Skip to main content

Full text of "C. Plinii Secundi historiae mundi libri XXXVII"

See other formats


PLINII SECVNDT 

historiae mvndi LIBRI XXXVII 

EX POSTREMA AD VETVSTOS CODICES COLLATIONE 
CVM ANNOT ATIONIB VS ET INDICE. 


iin 



basileae 

in OFFICINA F ROBE NI AN A 
M. D. XXXIX. 





C, PLXNIVS SECVNDVS NOVOCOMENSIS 

EQJV EST RIBV S MILITIIS INDVSTRIE FVNCTVS, PROCVRATIO' 

nes quoque ipiendidifsimas atque contitluas fumma integritate adminiftrauit, 5 ! tamen 
liberalibus Cf&drjs tantam operam dedit, ut non temere quis plura in otio fcripfetit. Itaqj 
bella omnia quasunquam cura Germanis gefta funt,x x x v 111 uoluminibus ccmpre/ 
heridit.Irem Naturalis hiftorif x x x v 11 libros abfolult.Pernt clade Campanirr.nam 
cum Mifenenficlaisipraxfte^&flagrante Vefuioad explorandas propius caufas Libur/ 
nlca pertendiiietjneq; aduerfantibus Uentis remeare polTet, ui puiueris ac fauiila: opprefi 
fas eil suel ut quidam exiftimant, a feruo fuo occifus,quem deficiens a:ftu,ut necem fibi 
maturaretjorauerat.Hic in his libris x x milia rerum dignarum,ex ledione uoluminum 
circiter m ju;complexus eft.Primus autem liber quafi index x x x v i libroru fequen/ 
riiiri,fumtnam totius operis,& fpccics continet titulorum. 



REVERENDISSIMO 


PRABSVLI, ET ILLVSTRISS. PRINCIPI STAN1SLAO 

TursoOlmutsenfiepifcopo d. er a smvs roterod. s. d. 


a b e n t hoc egregia magnorum artificum opera prgful orna/ 
i tifsime, ut non folum nobilitent autores fuos, quorum aufpicrjs 

■ impendrjsue nata funt, aut quibus dicata fuerant, uerum etiam 
omnes,quicuncp uei in abfoluendo,uel in farciendo portionem 
aliquam induftriae fiia: contulerunt.Quorundam etiam aemula 
tio quamuis parum felix, tamen illuftris fuit. Quis enim hodie 
nofiet Maufolum Cari* regulum,aut huius coiugem Artemi/ 
fiam,quis Scopam,Bryacem,Timotheum,Leocharem, aut P i/ 
thim,nifiMaufoieum opus longe celebratifsimu his omnibus famam dediffet immorta/ 
lem,cum ipfum fefe ab iniuria temporis exedentis omnia, uindicare no potuerit. Nullum 
hodie ueftigiu extat operofi tabernaculi quod condidit Mofes, aut celeberrimi quodam 
templi quod Hierofolymis extruxit Solomon, Efdras reftituit, 8 £ tamen femper uidturu 
efl in hominu memoria nome laudati Befelehelis,& Hyram Tyrioru regis. Quin &/pfe 
Solomon quamlibet alrjs quoq* nominibus incIytus,bonam magnamc^ gloria fuae par 
tem nobili debet «dificio. Solidior aute ueriorqs gloria contingit ex his monumetis qua: 



uitf mortaliu infignem aliquam adferunt utilitatem, quam ex Aegyptiaru pyramidum 
molibus,qua: pmer opulentia barbaries ftultam 8 C ociofam oftentatione nihil habent, 
aut ex Labyrinthis,co!ofifis,nodis inexplicabilibus,mufcis tegetibus quadrigam, Dodo/ 
nsilebetibus, heptaphonis porticibus aliiscp id genus argumentis, qax delecftant qui/ 
dem artis 8 C ingenii miraculo, fed prsterca nullo iuuant ufu. Huiufmodi famam patiunt 
autoribus fuis uerius quam gloriam.Nobiiitatus efl: fuo tauro sneo Perillus, fed ut prs/ 
fliterit obfcurum effe.PIus itaqj uers laudis promeruerunt,qui extrudtis potibus, portui 
bus,thermis,& aque ductibus utilitatem cum operum magnificentia coniunxerut.E qui/ 
bus omnibus,fi quod efl prsftantifsimu eligas, quid ad hoc opus, quod nobis uiuum ac 
fpiras ingenrj fui monumentu reliquit PiiniusClmo non opus efl,fed thefaurus, fed uere 
mundus rerum omnium cognitu dignarum.Proinde non mirum fi unum tot uiros nobi/ 
litauit,hodieq? nobilitat.Nemo fuit tam obfcurus,quin illuftris effe coeperit, pofteaqua 
huic operi manum admouit.Perieratnobishoc diuinu munus ni certatim dfummisin/ 
geniis aduigilatu efifet,ut ex ruinis pene deploratis orbi renafeeretur.Inter h os prima citra 
controucrfiam laus debetur Hermolao Barbaro,non tantu ob id quod primus omnium 


facinus longe pulcherrimu aufus fit aggredi,uerum etia quod csteroru nemo unus plura 
reftituerir.Acne longu texam catalogon,inter plurimos qui Barbari exemplufuntsmu 
lati,non inftrenriua opera hic nobis nauauit GuiIhelmusBud$us,uirprsterabfoIutam 
eruditione,exquifits diligette. Poft huc Nicolaus Beraldus homo fupra peritia huma/ 
naru literaru Mathematices etiam pulchre callens,quodq? hic uei prscipffi erat, fani io/ 
dicrj,non minore Audio cp religione uerfatus efl in hoc Iabore.Nuper omniu poftremus 
Ioannes Gaefareus in omni genere literaru exercitatifsimus, non infelice opera prsftitit, 
Atq$ horum omniu quidem induftris debemus, quod Plinium habemus multo quam 
ante hac emendatiorem.Ceterum ut in pidturis quibufdam artis exquifitae,femper ocu/ 
lis contemplantiu offert fefe noui quippiam,quod admirenrur, ita in emaculando Plinio 
uetfantibus,nunquam defuturum eft,quod farciendum fit. Feftiutter quidem duftum efl: 
a Plauto: Negocrj fibi qui uolet uim comparare, nauim 6 C mulierem haec duo coparato. 
Nam nulla: res magis duae plus negocrj habent.Idcm ferio uerecpdici potcft,nunquam 
d defuturum negotium, qui in Plinio reftituendo uelit operam fumere. Vt enim nihil 

A 2 aliud 






ERAS MI ROTEB.ODAHI AD STANISLA/ 
aliud,certe typographorum incuria facit, ut in probatifsimis quibufqj fcriptoribus, fem/ 
pereruditis uiris, retexenda fit,ut ita dicam, tela Penelopes, quandoquidem illi quotidie 
plus depraaant fua focordia,quam eruditoru diligecia pofsit reponi.Nonnullorum ope/ 
rum ea diuinitas fuit, ut omnium artificu manus, inimitabili quadam artis eminentia de/ 
terrerent, uel a fupplendo quod erat inchoatum, uel a farciendo quod cratdeprauaturo. 
Inter Apellis opera dux potifsimum Veneres celebratur a fcriptoribus, altera emergens 
e mati,unde & «yatJVo/aCw dida,altera quam Cois inchoauit, illam etiam fuperaturus, 
nifi mors inuidiffet operi nafcenti.Prioris inferiorem partem corruptam, nullus inuentus 
eft qui poffet reficere.-pofteriorem imperfedam,nemo potuit ad prsfcripta lineamenta 
perficere.Quo magis probata eft artificum modeftia,hoc magis dcteftanda eft quorun/ 
dam temeritas,ne dicam impietas,qui Plinianum opus,omnibus omnium fculptorum ac 
pidorum operibus anteponendu,fic uel deferibenao uel excudendo corruperunt, ut de/ 
uotis animis in tam eximij feriptoris exitium confpirafte uideri queant. Atqui id ne fieret, 
oportuit regum effe curam, quum nullus fit liber dignior qui regum manibus teratur, 
quod non ex alio citius hauriatur rerum omnium cognitio. Quid autem magis decet or/ 
bis monarchas, quam ceteris antecellere prudentia? Prudentia uero qu£ rebus pericli/ 
tandis colligitur non foium roifera eft,quemadmodum uere fcripfit ille, propterea quod 
magno multorum malo paratur, uerum etiam difpendiofa, ut pierunque fero contingat. 
At tftas moras,nihilo magis fert Refpublica, quam nauis in mari periclitans nauclerum 
imperitum donec proficiat. Pradens enim periculum artificem iam promptum requirit. 
Itaq? Monarchas non uacat ullam uit* portionem amittere,nec pueros cfle licet,etiam fi 
fint imberbes,animi canicies adfit oportet: ea no aliunde redius colligitur,quam ex hoc 
opere,quod tanto compendio rerum docet uniuerfitate. Mundum docet Plinius. Quid 
autem abfurdius.quam imperare mundo,& nefeire quid fit munduseNec eft quod excu 
(ent publica negocia.Talibus negoctjs diftrtdus htec ex tot librorum milibus fcripfit Pii/ 
nius.Certe par erat,aliquam horaru partem qua: pereunt in alea,in tam frugiferam, nec 
minus iucundaro iedionem decidere.Verum ut quo coepi pergam, quo deteftabilior eft: 
deprauatorum temeritas,hoc eruditos omnes pro fua quemqj uirili,maiore religione ad/ 
mouere manu oportet operi reftituendo.Superftitio quidem eft nihil hic audere, quum 
tam multis hic aulus felicifsimecefferir.Temeritaseftex quamiibetleui coiedura expun/ 
da uetere feriptura nouam inducere. Religio eft feorfum annotare fi quid probabilibus 
argumentis deprehenfum eft,& eruditis ad ulteriora perueftiganda, ueluti gradum ia ce/ 
re.Atque urinam in hoc pulcherrimum negocium confpirarcnt omnes rei Iiteraria: proce 
res,ut quifq; quod deprehendit in medium conferar, donec Plinium haberemus abfolu/ 
tum. Non leue praimium oftenditur, uel unus locus refticutus promerebitur honeftam 
apud ftudiofos nominis memoriam.Is eft Pliniani nominis fplendor, ea eft operis tum 
gratia tum utilitas.Benemerebitur de publicis ftudns,fi tua autoritas Velium tuum aut fi 
qui funt Velqfimilesad hanc prouinriam extimularit.Nosexuctuftifsimo quodam co/ 
dice,fed ut fere funt,deprauarifsime fcripto,non pauca reftituimus,qua: citra fubfidiu ex/ 
emplaris corrigi non poterant, quxcp hadenus a nemine fuerant animaduerfa. Hoc di/ 
dum ne fide careat,pra:ftabit hic locus libri x i i.Cap.i 111. Aethiopi? forma,ut diximus 
nuper allata &c.Item libro x 111. Cap.x xi 11 r.Apes quoque nunquam defore Stc.Rur 
fum libro xvn i.Cap.vi.Verumq?confitetibuslatifundia &c.&Cap.xxi.Omnescjp 
ea: differenti fiunt in odauis partibus fignorum &c.Sed ineptum fit recenfere quicquid 
corredum eft,h^c in hoc indicaui,quo ledor collaris his locis cum omnium aditionibus 
perlpiciat ad hunc modum plurima feliciter reftituta ex fide uetuftiffimi codicis,quf nui 
lis conieduris potuiffent reftitui.In exterisitem itauigilatu eft, ut meo periculo non du/ 
bitem po!liceri,nunq? hadenus exiffe Plinium felicius tradatum. Acceffit officitis Fro/ 
benians maicftas nicorqj, qui uir mihi literis illuftrandis natus uidetur, Iam quo comen/ 

datior 



VH T7RZVM EPISC. EPISTOLA 

dador etiam Plinius exiret in manus hominu, hoc opera: tuo nomini dedicare uffum eft. 
Scio qnantu debeam incomparabili uiro fratri tuo Tursoni quondam prafuli Vratfsla/ 
uienfi,qui me tam procul femotum & fplendidis xenrjs, 8 Z amantiiTimis literis ad amici/ 
tiam prouocauit.Ab hoc axe alieno non liberat mors creditoris.Memorif perfoluendu, 
quod ipfi perfoluere non Iicuit.Succeffifti in germani locum,iarn femel atq? iterum latefi 
fens ad amicitiam.Efl: tibi res ampliffime Profui cum homuncione plane uitrco.Subinde 
periditor.Proinde fi deus dederit uitam Iongiore,hanc arram effe putato,quae adeo non 
liberat,ut obftrhftiorem etiam reddat debitoremffin minus,hoc eritargumentu mihi fa/ 
cultatem defuiffe non animum hominis grati memorisep.Amplitudine tuam feruet dof 
minus Iefus.Bafiieje.Anno ab orbe redempto, m. d. x x v .fexto Idus Februar. 

C. PLINIVS CAECILIVS MARCO S VO' S. 

P Ergratu eft mihi quod tam diligeter libros auunculi meiIediitas,ut habereoes iie!is,qua?/ 
rascp qui fint.Fungar indicis partibus,atq? etia quo fint ordine fcripti,notu tibi facia*Eft 
enim htec quoc^ftudiofis no iniucudacognitio.De iaculatione equeftri unus. Huc cu prxfe/ 
cius ala* militaret, pari ingemo curacp copofuit.De uita Q.Poponq Secudi duo,a quo fingu/ 
lariter amatus,hoc memoriae amici quafi debitu munus exoIuit.BelIorum Germame uiginti, 
quibus omnia qua cu Germanis gefsimus bella collegit.lnchoauit cu in Germania militaret, 
fornnio monitus. Adftitit enim ei quiefeeti Drufi Neronis effigies,qui Germanig Iatifsime ui 
doribiperqt. Comedabatmernoriafua,orabatq 3 ,utfeabiniuriaoblurionisaffereret.Studio/ 
fi tres,in fex uolumina propter amplitudinem diuiii',qufbus oratoreab incunabulis inffituit 8C 
perficit.Dubrj fermonis odio fcripfit fub Nerone nouiffimis annis,cu oe ftudioru genus paulo 
berius SC eredius,pericuIofum feruitus feci fiet. A fine Aufidq Baffi xxxr, Naturae hiftoria/ 
ru xxx vn.opus diffiifum,eruditu,nec minus uariu qj ipfa natura.Miraris quod tot uolumi/ 
na,multaqjin rjs tam fcrupulofa,homo occupatus abfolueritcMagis miraberis,fifeieris illu ali 
quadiu caufas adtitafle,decefsifieanno V 1 8 C L.mediu tepusdiftentu impeditu^, quaofficqs 
maximis,qua amicitia principu egifle. Sed erat acre ingeniu,incredibile ftudiu, fumma uigila 
tia.Lucubrare a Vulcanalibus incipiebat,no aulpicadi caufa,ied ftudedi ftatim a node multa: 
hyeme uero ab hora feptima,uel cu tar di fs i m e, o ctaua, faep e fexta.Erat fane fomni parcifsimi, 
nonunqj etia inter ipfa ftudia inftatis,6d deferetis. Ante luce ibat ad Vefpafianu Imperatore: 
na ille quotg noctibus utebaturtinde ad delegatu fibi officiu.Reuerii.is domu, quod reliquu te 
poris,ftudrj s reddebat.Poft cibu faepe,que interdiu leue 5C facile ueteru more fumebat,eftate, 
fi quid ocij,iacebat infole,Iiber legebatur, adnotabat excerpebatcg. Nihil enim unquam le/ 
git,quod no excerperet.Dicere etiafolebat,nul!u effe Iibru ta malu,ut no aliqua ex parte pro/ 
defiet.Poft iole plerucg frigidalauabatur.Deindeguftabat,dormiebatep minimu. Mox quafi 
alio die ftudebatin coenze tepus.Super hac liber legebatur 3 adnotabatur,& quidecurfim. Me/ 
mini quenda ex amicis, cu Iedor qtixdam pronuciaflet perpera, reuocaffe,5d repeti coegiffe. 
Huic auunculu meu dixiffetintellexeras nepe.quu ille annuifiet. Cur ergo reuocabas fdece am 
piius uerfus hac tua interpellatione perdidimus.Tata erat parfimonia teporis.Surgebat a?fta/ 
te a ccena luce,hyeme intra primanodis,ied tanqj aliqua lege cogete.Haec inter medios labo/ 
resjurbiscp fremi tu.lnfeceffu folu balinei tepus ftudrjs eximebatur. Cu dico balinei,de inte/ 
rioribus Ioquor.Na du diffringitur tergiturcp,audiebat aliquid,aut didabat.In itinere quafi fo 
lutus ceteris curisjhuic uni uacabat. Ad latus notarius cum libro,Scipugillaribus,cuius manus 
hyeme manicis muniebatur, ut ne coeli quideaiperitas ullu ftudifs tepus eriperet. Qua ex Cau 
fa Romgquocp fella uehebatur.Repeto me correptu ab eo cum ambulareiPoteras,inquit, has 
horas no perdere.Perire enim omne tepus arbitrabatur,quod ftudrjs no impartiretur. Hac in/ 
retice tot ifta uolumina peregit,eledoruqj cometarios CLX mihi reliquit,opifthographos qui 
de,8sT minurifsime feriptostqua ratione multiplicatur hic numerus.Referebat ipfe, potuifle fe 
cu procuraret in Hifpania,uedere hos cometarios Largio Licinio C c C C milibus nummu, 5 i 
tuc aliquato pauciores erat.Nonne uidetur tibi recordati quatu legerit,quantu fcripferit, nec 
in offierjs ullis,nec in amicitia principu firiflerRurfus cu audis quidftudijs laboris impedent, 
nec fcripfiffe fatis,nec ICgifierQuid eft enim quod no aut illae occupationes impedire, aut haec 
inftatia n5 poffit efficeredtacp foleo ridere cu me quida ftudioffim uocat,qui fi coparer illi fum 
defidiofifsimus.Egoauttantu,quepartim publica, partim amicoru officia diftringutrQuis ex 
^ftis,qui tota uita literis afsidet, collatus illi,no quafi fomno 8C inerdx deditus embefcatr Exte 
di epiffola,^uis hoc iolu quod requirebas feribere deftinaflem,quos '(edicet libros reliquiflet. 
Confido tanie hxc quoqj tibi no minus grata, ^ ipfos libros futura,qug te no tantu ad Iegedos 
cos,uerumetiaad fimtle aliquid elaborandu poffunt aemulauonis ftimulis excitare. V ale. 



C.PLINIVS TACITO SVO S. 


■ EttSjiit tibi auunculi mei exitum fcribam,quo uerius tradere pofteris pofsis.Gratias 
ago.Nam uideo morti eius fi celebretur a te, immortalem gloriam effe propofitam. 
Qiiamuis enim pulcherrimarum clade terrarum,ut populi,ut urbes,memorabili ca/ 
fu quafifemperuidurus occiderit,quamuis ipfe plurima fcripferit,plura tamen per/ 
petuitati eiusfcriptorum aionim aeternitas addet.Equidem beatos puto,quibus deorum mu/ 
nere datum eft,aut facere fcribenda,aut fcribere legendatbearifsimos uero, quibus utrimque» 
Horum in numero auunculus meus S£ fuis libris, & tuis erit. Quo libentius fufcipio, depofco 
etiam quod iniungis.Erat Mifeni,claflemq; imperio.prgfens regebat.Calend. Nouembrisho 
rafere feptima,matermea indicat ei apparere nubem inufitata ^magnitudine 8C fpecie. Sur/ 
git ille,ut e fole foIebat,frigida guftatatiacens enim fludebat.Popoficit foleas,afcendit locu, ex 
quo maxime miracula illud confpici poterat.Nubes,incerta procul intuentibus ex quo mon/ 
te, Vefuuium fuifle poftea cognitum eft,oriebatur:cuius fimilitudinem SsTforma non alia ma/ 
gis arbor,quam pinus expreflerit.Nam lorigifsimo ueluttruco efflata in altum, quibufdamra/ 
mis diffundebatur.Credoquiarecentifpiritueueda,deinfenefcenteeo deftituta, autetiapon 
derefuo uida., inlatitudinem uanefcebat, candida interdum, interdum fordida dC maculofa» 


prout terram ciiieremue fuftuIerat.Magnu id propiuscg riofcendum, ut eruditifsiino utro,ui/ 
iiirn eft.Iabet Liburnicam aptari,mihi fi uenire unauellem facit copiam.Refpodi, ftudere me 
mallei forte ipfe quod fcribere dederat.Egrediebatur domo,accepit codicillos Retina: claf/ 
fiarii i mminente periculo exterri trinam uilla ea fubiacebat,nec ulla nifi nauibus fuga,ut fe tan/ 


to difcrimini eriperet,orabat. V ertit ille cofiliuj&quod ftudiofo animo inchoauerat,obit ma 
ximo. Deducit quadriremes, afcendit ipfe,non Retina: modo fed multis(erat enim frequens 
amoenitas oradiaturus auxilium: properat illuc unde altj territi fugiunt, redumcp curium,re/ 
dacg gubernacula in periculum tenet,adeo follitus metu, ut omnes illius mali motus, omneis 
figuras,ut deprehenderat oculis,didaret enotaretcf.Iam nauibus cinis inciderariquo-propius 
accederet,calidior 3C defiortiam pumices etiam,nigricp 8C ambufti 8C fradi igne lapides: iam 
uadum fubitum,ruinacp montis littoraobflantia.Cundatus paulum,an retro nederet, tnoxgu 
bernatori ut ita faceret monetriFortes,inqutt,fortunaiuuat;Pomponianum pete. Stabqs erat, 
perueneratep finu medio. Nam fenfim circumadis curoatisqj littoribus mare inftmditur.Ibi 
quamquanondum periculo appropinquante,confpicuo tamen,& cum crefceret proximo,far 
cinas contulerat in naues,cerfus fuga:,fi cotrarius uentus refediflet. Quo tuc auunculus meus 
fecundifsimo inuedus,compleditur trepidantem, confolatur,hortatur: utqj rimorem eius fua 
fecuritate lertiret,deferri fe in balineum iubettlotus accubat, c cenat,atq; hilaris,aut(quod gque 
magnum eft)fimilis hilari.Intcrim e Vefuuio mote pluribus locis latifsime flamm^atejj in.cen 
dia relucebat,quorum fulgor 8£ claritas tenebras nodis excipiebat.Ille agrefhum trepidatio/ 
ne igni relidas defertasqs uillas per folitudinem ardere,in remedfu formidinis di ditabat. Tum 
fe quieti dedit,& quieuit uerifsimo equidem fomno.Nam meatus anima?,qui illi propter am/ 
plitudinem corporis grauior 8C fonantior erat,ab rjs qui limini obueriabatur, audiebatur. Sed 
area,ex qua dieta adibatur,ita iam cinere mixtiscg pumicibus oppleta furrexerat: ut fi longior 
in cubiculo mora effet,exitus negaretur.Excitatus procedit, feqj Pomponiano, cteteriscg qui 
peruigilarant reddi t:in commune c5fultant,intra tedane fubfiflant, an in aperto uagetur;nam 
crebris uafnscp tremoribus tedanutabat, 5C quafi emota fedibus fuis,nunc huc,nunc illuc abi/ 
re aut referri uidebantur.Sub dio rurfus quanquam leuium exeforumcg pumicum cafus metue 


batur,quod tamen malorum collatio elegit. Et apud illum quidem ratio rationem, apud alios 
timorem timor uicit.Ceruicalia capitibus impolita linteis conftringunt.Id munimentum ad/ 
uerius incidentia fuit.Iam dies alibi,illic nox omnibus nodibus nigrior denfiorcg,quam tam e 
faces multa? uariacg lumina foIuebat.Placuit egredi in littus, 6C ex proximo afpicere,quid iam 
mare admitteret,quod adhuc uaftum 8C aduerfum permanebat Jbi fuperabiectum linteum re/ 
cubans fedit,atcg iterum frigidam popofcit,haufitcg.Deinde flamma^ammarum^ pra?nun/ 
cius odorfulphuris alios in fugam uertunt,exci tat illum,qui innixus feriris duobus amirrexit, 
&flarim concidit(utegoeoniedo)crafsiore caligine fpirituobftrudo,claufocgflomacho, qui 
illi natura mualidus,&: ariguftus,S^ frequenter intus aefluans erat. Vl^i dies redditus, is ab eo 
quem nouifsime uiderat tertius,corpus inuetum integrum, illa?fum,opertumcg ut flierat indu/ 
tus.Habitus corporis quiefeenti quam defundo fimilior.Interim Mifeni,ego QC mater.Sed ni 
hil ad hiftoriam,Nec tu aliud quam de exitu eius fcire uoluiflrifinem ergo faciam. Vmim adi) 
ciam:omnia me,quibus interfueram,quxcjj flarim,cum maximeuera memorantur,audieram^ 
perfecutum.Tu potifsima excerpes. Aliud eft enim epiflolam, aliud hiftoriam , aliud amico, 
aliud omnibus fcribere» Vale» 



;c< PLINII SECVNDI 

NAT VRALIS HIST ORIAE LIBER P&IflVi. 

praefatio. 

s . 

C.PIiniusSecundus Velpafiano fuo S. 

IBROS NATVRALIS HISTORIAE NQVITIVM 
Camcenis Quiritium tuorum opus natum apud me proximi! 
fcetura, liccntiore cpiftola narrare conftind ribuueundiisime 
Imperator(Gt enim hxetui praefatio uerifsinja i 'dum maximi 
confenelcit in patre.)Nanque tu folebas meas ede aliquid puta/ 
re nugas, ut obiter emolliam Catullum conterraneum meum. 
Agnofcis 8£ hoc caftrenfe uerbum. Ille enim, ut fds,permuta/ 
tis prioribus fyliabis duriufculum fe fecit, quam uoiebat exifti/ 
Fabullis. Simul ut bac mea petulantia fiat, quod proxime noti 
io fieri queftus es in alia procaci epiftola noftra, ut in quadam acta exeat: fciantque om/ 
nes quam ex *quo tccum uiuat imperiut. Triumphalis & cenforias tu, fextumq? confuf, 
ac tribunicia poteftatis particeps: Et quod his nobilius fecifti, duro illud patri pariter & 
equeftri ordinipr*ftas,pnefecftus prastorio eius,omniaq? h*c Reipublicas.Et nobis qui/ 
dem qualis in caftrenfi contubernioCNec quicquam mutauitin te fortuna amplitudo in 
rjs,nifi utprodefle tantundem pofles ut ueiles. Itaque cum ceteris in ucnerationem tui 
pateant omnia illa, nobis ad colendum te familiarius audacia Ibla fupereft.Hanc igitur 
tibi imputabis ,8t in noftra culpa tibi ignofees, Perfricui fariemsncc tamen profeci: quan/ 
do alia uia occurris ingenS,8C longius etiam fubmoues ingenq fafeibus. Fulgurat in nullo 
unquam uerius dicfta uis eloquenti*, tribunicia: poteftatis facundia. Quanto tu orepa/ 
to trisIaudestonasCquantofratris amas? quantus in poeticaesCOmagnafcecunditasani/ 
mi:Quemadmodum fratrem quoque imitareris excogftafti.Sed hac quis poftetintrepi/ 
dusaftimare fubiturus ingenq tui iudiciu, prafertim laccisitur Necp enim fimiliseft con 
ditio publicantia, 6 C nominatim tibi dicantium.Tum pofifem dicere,quid ifta legis impe/ 
ratorCHumili uulgo (cripta fiint,agricolarum,opificum turba,deniq? ftudiorum octofis: 
quid te iudicem facisCCum hanc operam condicerem,non eras in hoc albo. Maiorem te 
fctebam,quam ut defccnfaru huc putarem. Praterea eft quada publica etiam eruditora 
reiedlio. Vtitur illa 3 1 M.Tullius,extra omnem ingenrj aleam pofitus,8C(quod miremur) 
per aduocatu defenditur.Hcc doitifsimu Perfium legere nolo,L*lium Decimum uolo. 
Quod fi hoc Ludlius,qm primus condidit ftili nafum,dicendu fibi putauitrfi Cicero mu/ 
50 tuandu, prafertim cum de republica feriberet; quanto nos caufatius ab aliquo iudice de/ 

. fendimurCSed hac ego mihi nunc patrocinia ademi nucupatione.Quaplurimuintereft, 
fortiatur aliquis {udiccm,an el:gat:mukumcp apparatus intereft apud inuitatu hofpitcm 
& oblatum.Cum apud Catonem illum ambitus hoftcm,8£ repuifis tancp honoribus in/ 
deptis gaudentem,flagrantibus comitqs pecunias deponeret candidati,hoc fe facere pro 
innoceciaCquod in rebus humanis furomu eftet)profitebatur:inde illa nobilis M.Cicero/ 
nis fufpiratio:0 te felicem M.Porti,a quo rem improba petere nemo audet. Cum tribu/ 
nos appellaret L.Scipio AGaticus,inter quos erat Gracchus, hocatteftabat'’, uel inimico 
iudicife approbari pofte.Adeo fummu quifq? caufa fu£ iudiccm facit,quemcunq? eligit, 
unde prouocatioappellatur. Te quidem in excelfifsimo humani generis faftigio pofitu, 
40 fumma e{oquentia,fumma eruditione proditu, religiofe adiri etiam a falutantibus fcio. Et 
ideo immenia prater cateras fubit cura * ut qua tibi dicantur,codigna fint.Verum 8 C drjs 
lacie ruftid mulr§q? gentes fupplicac, 5 £ mola tantu falfalitant,qui non habec tbura.Nec 

A 4 ulli 





C. PLINII AD DIVVM 

alii fuit uitio deos colere,quoquo modo po(Tet.Me^ quide temeritati acceftfc hoc quoq? 
quod leuioris operae hos tibi dedicaui libellos.Nam nec ingenrj funt capaces,quod alio/ 
quin nobis perquam mediocre erat:nec admittut excefius aut orationes,fermonesue,aut 
cafus mirabiles,uel euentus uarios,non alia iucunda di<ftu,aut legentibus blanda.Sterili 
mfteria rerum natura,hoc eft:,uita narratur,& h xc fordidiffima fui parte,ut plurimarum 
rerum aut rufticis uocabulis aut externis,imo barbaris,etia cum honoris prafatione po/ 
nendis.Pr^terea iter eft:,non trita autoribus uia,nec qua peregrinari animus expetat.Ne/ 
mo apud nos qui idem tetauerit,ncmo apud Gr§cos qui unus omnia ea tradauerit.Ma/ 5® 
gna pars,ftudioru amoenitates qu#rimus.Qu£ uero tratftata ab alrjs dicuntur immerife 
fubtilitatis,obfcurisrerum tenebris premuntur.Iam omnia attingenda,qua: Grseci vig 
lyxvvhD7rcti<hices uocant,& tamen ignota aut incerta ingenrjs fatfta. Alia uero ita multis 
prodita,ut in faftidium fintadduCia.Res ardua,uetuftis nouitatem dare,nouis autorita/ 
tem,obfoIetis nitorem,obicuris lucem,faftiditis gratiam,dubiis fidem,omnibus uero na/ 
turam,& natura fuJEomnia.Itacg etiam non afTecutis,uoluifte,abundepulchrum atque 
magnificum eft.Equidem ita fentio,peculiarem in ftudrjs caulam eorum efte,qui difficul 
tatibus uidlis,utilitatem iuuandi protulerunt grado placenditidtj? iam 8i in alrjs operibus 
ipfe feci,& profiteor mirari me T.Liuium,autore celeberrimu,in hiftoriaru fuarum,quas 
reperit ab origine Vrbis,quodam uolumine fic orfum:Iam fibi fatis glorio quofitum,^ 60 
potuiffe fe definere,ni animus inquies palceretur opere. Profecfto enim populi gentium 
ui<ftoris,& Romani nominis glorio,non fuocompofuifife illa decuit. Maius meritum eO 
fet,operis amore,non animi caufa perfeuerafle:& hoc populo Romano profticifife,non 
fibi.Viginti milia rerum dignarum cura,(quoniam ut aitDomitius Pifo,thefauros opor 
tct efle,'n5 libros)ex Icdtione uoluminu circiter duum milium, quorum pauca admodum 
ftudiofi attingunt propter fecretum materio,ex exquifitis autoribus centum,indufimus 
trigintafexuoluminibus,adiec?ris rebus plurimis,quas aut ignorauerant priores,aut poft 
ea inuenerat uita.Nec dubitamus multa efte quo 8i nos proterierint. Homines enim fu/ 
mus, 8C occupati officrjs; fuccifiuiscg temporibus ifta curamus,id eft, nodlurnis, ne quid 
ueftris putetis ceftatum horis. Dies uobis impendimus.Cum fomno ualetudinem com/ 7® 
putamus: uel hoc folo promio contenti, quod dum ifta (ut ait M. Varro) mufinamur, 
pluribus horis uiuimus.Profecfto enim uita uigilia eft. Quibus de caufis atque difficulta/ 
dbus nihil aufo promittere,hoc ipfum tu proftas quod ad te fcribimus. Nec fiducia ope/ 
ris hoc eft, fed indicatura. Multa ualde pretiofa ideo uidentur,quia funt templis dicata. 
Nos quidem omnes, patrem,te, fratremqj diximus opere iufto, temporum noftrorum 
hiftoria orfi a fine Aufidrj Baffi, Vbi fit ea quores? iampridem peratfta fancitur. Et alio/ 
quin ftatutum erat horedi mandare, ne quid ambitioni dedifle uita iudicaretur. Proinde 
occupatibus locum faueo 8Z pofteris,quos fcio nobifcum decertaturos,Gcut ipfi fecimus 
cum prioribus.Argumentum huius ftomachi mei habebis, quod in his uoluminibus au/ 
torum nomina protexui.Eft enim benignum(ut arbitror)& plenum ingenui pudoris,fa/ 80 
teri per quos profeceris, non utplerique ex rjs quos attigi fecerunt. Scito enim conferen/ 
tem me autores, deprehedifle a iuratifsimis 8C proximis ueteres tranferiptos ad uerbum, 
neque nominatos, non illa Virgilianauirtute ut certarent, non Ciceroniana firoplicita/ 
te,qui in libris de Republica,Platonis fe comitem profitetur: in confolatione filia: Cram 
torem, inquit, fequor: item Pan^tium de offierjs. Qu& uolumina eius edifeenda, non 
modo in manibus habenda quotidie,nofti. Obnoxfj profedlo animi, 8Z infdicis ingent) 
eft, deprehendi in furto malle quam mutuum reddere, cum praefertim fors fiat ex ufura. 
Infcriptionis apud Grascos mira felicitas,infcripfere, quod uolebant intelligi fa/ 
uum. Alrj Ktfflcs? ocfutMuecg , ut uel ladlis gallinacei fperare pofsis in uolumine hauftum. 
Iam la i Muf&,7rccM<AwTCU ) iyx&fi<J l Jop,ft.&/zay,7rii'XHicP/ov } inferiptionespropter quas 90 
uadimonium deferi pofsic. At cum intraueris, drj dcxCp, quam nihil in medio inuenies. 

Noftri 



VESPASIANVM PRAEFATIO 

Noflri craffiores, Antiquitatu,Exemploru, ArtiumCp quam facetifTimi. Lucubrationem 
puto,qui Antias ciuis erat 8 C uocabatur, Valerius primus afleric: Varro infatyris fuisSe/ 
fculixem SC Flexibulas.Apud Graecos deffit nugari Diodorus, 81 fc&KicQtiwg hiftcriam 
fuam infcripfit, Apion quidem grammaticus,hic quem Tiberius C«lur cymbalu mundi 
uocabat,quum publicas fam« tympanum potius uideripoffetdmmortalitate donari a fe 
fcripfit,ad quos aliqua coponebat. Me uero no poenitet nullu feftiuiore excogitaffe titu/ 
iu.Ec nein totuuidear Gr«cos infectari,ex illis nos uelim inteiligi pingedi fingediqjcodi 
roribus,quos in libellis his inuenies,abfolura operat illa quocp qu« mirando non fatia/ 
mur,pendenti titulo infcripfilTe: Vr, Apelles faciebat,aut Polycletus: ranquam inchoata 
femper arte SC imperfecta,ut contra iudiciorum uarietates fupereflet artifici rcgreiTus ad 
ueniam,uelut emendaturo quicquid defideretur, fi non eflfet interceptus. Quare plenum 
ucrecunditc illud eft,quod omnia opera tanquam nouiffima infcripfere, SC tancp fingulis 
fato adempti.Tria non amplius,ut opinor,abfolute qux traduntur infcripta,ilie fecit,qug 
fuis locis reddam: quo apparuitTummam artis fecuritatem autori p!acuiiTe,£C ob id ma/ 
gna inuidia fuere omnia ea.Ego plane meis adrjci pofle multa confiteor: nectis fohs, fed 
Si omnibus qu« «didi: ut obiter cauea iftos HomcromafHgas.Ita enim uerius dixerim, 
quoniam audio 8C Stoicos ,8C dia!edticos,Epicureos quoq; (nam de grammaticis femper 
expediam) parturire aduerfuslibellos.quos de grammatica «didi,&fubinde abortus fa/ 
cere iam decem annis,cum etiam celerius elephanti pariant: Ceu uero nefeiam aduerfus 
Theophraftum, hominem in eloquentia tantum,ut nomen diurnum inde inuenerit, feri/ 
pfifife etiam fceminam,& prouerbiu inde natum,fufpcndio arborem eligendi. Non queo 
mihi temperare,quo minus ad hoc pertinentia ipfa Cenforrj Catonis uerba ponam:ut in 
de appareat, etiam Catoni de militaridifciplina comentanti,qui fub Africano, imo uero 
& fub Annibale didiciffet militare,ne Africanum quidem ferre potuifTct,qui imperatoc 
triumphum rcportaflfet,paratos fuiflfe iftos qui obtrectatione aliena: fcienrire famam fibi 
aucupantur.Quid enim ait in eo uoluminerScio ego qu« feripta funt,fi palam proferaa 
tur,multos fore qui ufdlitigent,fed rj potiffimu,qui uer« laudisexpertes funt.Eorum ego 
orationes (Ino praeterfluere.Nec Piacus illepide,cum diceretur Atinius Pollio orationes 
in eum parare,qu« ab ipfo aut libetis pofl mortem Planci «derentur,ne refpondcre pof 
fet: Cum mortuis non nifi laruas ludtari.Quo didto fic repcrcufiit sllas,ut apud eruditos 
nihil impudentius iudicetur.Ergo fecuri etiam cotra uitilitigatores, quos Cato eleganter 
ex uitfjs 5 C litigatoribus compofuit:quid enim illi aliud quam litigant, aut litem quarrur, 
exequemur reliqua propofiti. Quia occupationibus tuis publico bono parcendu erar, 
quid fingulis cotineatur libris huic epiffola: fubiunxi: fumrraiqs cura,ne perlegendos eos 
haberes,operam dedi.Tu per hoc SC airjs pr«fi: 3 bis ne perlegant: fed ut qusfq? defidera/ 
uerit aliquid,id tanrum qu«rat, 8 C fciat quo loco inueniat.Hoc ante me fecit in literis Va/ 
lerius Soranus in libris quos infcripfit. Vale. 



C.PLINII SECVNDIHI 

STORIARVM MVNDI ELENCHOS LIBRORVM OMNIVM 

trigintafeptem liber unus qui primus. Summatim 
h*c infunt libris flngulis. 


P Rimo, pr*fatio operis ad Titum Vefpaflanum C*farem. Item autorum nomina, 
ex quibus defumpflt ea quas perfequitur libris fex 6 C triginta, capita rerum flngula/ 
rum attingens. Libros 

Secundo de mundo, & elementis,& fideribus* Mundum 

Tertio primus & fecundus Europs finus. Hadlenus 

Quarto tertius Europa finus. Tertius 

Quinto defcribitur Africa. Africam 

Sexto Aflas defcriptio continetur. Pontus 

Septimo de homine,8 C rebus ab homine inuentis. Mundus 

Odlauo terreftrium animalium genera. Ad reliqua 

Nono aquatilia. Animalium 

Decimo uolucrum genera. Sequitur 

Vndecimo infedla animalia. Reliant 

Duodecimo planta odoratorum. Animalium 

Decimotertio planta arborum peregrinarum. Hadlenus 

Decimoquarto planta: uitium. Extern* 

DccimoquintopIant*arborum frugiferarum. Oleam 

Decimofextoplant*arborumfyluellrium. Pomiferas 

Decimofeptimo piant* fatiuarum. Natura 

Decimoodtauo natura frugum cerealium,ac fludia agricolatoris. Sequitur 

Decimonono linum fpartum 8 C hortenfia. Siderum 

Vigedmo qu* cibis & medicin* in plantis fatiuis conueniant. Maximum 

Vigefimoprimo flores 5 C coronamenta. In hortis 

Vigefimofecundo corona: & medicin* ex herbis. Complelle 

Vigefimotettio medicin* ex uino SC arboribus urbanis. Peradla 

Vigefimoquarto medicina: ex arboribus fylueftribus. Ne fylua: 

Vigefirnoquinto medici'n*herbarum fponte nafcentium. Ipfaquae 

Vigefimofexto noui morbi,& medicin* quarunda herbaru per morbos. Senfit 
Vigeflmofeptimo herbas ali* qu*dam 8£ medicina:. Crefcit 

Vigefimoodlauo medicina: ex homine 8 C animalibus magnis. Didia: erant 

Vigefimonono de medicinae autoribus,& medicin* ex reliquis aialibus Natura 

Trigeflmo magia,& medicin* qu*dam per membra. Magicas 

Trigefimoprirao medicin* ex aquatilibus. Aquatilium 

Trigefimofecundo reliqua ex aquatilibus. . Ventum 

Trigeflmotertio metalla auri Si argenti. Metalla 

Trigeflmoquarto metalla *ris Si plumbi,8i artifices srarr). Proxime 

Trigefimoquinto piciura,coloresq? 8i pidlores. Metallorum 

Trigefi mofexto marmora Si lapides. Lapidum 

TrigeUmofeptimogemm*. Vt nihil 

L ibro fecundo continetur de mundo 8C De motu eius. ca iit 

cceleflibus Si terreflribus,Si aerrjs. Cur mundus dicatur. ca. iiii 

An finitus fit mundus Si an unus, ca. i De quatuor elementis. ca. v 

De forma eius. ca. ii De feptem planetis. ca. vi 

De deo 



H I S T O 

De deo cap.vn 

De natura Gdcru errauum SC eoru ambitu 
De natura Iuns cap.ix (cap.vnr 
De defe&u folis 81 lun£,& de node cap.x 
De fiderum magnitudine cap.xi 

Quf quis inuenerit in obferuatione codefti 
caput xii 

Dedefeclibus cap.xm 

De Iun^ motu cap.xim 

Erratiumotus&luminuCanonica ca.xv 
Que eadem alias altiora,alias inferiora ui/ 
deantur cap.xvi 

Catholica fiderum errantium cap.xvn 
Quas ratio colores eoru mutet cap.xvm 
Solis motus & dieru if qualitatis ratio xix 
Quare Ioui fulmina afsignentur cap.xx 
Interualla fiderum cap.xxi 

Defiderum mufica cap.xxn 

De mundi geometria cap.xxm 

De repentinis fideribus cap.xxnn 

De cometis 5C ccdeftibus prodigns,natura 
Si fitu 3 & generibus eorum cap.xxv 
Hipparchea de fideribus, per exempla hi/ 
fton'ca 3 faces 3 lampades, trabes, bolides 3 & 
chafma coeli cap.xxvi 

De ccdi coloribus cap.xxvn 

De flamma cceli cap.xxvm 

De coronis cceleftibus cap.xxix 

De circulis repentinis cap.xxx 

Pluresfoles cap.xxxr 

Plureslunx cap.xxxn 

Dierum lux nocle cap.xxxrn 

Clypci ardentes Cap.xxxmr 

Oftentumcceli cap.xxxv 

Dedifcurfuftellarum cap.xxxvi 
De ftelliscaftoribus cap.xxXvn 
De aere cap.xxx viii 

Dc flatis tempeflatibus cap.xxxix 

De ui caniculas cap.XL 

Sidera in alrjs iignoru partibus Si tempori/ 
bus alias influere cap.XLi 

Imbriu uentoru,6d nubiu cauGe cap.XLii 
De tonitruis Si fulguribus cap.XLin 

Qua ratione echo reddatur cap.XLiin 

Dc uentis iterum cap.XL v 

Naturf Si obferuatioes uentoru cap.XL vi 
Ventorum genera cap.xLvn 

De repentinis flatibus cap.XL vm 

Alia prodigiofa genera tepeftatu ca.XLix 


IAE LIBER I 

Quibus in terris fulmina non cadant cap.L 
Fulgurum genera 8i miracula cap.Li 
De obferuationibus cap.Li i 

De fulminibus euocandis cap.Li ii 

Catholica fulgurum cap.L?m 

Quas non feriantur fulmine cap.L v 
Deprodigiofis,p!uurjs,ladte,{anguine } car/ 
ne 3 ferro 3 lana,lateribus codis cap.LVi 
De crepitu armorum Si tubarum de coelo 
audito cap.LVii 

De lapidibus e ccelo cadentibus cap.Lvrn 
Dearcucoelefli cap.nx 

De grandine 3 niue 3 pruina 3 nebula 3 rore cap. 
De nubiu imaginibus cap.LXi (lx 
Dc proprietatibus rali in locis cap.LXii 
De natura terra cap.Lxm 

Deforma terra cap.LXim (cap.LXV 
De antipodib.an flnt, Si aquas rotunditate 
Quomodo aqua fltterrf innexa cap.LXVi 
De nauigatione maris Si flum. cap.LXVii 
Que portio terras habitetur cap.LXvm 
Mediam efle mundi terram cap.LXix 
De Gdcru ortus imequalitate. Si de eclipfl, 
& ubi Aquare cap.LXx 

Que ratio diurna: lucis in terris cap.LXXi 
Gnomonica de eade re, Si horologio pri* 
mo cap.LXxri 

Vbi & quando nuIlE umbra cap.LXxm 
Vbi bis anno umbra. Si ubi in contrarium 
caput lxxiiii 

Vbi logiisimus dies, Si ubi brcuilsimus ca. 
Item de horologio capxxxvi (lxxv 
Quomodo dies obferuentur cap.LXxvn 
DifferenriEgcntium ratio cap.LXx vm 
De motu terras cap.LXXix 

Dc terra hiatibus cap.LXXx 

Signamotusfuturi cap.LXXxi 

Auxilia cotra motus futuros cap.Lxxxn 
Portenta terraru femel uifa cap.LXxxm 
Miracula terra motus cap.LXXxim 
Quib.locfs maria receffcrint cap.LXXxv 
Ratio infuiaru cnafccntiu cap.Lxxxvi 
Quf 8i qbus tgibus enara funt lxxxvii 
Quas terras iterruperint maria lxxxviii 
Quf infulg cotineti adiudx cap.LXXXix 
Qux terra in totu mari permutat? cap.xc 
Que terra ipfx fe lorbuerunt cap.xci 
Quas urbes hauftiE funt a mari cap.xcn 
De miraculis terrarum cap.xcni 

De terris 



De ccrrts femper trementibus cap. xcim 
De infulis fernper fludtuantibus cap.xcv 
Quibus in terris n 5 pluat, Si aceruata terra 
ru miracula> 8 £ c*teroru elemetoru xc vi 
Qua ratiSe a:ftus maris accedat, Si recedat 
8i ubi teftus extra rationem cap.xcvn 
Miracula maris cap.xcvm (cap.xcix 
Qu* poteftas luna:, Si terrena, 8i marina, 
Qu*folis,& quare (alfum mare cap.c 
Item de natura lunae cap.c i 

Vbi altifsimum mare cap.cn 

Miracula aquaru,fontiu, 8 £ fluminu ca.cm 
Igniu Si aquar u iu< 5 ta miracula, Si de mal/ 
Denaphta cap.cv (tha cap.cim 

De femper ardentibus locis cap.c vi 

Ignium per fe miracula cap.c vir 

Terra: uniuerfa: menfura,longitudo 8i lati/ 
rudo cap.cvnr 

Harmonica mundi ratio cap.cix 

Summa res, Si hiftori*, 8i obferuationes 
cap.ccccxvn Exautoribus 

M. Varrone,Sulpitio Gailo,Tiberio Cfia 
re imperatore,Q.Tuberoe,Tullio Tirone, 
L.Pifone,T.Liuio,Cor.Nepote,StarioSe 
bofo, C*lio Antipatro, Fabiano,Antiate, 
Mutiano,Cecina, qui de Hetrufcadifcipli' 
na fcripfit, Tarquitio, L. Aquila, qui item: 

Sergio Plauto Externis 

Hipparcho,Timarcho,Sorigcne,Pctoflri, 
Necepfo, Pythagoricis, Poridonio, Cari/ 
madro,Epigene Gnomonico.Eudidc,Ce/ 
ranoPhiIofopho,Eudoxo,democrito,Cri 
todemo,TrafiIlo, Serapide, Dicaarcho.Ar 
chimede,Oneficrito,Eratofthene,Pythea, 
Herodoto, Ariftotele,Cteria, Artemidoro 
Epherio,lridoro Characeno, Theopopo. 
T Ibro iii cStinentur ritus,gentes,maria. 


cap.xr 

cap.xn 

cap.xm 

cap.xim 

cap.xv 

cap.xvi 


NAT VRALIS 

Secundus Europa (mus 
Regio Italia: quarta 
Quinta regio 
Sexta regio 
Obtaua regio 
De Pado numine 

De Italia trafpadana,regio xi cap.xvu 
Venetia decima regio cap.xvm 

Delftria 

De alpibus Si gcntibu 3 alpinis 
Illyricum 
Liburnia 
Macedonia 
Norici 


cap.xix 

cap.xx 

cap.xxr 

cap.xxu 

cap.xxm 

cap.xxini 


Pannonia, Dalmatia cap.xx v 

Mceria cap. xxvi 

Infularu Ionq &Adriarici fumma.Oppida 
gentes xxvi.Summa flumina dara.Sumi 
motes pr*dari.Summa:infula:.Suroma ea 
quee intercidere oppida Si gentes.Suma rea 
Si hiftoria:,& obferuationes cccxxvi 
Ex autoribus 

Turanio GraccuIa,Cor.Nepote, T.Liuio, 
Catone Cenforio, M. Agrippa, M. Varro/ 
ne,Diuo Augufto, Varroe Attacino, And/ 
ate,Hygino,L.Vetere,MeIaP 5 ponio,Cu 
rione patre,C*Iio,Arutio,Sebofo, Licinio 
Mutiano,Fabricio Thufco,L.Attcio Capi 
tone,Verrio Flacco,L. Pifone, C.Aeliano, 
Valeriano. Externis 

Artemidoro, Alexadro polyhiftore,Thu/ 
cydide,Theophrafto,Ifidoro, ThcopSpo 
Metrodoro Sceprio,Caiiicrate. Xenopho 
te Lapfaceno,Diodoro Syracufano,Nym 
phodoro,Caiiiphane,Timagene. 

L ibro mi cotinentur ritus,getes,maria, 
oppida, montes, portus, flumina, mefu 


JL/oppida,portus,montes,flumina,men/ 
fur£e,DopuIi,qui funt, aut fuerunt. 

r*,populi qui funt,aut fuerunt. 
Epirus 

cap.i 

De Europa 

cap.i 

Aitolia 

cap. n 

Bxric* longitudo Si latitudo 

cap.ir 

Locri 

cap.i ii 

Hlfpania citerior 

cap.ni 

Peloponnefus 

cap.mi 

Narboncnris prouincia 

cap.nir 

Achaia 

cap v 

Italia Tiberis,Roma,Campania 

cap.v 

Arcadia 

cap.vr 

De Corrica 

cap. vi 

Graxia Si Attica 

cap.vn 

De Sardinia 

cap.vii 

Theffalia 

cap.vm 

De Sicilia 

cap .vin 

Magneria 

cap.ix 

De Lipara 

cap.ix 

Macedonia 

cap.x 

De Locris Italia fronte 

cap.x 

Thracia 

cap. xi 
Infui* 



HISTORIAE LIBER 


Infuls inter eas terras, inter quas Creta, 
Euboea, Cyclades, Sporades, Msotis, 
Hellefponti, Ponti, Msotidis, Dacis, 
Sarmatis:, Scythis cap. xn 

Infols Ponti cap.xm 

Germanis cap.xriii 

Infuls in Gallico oceano cap.xv 
Britannia, Si Hibernia cap.xvi 

Gallia cap.xvn 

Lugdunenfis Gallia cap. xviii 

Aquitania cap.xix 

Citerior Hiipania cap.xx 

Lufitania cap.xxi 

Infuls in Oceano cap.xxir 

Vniuerfs Europs menfura cap.xxm 
Summa oppida Sugentes. Summa flu/ 
mina clara. Summa montiu clara. Suma 
infuls qus intercidere oppida Si gentes. 

Summa res hiftoris Si obferuationes. 

Ex autoribus 

M. Varrone, Catone cenforio, M.Agrip/ 
pa,diuo Augufto, Varr 5 e Attacino, Cor. 
Nepote, Hygino, L. Vetcre, Pomponio 
Mela,Licinio Mutiano, Fabricio Thuico, 
Atteio Capitone, Atteio Philologo. 

Externis 

Polybio, Hecatso, Hellanico, Damafte, 
Eudoxo,Dicsarcho,Timofthene,Epho/ 
ro, Cratete gramatico, Serapione Antio/ 
chenfe, Callimacho, Artemidoro, Apol/ 
iodoro,Agathocle,Eumacho Siculo mu/ 
fico, Alexandro polyhiftore, Thucydide, 
Dofiade, Anaximandro, Philtftide Mal/ 
lote,Dionyfio, Ariftide, Callidemo, Me/ 
cschmo, Aedofthene, Anticlide, Hera/ 
elide, Philemone, Menephonte, Pythea, 
ifidoro, Philonide, Xenagora, Aftyno/ 
mo, Staphylo, Ariftocrito, Metrodoro, 
CleobulojPofidonio. 

L ibro v.contincntur fitus, gentes, ma/ 
ria, oppida, portus, montes, flumina, 
rnenfurs populi qui funt aut fuerunt. 
De Mauritania cap.i 

Tingitanaprouincia cap.ir 

Numidia cap.in 

Africa cap.nn 

Cyrene cap.v 

Libya Mareotis cap.vi 

Infuls circa Africam, Si ex aduerfo Afri/ 


ese 

iEthiopes 
De Afia 
Alexandria 
Arabia 


cap. vii 
cap.vnr 
cap.ix 
cap.x 
cap.xi 


Syria,Palsftina,Phoenice cap.xii 
Idum^a,Syria,Palsftina,Samaria, Afca/ 
lo,Azotus,Csfarea cap.xm 

Iud^a, Galilsa, Hierico, Emmaus, Lyd/ 
da,Ioppe cap.xini 

Iordanis cap.xv 

Afphaltites cap.xvi 

GcnsEflenorum cap.xvn 

Decapolis cap.xvm 

Tyrus Si Sidon cap.xix 

Mons Libanus cap.xx 

Syria Antiochena cap.xxr 

Cafius mons cap.xxii 

Coele Syria cap.xxm 

Euphrates cap.xxim 

Palmira cap.xxv 

Hierapolis * cap.xxvi 

Cilicia, & adiundls gentes, Pamphylia, 
Ifauria, Homonadu, Pifidia, Lycaonia, 
Taurus mons,Lycia cap.xxvn 
Ninus fluuius cap.xxvm 

Laodicea,Apamia,Ionia,Ephefus xxix 
Aeo!is,Troas, Pergamus cap.xxx 
Infuls ante Afiam, Pamphylium mare, 
Rhodus,Samus, Chius cap.xxxi 
Hellefpontus, Myfia, Phrygia, Galatia, 
Nicsa,Bithynia,Bo(phorus ca. xxxn 
Suma oppida Si gentes, fumma flumina 
clara, fumma montiu clara, fumma infuls 
cxviii. fiimma qus intercidere oppida, 
liimma res hiftoris Si obferuationes. 

Ex autoribus 

Agrippa,Suetonio Paulino,Varrone At/ 
tacino. Cor. Nepote, Hygino, L. Vetere, 
Mela,Domitio CorbulSe, Licinio Muria 
no,Cl.Csfare, Aruntio,Liuio filio, Sebo/ 
fo,Adis triumphoru. Externis 
Iuba rege,Hecatso,Hellanico, Damafte, 
Dicsarcho,Bione,Timofthene,Pilonide 
Xenagora, Aftynomo, Staphylo, Arido 
tele,Dionyfio,Ariftocrito,Ephoro, Erato 
fthene, Hipparcho, Panstio, Serapione 
Antiocheno,Callimacho, Agathocle, Po/ 
Iybio,Timso mathematico, Herodoto, 
B Myrfilo 



C. PLINII NAT V 
Myrfilo,Alex5dropolyhifl:ore,Metrodo 
ro.Eoffidonio, qperiplu aut perihegefim: 
Sotade,Periandro, Ariftarcho Sicyonio, 
Eudoxo, Antigene,Callicrate,Xenophon 
te Lampfaceno , Diodoro Syracufano, 
Hanone, H imilcone, Ny mphodoro, Cal/ 
liphone, Artemidoro,Megafthene,Ifido/ 
ro,Cleobulo,Ariftocreonte. 

L ibro vi.cotinenturfitus, gentes, ma/ 
ria,oppida portus, flumina, menfur* 
populi qui fant aut fuerunt. 

Pontus Euxinus antea Axenos cap.i 
Gens paphlagonuSC Cappadocii cap.n 
Cappadocia cap.iii 

Themiftyr* regionis gentes cap.ml 
Regio Colchica, Achasi, &c*teri eodem 
tradlu cap.v 

Bofphorus Cimmericus,M*otis. cap.vi 
cap.vn 
eap.vui 
cap.ix 
cap.x 
cap.xi 
cap.xn 
cap.xm 
cap.xim 
cap.xv 
cap.xvi 
cap.xvn 
cap.xvnr 
cap.xix 
cap.xx 
cap.xxi 
cap.xxn 
cap.xxin 
cap.xxim 


Gentes circa M*otin 
Armeniae dua: 

Armenia maiot 
Albania,Iberia 
Port* Cauca&e 
Infui* in Ponto 
Gentes in Scythico Oceano 
Media,Cafpi* port* 

Gentes circa Hyrcanum mare 
Item ali* gentes 
Scytharumgentes 
Fiuuius Ganges 
Gentes Indi* 

Indus fluuius 
Arh Si iunct* gentes 
Taprobane infala 
CapiiTene,Carmania 
Sinus Perficus,& Arabicus 
Cafcandrus infula,Parthoru regna xxv 
Media, Mefopotamia, Babylon, Seleu/ 
cia cap.xxvi 

Flumen Tigris cap.xxvn 

Arabia,Nomades,Nabat*i,Omani,Ty/ 
los 8i Ogyris infui* cap.xxvm 

Sinus maris rubri,Troglodytid,& Aethio 
pici cap.xxix 

Multiformes 51 mir* hoim effigies xxx 
Infui* Aethiopici maris . cap.xxxi 
De fortunatis infulis cap.xxxir 

Terr* per menfuras computat* dige/ 
ftio cap. xxxiii 


RAVIS 

Digeftio terrarum in parallelos & umbra* 
pares cap.xxxmr 

Summa oppida cXcv.Sumagetes dlX 
vi. Suma flumina clara clxxx. Summa 
montes clari xxxvm.Suma infui* c vm 
Summa qu* intercidere oppida autgetes 
cxcv. Summa rcs,& hiftori* Si obferua/ 
tionesduo m. cc.xmi. Ex autoribus M. 
Agrippa,VarroeAttacino,Cor.Nepote, 
HyginOjL. Vetere,MeIa Pomponio, Do/ 
initio Corbulone,Licinio Mutiano,Clau/ 
dio C*fare. Arutio,Sebofo,Fabricio Thu 
fco.Tito Liuio,Seneca, Nigidio. 

Externis 

tuba rege,Hecat*o,Hellanico, Damafte, 
Eudoxo, Dic*archo, Betone,Timofthe/ 
ne,Patrocle, Demodamante, Clitarcho, 
Eratofthene, Alexadro Magno,Ephoro, 
Hipparcho, Pan*tio, Callimacho, Arte/ 
midoro, Apollodoro, Agathocle, Poly/ 
bio,Eumacho Siculo, Alexandro Polyhi/ 
ftore,IGdoro, Amometo, Metrodoro, 
PoffidoniOjOneflcrito, Nearcho, Mega/ 
fthene,Diogneto, Ariftocreonte, Bione, 
E>ialdone, Simonide minore,Bafile, Xe/ 
nophonte Lampfaceno. 

L ibro vn. continentur gentium mirabi 
Ies figur*. 

Gentium mirabiles Agar*. cap.i 

De Scythis 8i aliaru dtuerfltate gentiu if 
Deprodigiofispartubus cap.m 

De mutatioe fexus,5i geminis partub. mi 
De hoie generado Si pariedi tge £ illuftria 
exempla a menfibusfepte ad undecim v 
De conceptibus. Si figna fexus in grauidis 
pr*uenientia partum cap.vi 

De coceptu hominu Si generatioe cap.vn 
DeAgrippis cap.vnr 

Monttruofi partus excifi utero cap.ix 
Qui fint Vopiici cap.x 

Exempla numerofe fobolis cap.xi 
Exempla fimilitudinum cap.xn 

Qu* fit generadi ratio cap.xm 

Item de eodem multiplicius cap.xmi 
De menftruis mulierum cap.xv 

Item de ratione partuum cap.xvi 
Infigniacorporum cap.xvn 

Exempla uariaru figurarum cap.xvm 
Diuerforum morum exempla cap.xix 
De for 



H ! S T O R I AB 
De fortitudine 82 uelocitate cap. xx 
Deuifu cap.xxi 

De auditu cap* xixn 

Exempla patienti» cap. xxm 

Memorhs exempla cap. xxirn 

Laus C.IuIrj Cacfaris cap. xxv 

Laus Pompeq Magni cap. xxvi 
Laus Catonis primi cap.xxvu 

Item de fortitudine cap.xxvnr 

De iagenrjs (iue laudibus quorundaab in/ 
genr]s cap.xxrx 

De Pktone 5 Ennio,VirgiIio,M.Varrone, 
82 M.Cicerone cap.xxx 

De morum maieftace cap.xxxi 

De autoritate cap.xxxn 

Dediuinitate cap.xxxiir 

DeNafica cap.xxxim 

De pudicitia cap.xxxv 

De pietate cap.xxxvi 

De ardum plurimaru excellentia, Aftrolo 
gia,Gramatica,Geometria ca.xxxvn 
Item mira opera artificis cap.xxxvm 
De feruitijs cap.xxxiX 

De praedantia gentium cap.xL 

De felicitate fumma cap.XLr 

Varia exempla fortunsc cap.XLii 

Debisprofcripris, Lucio Sylla, Q. Me/ 
tello cap.xLin 

Ds altero Metello cap.xLim 

De diuo Auguflro cap.XLV 

Quos beatirfimos di] iudicauerunt xlvi 
Que uiuente ut deu coli iuilerut ca.XL vir 
De fpaci]S uitas longiffimis cap.xL vm 
De uarietate nafcendi cap.xLix 

In morbis uaria exempla cap.L 

De fignis mortis cap.Li 

De his qui elati reuixerunt cap.L ir 

De mortibus repentinis cap.Lin 

Defepultura cap.Linr 

De anima uel de manibus cap.L v 

Quje quis inuenerit in uita cap.L vr 

In quo primus genciu cofenfus cap.L vri 
De literis antiquis cap.Lvm 

Quandoprimu tonfores Romx. cap.Lix 
Quando primam horologia cap.LX 
Summa res 82 hiftoruE 82 obfcruationes 
Exautoribus (dccxlvii 

Verrio Flacco,Cn. GelIio,Licinio Muria/ 
no,Mutio, Maffurio, Agrippina Ciaudij. 


UBER I 

M.Ciceroe,Afinio Pollione,Mdfal^Raf 
fo, Nepote Cor. Virgilio, Ltuio, Cordo, 
MeItffo,Sebofo,Cor.Celfo,Maximo Va 
lerio,Trogo, Nigidio Figulo, Pomponio 
Attico,PedianoAfconio,Sabino,Catbne 
Cenforio,Fabio Veftale. Externis 
Herodoto,Ariftea,Betone,Ifigono Crate 
te, Agatharch ide, Calliphane, Ariftoteie, 
Nymphodoro, Apollonide,Philarcho, 
Dam5e,Megafthene,Ctefia,Taur6e, Eu 
doxo,Oneficrito,Clitarcho,Duride,Arte 
midorojHipocrate med. Afdepiade med. 
Hdiodo,Anacreote,Theopcpo,Hellani/ 
co,Damafte,Ephoro,Epigene,Berofo,Pe 
tofiri, Necepfo, Alexandropolyhiftore, 
Xenophote,Callimacho,Democrito,Du 
illio, Polyhiftore hiftorico, Stratone, qui 
cotra Ephori theoremata fcripfit, Heradi/ 
de Potico, Afdepiade qui tragodumena* 
Philoftephano, Hegefia, Archimacho, 
Thucydide,Mnefigitone,Xenagora,Me/ 
trodoro Scepfio, AnticIide,Critodemo. 
Ibro odlauo continentur animaliu ter 
reftrium natura pedarim gradientiu. 
De animalibus terreftribus, elephatorum 
c5mendatio,82 de fenfii eorum cap.i 
Quando primum iund:i cap.n 

De docilitate eorum cap.m 

De clementia eoru,32 quod pericula iiia in/ 
telligant,82 de tigridis truculentia ca.mr 
De intellectu 82 memoria eorum cap.v 
Quando primum in Italia cap.vi 

Pugnse eorum cap.vn 

Quomodoc 2 piantur cap.vm 

Quomodo domentur cap.ix 

De partu eorum 82 reliqua natura cap.x 
Vbi nafcantur 82 de dilcordia eoru 82 dra/ 
conum cap.xi 

De (olerria animalium cap.xu 

De draconibus cap.xifi 

De ferpentibus maximis 82 bois ca. xim 
De Scythicis aialibus 82 feptentrionalibus 
De leonibus cap.xvr (xv 

De pantheris cap.xvu 

De tigridisnatura,82 cameIis 5 62cameIopar 
dali,82quadoprimuRom^uifa xvm 
De chao 82 cepho cap.xrx 

De rhinocerote cap.xx 

De lyncibus 82 fphtngib.82 crocutis, cerco/ 
B z pitheris 



C. PfcfNII NAT V 
pithccis, Indicis bubus, leucrocutis, cale, 
tauris Aethiopis, mantichora, monoce/ 
rote, catoblepa,bafili(co cap.xxi 
De lupis cap.xxri 

Deferpentibus cap.xxin 

De ichneumone cap.xxim 

De crocodilo 8C hippopotamo cap.xxv 
Quis primus Roma hippopotamum & 
crocodilos oftendit, 8C medicina: ab ani/ 
malibus reperta cap.xxvl 

Quas animalia, quas herbas oftenderunt, 
cerui,lacerti,hirudines,teftudines,mufte/ 
la,ciconia,aper, anguis, draco, panthera» 
elephas, urfi, cerui, palumbes, columba» 
grues,coruus cap.xxvn 

Prognoftica animalium cap.xxvm 
Ciuitates 8£ gentes A minutis animalibus 
deleta caplxxix 

De hyaena 81 crocuta 8£ mantichora, 818/ 
bris 8C lutris cap.xxx 

De ranis 8C uitulis marinis 81 flellionibus 
De ceruis cap.xxxn. tca.xxxi 
De tragelapho 8£ chamsleonte,6i reliquis 
colorem mutantibus cap.xxxnr 
De tarando S£ lycaone 81 thoe xxxim 
De hyftrice cap.xxxv 

De urfisSifcetibus eorum cap.xxxvi 
De muribus Ponticis 81 Alpinis,& herma/ 
cqs cap.xxxvir 

De Ieontophono,lynce,melibus, &fciuris 
cap.xxxvm 

De uipera,cochleis,S£ lacertis ca.xxxix 
De canibus cap. xl 

Ad canis rabidi morfum crp.XLi 

De natura equorum cap.XLir 

Deafinis cap.XLiir 

De mulis cap.XLiiii 

De bubus cap.XLV 

Despiboue cap.XLVi 

De natura pecorum 81 generatione eorum 
(cap.XLVir 

De generibus lanaru m ueftiu cap.XL vnr 
De muGmone cap.XLix 

De capris 81 generatione earum cap.L 
De fuibus natura earum cap.Li 

Deuiuarrjsbeftiarum cap.Li i 

De (emiferis animalibus cap.Lin 

De ftmrjs cap. liiii 

De leporibus cuniculis cap.Ly 


R A LIS 

Defemiferis cap.L v* 

De muribus & gliribus cap.LVii 

Qua animalia quibus locis non fint lyiii 
Q ua aduenis noceant cap.LiX 

Summa res 81 hiftoria 8C obferuationes 

DCCLXXXVIIL. 

Ex autoribus 

Mutiano,Procilio, Verrio FIacco,L.Pifo/ 
ne,Cor. Valeriano,Catone Cenforio, Fe/ 
neftella,Trogo,A<3io,CoIumella, Virgi/ 
lio, Varrone, L. Metello Scipione, Cora* 
Celfo, Nigidio, Trebio Nigro, Pompo/ 
nio Mela, Manilio Sura. 

Externis 

Iuba, Polybio, Oneficrito,Iiidoro,Antipa 
tro, AriftoteIe,Demetrio phyfico. Demo/ 
crito,Theophrafto, Euanthe, Agriopa q 
OlympionicaSjHierone rege, Attaio rege, 
Philometore ite,Ctefia,Duride, Philifto, 
Archita, Philarcho, Amphilocho Athe/ 
naso, Anaxipoii Thafio, Apollodoro Le/ 
mnio,Ariftophae Milefio, Antigono Cy/ 
mao»AgathocIe Chio, Apollonio Perga/ 
meno, Ariflandro Athenao, Bacchio Mi/ 
Iefio,BioneSolenfe,Chorea Athenao, 
Diodoro Prieneo, Dione Colophonio, 
EpigeneRhodiOjEuagoeThadojEuphro 
nio Athengo,Hegefia Maroneo, Menan/ 
dris Prieneo &Heradeote,Menecrate poe 
ta, Androcione qui de agricultura fcripfir, 
Aefchrione qui item, DionyCo qui Mago 
nem tranftulit,Diophane qui exDionyno 
epitomen fecit, Archelao rege,Nicandro* 
Ibro nono cotinentur animaliu aqua/ 
ticorum hiftoria & natura. 

De aquatilium natura cap.i 

Quare maxima in mari animalia cap.rr 
De Indici maris beluis cap.i ii 

Qua: in quoq? Qceano maxima cap. mi 
De tritonum 8i nereidu, 8C elephantorum 
marinorum figuris cap.v 

De balenis 81 orcis cap.vi 

An fpirentpifces an dormiant cap. vii 

De delphinis 8C eoru natura mirabili vnr 
De turfionibus fiue tyrfionibus cap.i x 
De teftudinibus 8i quomodo capiantur 
Quis primus teftudinesfecare (ca.x 
inftituerit cap.xt 

Tegmenta aquatilium cap.xii 

Deuitu 



I 


HISTORIAE LIBER 


De uitulo marino cap.xm 

De pifcibus pilo carentibus, 8C quomodo 
pariant,& quot eorum genera cap.xim 
De nominibus 3C naturis multorum pifci/ 
um cap.xv 

De auguriis 8£ diuerfitate pifciu cap. xvi 
De mugili & alijs pifcibus, 81 quod no rjde 
ubique placeant cap.xvn 

De mullo, 8£coracino,falpa*falmone cap. 
De exocceto,muribus,po/ (xvnr 

lypis,& murenis cap.xix 

Digeftio pifciu in figuras corporu ca.xx 
De anguillis cap.xxi 

De captura earu in lacu Benaco cap.xxn 
De murena natura cap.xxm 

De planis pifcibus cap.xxnn 

De echeneide, eiusque natura mirabili 
(cap.xxv 

De uarietate natura pifcium cap.xxvi 
De lucerna pifce 8C dracoe marino xxvii 
De pifcibus fanguine carentib.ca. xxvm 
De loligine & feprjs, SCpolypis, & nautilis 
(cap.xxix 

De o2ena,nauplio,& locuflis cap.xxx 
De cacris,echinis,3£ echinometris xxxi 


De uenenatis marinis capjavm 

De morbis pifcium cap.xLix 

De generatione eorum mira cap.L 
Item de generatione, 8L qui pifces oua pa/ 
riant cap.Li 

De uuluispifcium cap.Lii 

De longifiimauita pifcium cap.L m 

De uiuarijs oftreorum, 8C quis ea primus 
inueberit cap.Lim 

Quis primus murenarum uiuaria fecerit 
Decochlearuuiuarqs,6Cquis (cap.L v 

primus inftituit cap.LVi 

De pifcibus terrenis cap.LVii 

De muribus Nili cap.Lvm 

De anthia pifce,8£ quomodo capiat; lix 
De ftellis marinis cap.LX 

De dadlylis eorumq? miraculis cap.LXi 
De inimicitiis & amkitiis inter fe aquatiliu 
Summa res & hiftorra & obfer/ (lxii 
uationes dc.l. Ex autoribus 
Turanio Gracula,Trogo, Meccenate, AI/ 
fio Flauo,Corn. Nepote, Laberio mimo/ 
oraphojFabiao.Feneilella, Mutiano, Ae/ 
Eo Stilone,Statio Sebofo,Meliffo, Sene/ 
ca,Ciceroe,Macro Aemilio,MefIala Cor/ 


De cochleis cap.xxxn uino,TrebioNigro,Nigidio. 

Depe<ainibus,murice,&concharumge/ Externis 

neribus cap.xxxm Ariftotele, Archelao rege, CaUiraacho, 

Dediuitrjs marinis cap.xxxim Democrito,Theophrafto, ThrafilIo,He/ 

Quomodo nafcantur,& ubi, 8t quomodo gefidemo Cydnio,Aiexadro Polyhiftore 

inueniantur margarira cap.xxxv T Ibro x. continetur natura 8i hiftorite 


De natura purpura 8C muricis ca.xxxvi inanimalium uolatilium. 

Quot fint genera cap.xxxvn De natura auium cap.i 

Quomodo capiantur cap.xxxvm Dephcenice cap.ri 

Ronra quando ufus purpura ca.xxxix De aquilis cap.iir 

De pretio earum cap.XL Quando legionum figna effe ccepcrint, 8C 

De tingendo Amethyftino, &ex cocco cum quibus fit aquilis bellum cap.iin 

byfsino cap.XLi Mirum de aquila cap.v 

De pinna §£ pinnothere, 81 aquatilium fen De uulturibus cap.vi 

fu cap.XLii Defanquale cap.vii 

De fcolopedrisjuulpibus & glanis ca.xm De accipitribus cap.vm 

De ariete pifce cap.XLiin De coccycequg a fuogne interimit: ca.ix 

De his qus tertiam naturam habent, non Demiluis cap.x 

animalium neque fruticum, & de urticis, Digeftioauiumpergenera cap.xr 

&fpongqs cap.XL v De inaufpicatis auibus, cornice, coruis,bu/ 

De caniculis marinis cap.xLvi bone cap.xn 

De his qu£ filicea tefla includuntur,& qug De incendiaria aue cap.xm 

fine ullo fenfu, & de reliquis fordidis ani/ Dediuina cap.xmi 

tnalibus cap.XL vii De auibus incognitis cap.xv 


B $ De auibus 



C, PLINII NATVRALI S 


De auibus rio&urnts cap.xvi 

De noctuis cap.xvn 

De pico martio cap.xvm 

De uncos ungues habentibus & digitos 
De pauonibus,# quis eos pri/ (cap.xix 
mus cibi caufa occiderit cap.xx 

De gallis, # quomodo caftren£, # de gal/ 
iinaceo locuto cap.xxi 

De anferibus, # quis primus iecur anferi/ 
num comederit,# de adipe anferino Co/ 
mageno cap.xxn 

De gruibus,ciconrjs,oloribus,#peregrinis 
auibus,# coturnicib. # de glotte xxm 
De hirundinib.SC merulis,turdis # durnis, 
turturibus#palumbis cap.xxmi 
Quse auium perennes, qug femeftres,qua: 

tritnedres cap.xxv 

De auibus mira cap.xxvi 

Deauibusfeleucidibus cap.xxvn 
De ibi eap.xxvm 

Qua: aues in quibus locis non funt, # qux 
mutant colorem,# uocem, & de luicintjs 
De merulis cap.xxx (ca.xxix 
Tempus auium geniturae cap.xxxr 
De halcyonibus,# de diebus earu nauiga/ 
bilibus,# gaurjs, # mergis cap.xxxn 
De auiu folertia in nidificando,hirundine, 
argatili.cynamulgis,# perdicib. xxxm 
De columbis cap.xxxmi 

De palumbis cap.xxxv 

De pafTeribus cap. Xxxvr 

De tinnunculo cap.xxxvn 

De uolatu # inceflu auium cap.xxxvm 
Deapodibus cap.xxx x 

De caprimulgis # plateis cap. xl 

De ingenrjs auium cap.XLi 

De carduele #pfittaco,#auibus qu^ lo/ 
quuntur cap.xur 

De coruorum intelligentia cap.XLin 
De Diomedeis auibus cap.XLiin 

Qax animalia nihil difeant cap.XLV 
De potu auium eap.XLVi 

Dchimantopode,# onocrotalis,# de pe/ 
regrinis auibus cap.XLVii 

De multarum auium nominibus #natu/ 
ra cap.XLvrn 

De nouis auibus SC fabulofis cap.XLtx 
Quisgaliinas farcire indituerit,de auiarrjs 
Si quis ea primus infticuerit cap.L 


De Aefopi patina cap.Li 

De generatione auium,& prster aues que 
quadrupedes oua pariant cap.Lii 

De ouorum generatione, incubatu auium 
8i coitu cap.Lf ii 

De uitqs Si remedqsincubantiu cap.Lim 
De augurrjs ouorum cap.L V 

Qu^ gallinas optima cap.L vi 

De morbis earum Si remedrjs cap.LVif 
De coceptu Si numero foetus auiu l vm 
De pauone# anferibus cap.Lix 

De ardeolis, & quomodo feruetur optime 
Qu^uolucrufola animal pa (ouaca.LX 
riat,# lacie nutriat cap.LXi 

De conceptu uipcr$& partu s # qua: terre/ 
drium oua pariant cap.LXii 

De generatione terredrium cap.LXiii 
De uaria generatione animaliu ca.Lxml 
De murium foetu cap.LXV 

De fpina hominis anguem nafei caxxvi 
Defalamandra cap.LXvn 

De qs quse nafcuntur ex no genitis,# qme 
nata nihil gignunt cap.LXvm 

De fenftbus animalium cap.LXix 

Auditum # oifacdu ede pifeibus ca.LXX 
Tacdu comunem eflfe omnibus cap.LXXi 
Qu;e uenenis uiuant,# qu£e terra lxxiI 
De cibo#potu quorundam ca.LXXin 
Qu$ inter fe diffideant,# qua: inter fe con 
ueniant cap.LXXim 

De fomno animalium cap.LXxV 

Summa res # hiftorfe Si obferuationes 
feptingentse uigintiquatuor. 

Ex autoribus 

Manilio,Corne!io Valeriano, Aedis, Vm/ 
britio Meliore,MafFurioSabino,Anridto 
Labeone,Trogo,Cremutio,M.Varrone. 
Macro Aemilio,MeIifTo,Mutiano, Nepo 
te,Fabio Pudore, Tito Lucretio,Cor.Cei 
fo, Horatio Defulonc, Hygino, Sarfenis, 
Nigidio,Manilio Sura* Externis Ho/ 
mero,Phcemonoe,Philemone,Boetho,c| 
ornith ogonia, Hyla q de augurqs Arido/ 
tele,Theophrado,Callimacho, Aefchylo 
Hierone,Philometore, Archita,AmphiIq 
cho Atheniefe, Anaxipoli Thafio, Apollo 
doro Lemnio,Aridophane Milefio, Anti/ 
eono Cymeeo, Agathocle Chio, Apolloio 
Pergameno, Aridadro Athenio, Baebio 
Milefio 



HI storiae liber i 


Milefio.BioneSoIenle.Qrarea Athenien 
: fe,Diodoro Prienaeo, Dione Colopho/ 
nio,Democrito, Diophane Niraenfe Epi 
gene Rhodio, Euagora Thafio, Euphro/ 
nio Athenio,Iuba,Androcione g de agri 
cultura, Aefchrioe qui item, Dionyfio qui 
Magone tran(lulit,Diophane qui ex Dio 
nyfio epitomen fecit,Nicandro, Qneficri/ 
to v Philarcho,Hefiodo. 

L ibro xr, cotinentur hiftorra 82 natu/ 
raparuoru animalium 32 reptilium. 
De inferiorum genere cap.i 

De iubtilitate natura in his cap.n 

Vtrum (piret,an habeat fanguine cap.m 
De corpore eorum cap.im 

De apibus cap.v 

Qui ordo natura in eis cap. vi 

De uocabulis operis cap. vir 

Ex quibus floribus opera fiant cap.vm 
De amatoribus earum cap.rx 

Ratio operis cap.x 

De fucis cap.xr 

Quse natura mellis cap.xn 

Qu^ optima mella cap.xi r 

Qra genera mellis in fingulis ca.xim 
Quomodo probentur mella cap.xv 
De tertio genere mellis, 82 quomodo apes 
probentur cap.xvr 

Qu& regiminis ratio cap.xvir 

De genere apum, 32 qua: inimicaapibus 
De morbis apum cap.xrx (xvnr 
De continendis apibus, 82 quomodo repa 


rentur cap.xx 

De uefpis 32 crabronibus cap.xxr 
De bombycib. 82 bombyIi,82 necydalo, 82 
quis primus bombycinauefte inuenerit 
De bombyce Coa cap. xxnr (ca.xxn 
De araneis,82 generatione earu ca. xxmr 
De fcorpionibus cap. xxv 

De (lellionibus 82 cicadis cap.xxvr 
Cicad^ubin5(int,82ubi mutg ca.xxvir 
De pennis iniedlorum, 82 (carabeis, 82 (ca/ 
rabeorum generibus cap.xxvm 
De Iocuftis cap.xxix 

De formicis noftratibus cap.xxx 
De Indicis cap.xxxi 

De diuerfirate inferorum cap.xxxii 
De animalibus in ligno 82 ex ligno nafcen/ 
tibus cap.xxxiii 


De aiali cui cibi exitus non efl: xxxmi 
De tineis 82 culicibus cap.xxxv 

Depyrali fiuepyraufla cap.xxxvi 

Hiftoria natura animalium per fingula 
membra cap.xxxvir 

De fanguine,82 quorum celerrime ficcetur, 
quorum non coeat, quorum grauifsi/ 
tnus, ueltenuifsimus, uel quorum nui/ 
lus cap.xxxvnr 

An in (anguine principatus, 82 de tergore, 
82 pilis,82 mammis cap.xxxix 

Notabiliaanimalia qus mammis cap.xL 
De lacle,82 unde cafeus non fiat cap. xu 
De diuerfitate cafeorum cap.XLii 

Differentiamembrorum hominis a rate/ 
ris animalibus cap.XLiu 

Defimiarum fimilitudine cap.xLiin 
De unguibus cap.XLV 

De ungulis cap.XLvr 

De pedibus auiu 82 unguibus cap.XLVii 
De pedib. infedloru a binis ad c. xl vm 
Depomilionibus 82genitalibus ca.XLix 
De caudis cap.L 

Deuocibus cap.Li 

Deagnafcentibus membris, 82 di&a Ari/ 
(lotelis de uita hominis cap.Lir 

De anima 82 de halitu animalium, 82 quse 
guftata interimant, 82 de uidtu hominis, 
82 quibus de caufis no coquatur cap.Li ii 
De corpulentia augenda uel minuenda, 82 
quteguftu famem acfitim fcdent tnit 
Summa res 82 hiftorra 82 obferuationes 
duo millia ducenta: feptuaginta. 

Ex autoribus 

Marco Varrone, Hygino, Scropha, Sar/ 
fena, Celfo Cornelio, Aemylio Macro, 
Virgilio, Columella,lulio Aquila g de he/ 
trufcadifciplina fcripfit,Tarquitio, qui ite, 
Vmbritio qui item,Catone Cenforio,Do 
mitio Caluino,Trogo, Meliffo, Fauonio, 
Fabiao,Mutiao,Nigidio,ManiIio, Opio. 

Externis 

Ariflotelc, Democrito, Neoptolemo qui 
melliturgia, Ariftomacho qui iccm, Phili/ 
(loquiitem, Nicandro, Menecrate, Dio/ 
nyfio qui Magonem tranftulit, Empcdo/ 
cie,Callimacho, Attalo rege, Apollodoro 
qui de beftqs uenenatis, Hippocrate, Er i/ 
philo, Erafiftrato, AfilepiOjThemifone, 

B 4 ;PoS 



C. PUN 

Pofidonio Stoico, Menandris Prienenfe 
# HeracIiote,Euphronio Athengo,Theo 
phrafto,Hefiodo,Philometore rege. 

L ibro xn. continetur de arboribus. 
De arboru honore, # quado platan? 
primu in Italia,# de natura earum cap.i 
De chamiplatano, # quis totonderit uiri/ 
daria cap.n 

De peregrinis arboribus, # malo Afiyria 
De Indite arboribus,& quando (cap.m 
primum Roma: ebenus cap.nn 

De (pina # ficu Indicis cap.v 

De arbore pala, # arboribus Indicis fine 
nominibus,# laniferis cap.vi 

De piperis arboribus, # garyophyllo, # 
aliis pluribus cap.vn 

De macir # faccaro # arboribus Arianis 
gentis cap.v iji 

De bdellio,# arboribus Perfici maris ix 
De arboribus Perficse infula, # lanigeris 
arboribus cap.x 

De goflampinis # arboribus ex quibus ue 
ftes fiunt,# quibus modis conftent arbo 
rum fructus cap.xi 

De cofto, # nardo, # differentqs nardi 
(cap.xn 

De afaro,amomo,amomide, # cardamo/ 
mo cap.xm 

De thure Si arboribus thuris cap.xuri 
De myrrha Si arboribus myrrha cap.xv 
De generibus myrrha, Si natura,# pretio 
eius cap.xvi 

De maftice, ladano. Si bruta, enhamo, Si 
ftrobo,# ftyrace cap.xvii 

De felicitate Arabia cap.xvui 

De cinnamomo Si xylocinnamomo Sica/ 
fia cap. xix 

De iibcinnamo,# cancamo,ac taro ca.xx 
De ierichato,# gabalio,# de myrobalano 
De phoenicobalano,&cala/ (cap.xxi 
mo odorato cap.xxn 

De amoniaco Si Iphagno cap.xxm 
De cypro Si afpalatho,# maro ca.xxim 
Debalfamo, Si opobalfamo, xylobalfa/ 
mo,# ftyrace, Si galbano cap.xxv 
De panace Si Ipondylio Si malobathro 
(cap. xxvi 

De oleo omphacio cap.xxvir 

De bryo Si oenanthe,& de elate arbore, Si 


n A t vral is 

cinnamo caryopo cap.xxvm 

Summa res Si hiftoria: Si obferuationes 

CCCCDLXXVIIII. 

Exautoribus 

M. Varrone,Mutiano, Virgilio, Fabiano, 
Sebofo, Pomponio Mela, Flauio Procu/ 
lo,Trogo,Hygino,Claudio C«fare,Cor. 
Nepote,Sextio Nigro q Grxce de medici 
na fcripfitjCaflio Hemiaa,L.Pifone,Tudi 
tano,Antiate. 

Externis 

Theophrafto,Herodoto, Callifth enc,Ifi/ 
gono,Clitarcho,Anaximene,Duride, Ne 
archo,Oneficrito,Polycrito,OIympiodo/ 
ro,Diogneto,Nicobulo,AnticIide,Chara 
ce MitylensojMenKchmo, Dorotheo, 
Xenia Athenaeo,Lyco, Anteo, Ephippo, 
Charea,Demode,Ptolemaeo Lago,Mar 
fya Macedone, Zoilo item, Democrito, 
Amphilocho, Ariftomacho, Alexandro 
Polyhiftore,Iuba, Apollodoro q de odori 
busfcripfit, Heraclide medico, Archide/ 
mo item, Dionyfio item, Democle item, 
Euphroneitem, Obfenide item, Diagora 
item,lolia item, Heraclide Tarentino,Xe/ 
nocrate Ephefio,Eratofthene, 

L ibro tredecimo eotinetur de unguen/ 
tis Si arboribus maritimis. 

De unguentis,# quando primum lunt co/ 
gnita nobis Si de compofirione cap.i 
Quod unguentum regale uocetur. Si qua: 

diapafmata,# qualiter feruentur cap.n 
Quanta in unguentis luxuria. Si quando 
primum Romanis in uiii cap.m 

De palmis Si natura earu Si generibus mr 
De Syri^ generibus cap.v 

De terebintho cap.vi 

De ficu Aegyptia,& Cypria cap.vir 
De ceraunia filiqua cap.vm 

De Perfica Aegypti,# fpina Aegyptia ix 
De Pruno 8i arborib. circa Memphin x 
De gummi generibus Si papyro cap.xi 
De generibus chartaru,# quomodo char 
tz fiant, Si de chartarum probatione, SC 
uitfis, # glutino earum cap.xn 

De libris Nums cap.xm 

De arboribus Aethiopia; cap.xnn 
De Atlantis arboribus Si citreis, Si qus in 
his laudentur,# qua: uituperentur xv 
Dear 



H I S T Q B. I AE 
De arbore trogete cap.xvi 

De arbore loto cap.xvn 

De (capo ipfoK radice loti cap.xvm 

De paliuro,82 punico malo,82 de flore pu/ 
nicimali cap.Xrx 

De Afiae 82 Grteci* fruticibus cap.xx 
De timelf a (iue chamel£a,52 tragacanthe, 
82 de tragio, fiue fcorpione, 82 myrice, 82 
brya,82 galla cap.xxi 

De euonymo, adrachne, 82 coggigrya, 82 
thapfia cap.xxn 

De cappari (iue cynosbato aut opheofta/ 
phyle,82 de (ari cap.xxnr 

De (pina Babylonis regia , 82 de cytifo 
(cap.xxrm 

De frudibus 82 arboribus noftri maris,at/ 
que rubri 82 indici cap.xxv 

Summa res 82 hiftoria: 82 obleruationes 
ccccLXViir. Exautoribus 
M.Varrone, Mutiano, Virgilio,Fabiano* 
Sebofo,Pomponio Mela,Fabio,Hygino, 
Trogo, Proculo, Ci.Cgfare,Cor.Nepote, 
Sextio Nigro, qui Gr^ce de medicina feri 
pfit, Cafllo Hemina, L, P ifo ne, Tuditan o, 
Antiate. Externis 

Theophrafto,Herodoto,Callifthene,I(i/ 
doro,Clitarcho, Anaximene,Duride,Ne/ 
archo,One(icrito,Olympiodoro,Diogne 
to,Cleobulo, Anticiide, Charace Mityle/ 
n*o,Menaech mo,Dorotheo Athenien(e, 
Lyco,Anteo,Ephippo, Dione, Adiraato, 
Ptolemxo Lago,Marfya Macedone,Zo 
ilo ite, Democrito, Amphilocho, Alexan/ 
dro Polyhiftore, Ariftomachojuba rege, 
Apollodoro qui de odoribus (cripfit, He/ 
radide medico, Botrye medico, Archide/ 
mo item,Dicny(io item, Democlide item, 
Euphrone item, Mnefide item, Diagora 
item,lolia item,Heraclide Tarentino,Xe/ 
noertto Ephefio. 

L ibro quartodecimo continetur de uiti 
bus 82 uineis. 

De uitiu natura,82 qbus modis ferat cap.i 
De generibus uitium cap.ri 

Item de uitiam gcneribus,fecundum loco/ 
rum 32 regionum proprietatem cap.ni 
Infignia cultura uinearum cap.irrr 

De natura uini cap.v 

Vinagenerofa cap.vi 


Vinatranfmarina cap.vh 

Deuino quod uocatur biteon, genera fe/ 
ptem cap.vm 

De dulcium generibus xim cap.ix 
De deuterrjs 82 fecundarrjs,uini gna tria x 
Qu£e nuper in Italia generofa uina e(Te eoe 
perunt cap.xi 

De uini obferuatione a Romulo rege po/ 
fita cap.xit 

Qui uini ufus antiquis,82 de uinis antiquo/ 
rum cap.xrn 

De apothecis,82 de uino Opimiano xim 
De liberalitate Caelaris in uino,82 quando 
primu mi genera uini pofita cap.xv 
De uinis fi&itrjs cap.xvi 

De hydromeli 82 oxymeli cap.xvn 

Prodigiofa genera uini cap. xvm 

Quibus uinis ad facra uti fas no fit, 82 qui/ 
bus generibus mufta codiatur cap.xix 
De picis generibus,82 refinis, 82 muftis c5/ 
diendis, 82 de aceto 82 de fece cap.xx 
De cellis uinarqs cap.xxi 

De uitanda ebrietate cap.xxn 

Suma res 82 hiftorue 82 obferuatioesD. x, 
Exautoribus 

Cor. Valeriano, Virgilio, Celfo, Catone 
Ceforio,Sarfennis patre 82 filio,Scropha, 
Varrone,D.Syllano, Fabio Piftore,Tro/ 
go,Hygino,Flacco Verrio, Gr^cino Iulio, 
Accio, Columella, Maflurio Sabino, Fe/ 
n eftella, T ergilla, M. Adlio Pianco,Flauio 
Dorfeno,Sc^uola,Aelio,Atteio Capitoe, 
Cotta Mefialino, LPifone, Pompeio Le 
neo,Fabiano,Sextio Nigro, VibioRuffo* 
Externis 

Hefiodo,Theophrafto,Arifi:ote!e,Demo 
crito, Attalo rege,Philometore rege, Archi 
ta, Xenophonte, Amphilocho Athenio, 
Anaxipoli Thafio, Apollodoro Lemnio, 
Ariftophane Milefio, Antigono Cymfo, 
Agathocle Chio, Apollonio Pergameno, 
Ariftandro Athenseo,Botrye ite,Bacdbio 
Milefio,Bione So!efe,Cherea Athenieie, 
Cherifto item, Diodoro Prieneo, Dione 
Colophonio, Epigene Rhodio * Euagora 
Thafio,Euphrone Atheneo,Androdone 
qui de agricultura fcripfit, Aefchrione qui 
item, Lyfimacho q item, Dionyfio g Ma/ 
gonem.tranftulit, Diophane qui ex Dio/ 
nyfio 



C. PLINII &ATVRALIS 


nyfio epitomen Fecit, Afdepiade medico, Flauio Dorfeno, Sexu oh, Aelio, Atteio 
Oneficdtojuba rege, Capitone,Seftio Nigro, Vibio RufFo,- 

L ibro quintodecimo continetur de na/ Externis 

tura frugiferarum arboru& cultaru, Heficdo,Arifi:otele,DcrnocMo, Hierone 
Natura frugiferarum arborum cap.i rege, Archita,Philometore rege, Attalo re 
De oleo cap.ir ge,Xenophonte, Amphilocho Athenaro, 

De natura oiiufc&olex incipietis cap.m AnaxipoiiThafio, Apollodoro Lemnio, 

De natura olei cap.mi Ariftophane Milefio,Antigono Cyrneo, 

De cultura oliuarum cap.v Agathocle Chio, Apollodoro Pergame/ 

Deieruandis oliuis, St quomodo facien/ no,Ariftadro Athenaeo, Bacchio Milefio, 
dum oleum cap.vi Bione Solefe,Chorea Athenio,Cheriflo 

De oleo Faditio cap. vir ite,DiodoroPrieneo,DioncColopho;o,' 

De amurca cap.vm Epigene Rhodio, Euagora Thafio,Eu/ 

Pomoru omniu genera St natura cap. ix phranio Athenio,Androcione q de agri> 
Nucu pinearu genera quatuor cap.x cultura(cripfit,Aefchriocqite,Dionyfioq 
Demalocotoneo cap.xi Magone tranftulit,Diophane qui ex Dio 

De perfico genera quatuor cap.xn nyfio epitome fecit,Afdepiade med.Erafi 
De pruno genera undecim cap.xnr ftrato ite, Comiade q de coditura uini, Arf 
Dc diuerfis generibus malorum, genera ui ftomacho,qui item,Hicefio qui item, The 
ginti nouem cap.xirn mifone medico, Gneficrito, Iuba rege. 

De piris& infitorum uarietate cap.x v T Ibro xvr. continentur fylueftrium ar 

De pomis feruandis cap.xvi JL^borum naturae. 

De cotoneis punicis,piris, St (orbis, St uuis Gentes fine arbore, St miracula in fepten/ 
feruandis cap.xvir trionalis regionis arboribus cap.r 

De ficis, genera uiginti nouem cap.xvm De Hercynia (yluae magnitudine cap.ir 
De caprihco St caprificatione cap. xix De glandiferis cap.nr 

Dc mefpilis & eoru gntbus tribus cap.xx De ciuica corona, St qui frondea corona 
Dc forbis genera quatuor cap.xxi donati cap.nir 

Denuceiuglande cap.xxn De glande genera trededm cap.v 

De caftaneisgenera odio cap.xxnr De fagina glande, reliquis glaridibus, St 
De filiquis, 8t carnofis pomis, 8t moris, 8C carbone, 8t paflu porcofiim cap.vi 

de acinis &baccis cap.xxim De galla, 8t quam multa praeter glancicni 

De cerafis genera odo cap.xx v eaedem ferant arbores cap.vif 

De corno Sdentifco cap.xxvr De cachrye 8C cocco grano, 8t agarico,S£ 

De generibus (iiccoru,& de odore xxyii fubcre cap.vur 

De fuccis frnduu St arboru, St coloribus. Quarum fint in ufu cortices cap.ix 
St odoribus, St natura pomoru. St de co/ ' De fcandulis St pinu, pinaftro, abiete, pi/ 
mendatione Fruduum cap.xxvm * ceaq?Jarice,neda,taxo cap.x 

De myrto,genera eius xi cap.xxTX ’ Quibus modis fiant genera picis, & quo/ 

De lauro genera trcdccim cap.xxx modo fiat ccdriu,& de fpifia pice quomd 
SumaresSihiftorif & obferuatioes dxx do fiat. Si qbus modis refina coquat' 1 xi 
Ex autoribus De sopifia, St fapio, St quarum arborum 

Feneftella,Fabiao,VirgiIio,Cornelio Va> materia in pretio cap.xn 

leriano,Celfo,Catoe Cenforio,Sarfcnnis De fraxino genera cius quatuor cap.xnI 
patre St filio,Scropha,M. Varroe,D.Syl/ De tiiia,generaeius duo cap.xml ^ 

lano,Fabio Pidore,Trogo,Hygino,Fiac/ De aceris generibus decem cap.xv 
co Verrio,Graecino, Attico, Iulio Sabino, Debrufco,SS mollu(co,&ftaphylodedro, 
Tergilla,CottaMefialino, Columella, L. 8t buxo,genera tria cap.xvi 

Pifone, Popeio Leneo, M. Adio Planco, De ulmo genera quatuor cap.xvii 

Dearbo 



HIS TOR f;AE: 
De arborum natura per (Itus cap.xvnr 
Diuifio generum cap.xix 

Quibus folia non decidant, Side rhodo/ 
dendro cap.xx 

Item quibus folia non decidant, Si quibus 
non omnia folia cadant, Si quibus locis 
nulli arborum cap.xxr 

De natura foliorum cadentium* Si quibus 
foliorum uarrj colores cap.xxir 
De populo tria genera, Si quoru foliorum 
figura mutetur cap.xxm 

Quas folia uerfentur omnibus annis, qu^ 
foliorum e palmis cura8i ufus, Si folio/ 
rum mirabilia cap.xxnrr 

De ordine natura in fatis,8d de flore arbo/ 
rum,Si coccptu, Si germinatione. Si par/ 
tu,& quo ordine floreant cap.xx v 

De corno,Si quo tempore qu xcp ferant,8i 
quas frudum no ferant, SC qu& infelices 
exiitimantur, Si quas facillime frudum 
perdunt, quibus frudus antequa folium 
oafcantur cap.xxvi 

De biferis Si triferis,& qua:celerrime fene/ 
fcant,Si de statibus earum cap.xxvir 
De moro cap.xxvm 

Defylueftribus cap.xxix 

De buxo, 8i faba Grasca fiueloto ca.xxx 
De ramis Si cortice, Si radicib.arbo.xxxi 
De prodigiofis arboribus, 8i quibus mo/ 
dis fponte nafeantur,8i quod non omnia 
ubiq$ nafeantur,Si qu« non alibi nafcan/ 
tur arbores cap. xxxn 

De cypreflb,^ qd ex terra noua aliqua fle 
pe nafcant?quf in ea an no fuerut xxxirr 
De edera cap. xxxmr 

De edera qu£ uocatur fmilax cap. xxx v 
De aquaticis calamis Si frucicib. xxxvi 
De falice,gna eius vm.Si qu? prater falice 
fint utilia ligaturis ,Si de rubis xxxvii 
De fuccis arborum,Si natura materiarum. 
Si de caedendis arboribus cap.xxxvm 
De larice 8£ abiete,Si fapino,8i ceteris hu/ 
iufmodi arboribus cadendis xxx x 
De materrjs,de magnitudine arborum, Si 
quae cariem Si ruinam non fenriunt,8i de 
perpetuitate materiarum cap. xt. 
De teredinibus crp.XLi 

De materijs architedi, Si qug materies ad 
qd utilis, Si q firmior materia in tedu xtn 


t I B-E R I 

Deglutinanda materia* Si lignisfedilibus 
caput XLiir 

De arborum aetate, Si qux genera arbo/ 
rum minime durant.Similiter de urico SC 
Druidibus cap. xuiii 

Summa res Si hiftorra Si obferuationes 
centum trigintaquinqj: 

Ex autoribus 

M.Varrone, Fceciale, Nigidio, Cor. Ne/ 
pote,Hygino, Maflurio, Catone, Mutia/ 
no,L. Pifone, Trogo, Calphurnio Baffo, 
Cremutio,SeftioNigro,Cor.Boceho, Vi 
druuio,Gracino. 

Externis 

Alexandro Polyhiflore, Hefiodo, Theo/ 
phraflo, Democrito, Homero, Timaeo 
mathematico. 

Ibro xvii. continentur fatiuarumae 
cultarum arborum natura. 

Arborum pretia mirabilia cap.i 

De natura coeli ad arbores, Si qua partem 
coeli fpedare debeant cap.n 

De focietate coeli Si terra ad arbores ca.m 
De qualitate regionum cap.irir 

Genera terrarum cap.v 

De terra qua Britannia SI Gallia amat vi 
De Gracoru circa hanc dodrina cap. vir 
De terrarum generibus cap.vnr 

De cineris u(ii,8i de fimo, S! qux fata ube/ 
rioiT terra faciant Si quas urant cap.i x 
De fatiene arborum, Si quod auulfione na 
fcuntur arbores cap.x 

De transferendis femfnarrjs,8i ulmis feren 
dis. Si ferobibus cap.xr 

De interuallis plantandarum arborum,Si 
umbris, Si ftiUicidqs, Si ubi plantari de/ 
beant cap.xn 

Qua? arbores tarde crefcant, Si qu$ celeri/ 
ter,8i de fabina cap. xm 

De farione arboru*& infitioe,8i quo inuen 
ta fit tenera inferendi emplaftrario xirii 
De uite inferenda cap.xv 

De emplaftratione cap.xv* 

Exemplum huius rei cap.xvrr 

De cultura talearu, 8i quibus temporibus 
infitiofiat cap.xvnr 

Qu£E arbores focietate gaudeat,8i de difei 
plina ablaqueadi 8i accumulandi ca.xix 
De falido 8i harudioeto, Si ceteris exduis 
ad perticas 



c. PLisn 

ad perticas,palos cap.xx 

De culturis,8i difciplina excolendarum ui/ 
nearum cap.xxi 

D" fulco,8i uinearu putatione cap. xxu 
Ratio arbuftorum cap. xxm 
De feruandis uuis,8i morbis arb. xxim 
De uarrjs prodigrjs fiue oftentis in arbori/ 
bus, deque oliueco publicam uiam olim 
tranfgreffo, cap.xxv 

Deremedqsmorboruarboru cap.xxvr 
De caprificatione 8i ftercoratione xxvii 
De diuerfis medicamentis arborum cotra 
uenenata anima!ia,Si contra formicas,Si 
contra noxia animalia cap.xxvm 
Summa res & hiftori^, Si obferuationes 
quingenta oftoginta una. 

Ex autoribus 

Cor.nepote, Catone Cenforio,M. Varro 
ne,Ceifo, Virgilio, Hygino, Sarfenis pa/ 
tre 8i filio, Scropha, Calphurnio Baflo, 
Trogo, Aemilio Macro, Grrecino, Colu/ 
mella* Attico Iulio,Fabiano,Sura Manilio 
Dorfeno Mundo,C.Epidico,L.Pifone. 

Externis 

Ifidoro,Theophrafto,AriftoteIe, Demo/ 
crito,Theopopo,Hieroe rege,Atta!o rege 
Philometore rege,Archita,Xenophonce, 
Amphilocho Athenrenfc,AnaxipoliTha 
fi o, Ap ollodoro Lem nio, Ari ftophae Mi/ 
lefio, Antigono Cyrneo, Agathocle Chio 
Apollonio Pergameno, Bacchio Milefio, 
Bione,Chorea Atheniefe,Cherifto item, 
Diodoro Prienneo, Dione Colophonio, 
EpigeneRhodio,EuagocThafio,Euphro 
nio Athenio, Androcione qui de agricul/ 
tura fcripfit,Aefchrionequii'tem, Lyfima/ 
cho qui item,Dionyfio qui Magone tran/ 
ftulit,Diophane q ex Dionyfio epitomen 
fecit, Ariftandro qui de portentis. 

Ibro xvm.contineturde agricultura. 
Quod antiquis maximum ftudium a/ 
gricultur^ fuit, Si de hortorum fingulari 
diligentia cap.i 

Qua? corona prima Romte cap.n 

De iugere,Si adtu, 61 legibus circa pecora. 
Si quoties Si quibus teporibus fuitfum/ 
mauilitas annona, Si qui agricultura ii/ 
luftres cap. m 

Ratio de agricultura cap.im 


ATVRAlfS 

Laus agricolarum, 8i qua; obferuanda in 
agro parando cap.v 

De uillaru pofitione,8i p recepta antiquo/ 
rum de agro colendo. cap.vi 

Dc frugum generibus 8i natura cap.vn 
Non omnia frumeti genera ubiqj nafei, 8i 
deTeliquis in oriente generibus cap.vm 
Depiftorrjs Si molitura, Si farina cap. ix 
De fimilagine,filigine,8i aliis generibus,8i 
depiftura cap.X 

De fermentis,8i panis faciendi ratio,8i ge/ 
nera, 8i quado primum piftoresRom#, 
Si de cribris 8i alica cap.xi 

De leguminibus cap.xn 

De rapis,8i napis Amiterninis cap.xm 
De lupino cap.xnn 

De uicia Si eruo cap.xv 

De foenogra?co, Si farragine, Si de ocimo* 
8i medica, 8icytifo cap.xvi 

De uitqs frugu Si remedr]S, Si qd in quo/ 
que terree genere debeat feri cap.xvn 
De prodigiis frugum. Si arandi difc/plina, 
8i uomerum generibus cap.xvm 
De tgibus arandi,Si iuntftione bou xrx 
De occando,$i quoda arationis genere. Si 
de iteratione, Si refc&ione cap.XX 
De cultura terns cap.xxi 

Exepla diuerfaru terraru, Si lumma fertili/ 
tate,Si bifera uite,et aqru differetia xxu 
De qualitate terras 8C ftercoratione xxin 
De bonitatefeminu,Si diiciplina feminan/ 
di, Siquantu ex quoq? genere frumeti in 
iugero ferendu,Siteporib.ferendi xxim 
Digeftio lydcru in nocftes 8i dies ca. xx v 
Replicatio totius culturaSiqd quoqjmen 
fe in agro fieri oporteat cap.xxvc 
Ne agricola? alpiciat ftelias,{ed magis tem 
pora ferenda frugis, Si ortus occaiusq? 
fideris in quibufdam herbis. Side ftella/ 
rum ortu Si occafu cap, xxvii 

De pratis Si regatioe prati,8i cotib. Si falci 
bus,Si deferiprio frugu Si fideru xxvih 
De tempeftatibus utriuiqj temporis,8d re/ 
medqs fterilitatum cap.xxix 

De mefife, 8i tritico, Si palea,-Si frumento 
feruando cap.xxx 

De uindemia 8i autumni teporib. xxxi 
De lunari ratione cap.xx xn 

De uentorum ratione cap.xxxm 
Deli 



*1 


HISTORIAE LIBE&” 


De limitationeagrorum cap.xxxnn 
Prognofticatempeftatum cap.xxxv 
Summa res Si hiftoria Si obieruationes 
hmlx. Ex autoribus 

Maflfurio Sabino, Caftio Hemina,Verrio 
Flacco, L.Piione, Cornelio Celib,Turan/ 
nio Graecula D.Syllano,M. Varrone,Ca 
tone Cenforio,Scrofa,Sarfenis patre & fi/ 
lio,Domitio Caluino, Hyoino, Virgilio, 
Trogo,Ouidio,Gracino,ColumeIla,Tu/ 
berone.L. Aruntio qui Grace de ?ftris icri 
pfit,Cafare dictatore qui ite, Sergio Pau/ 
lo>Sabino,Fabiano,M.Ciceroe,CaIphur 
nio Baffo, Atteio Capitone,Manilio Su/ 
ra, Actio, qui praxidica Externis 
Hefiodo, Theophrafto, Ariftotele, De/ 
tnocrito,Hierone rege, Philometore rege, 
Attalo rege, Archelao rege, Archita, Xe/ 
nophonte, Amphilocho Athenaeo, Ana/ 
xipoiiThafio,AriftophaneMilefio,ApoI 
iodoro Lemnio, Antigono Cymao, Aga/ 
thocle Chio, Apollonio Pergameno, Ari/ 
ftandro Athenio,Bacchio Milefio,Bione 
Solenfe; Charea Athenienfe, Charifto 
item,Diodoro Prieneo,Dione Coiopho/ 
nio, Epigene Rhodio, Euagora Thafio, 
Euphronto Athenao, Androcione qui de 
agricultura fcripfit, Aefchrionequi item, 
Lyfimacho qui item, Dionyfio qui Mago 
nem traftulit, Diophane qui ex Dionyfio 
epitomen fecit, Thalete, Eudoxo, Philip/ 
po,Dofitheo,Parmenifco,MeIitone, Cri/ 
tone,Oenopide,Zenone,Eud:em5e,Har 
palo, Hecatao, Anaximandro, Sofigene, 
Hipparcho,Arato, Zoroaftre,Archibio. 

L ibro decimonono continetur lini na/ 
tura,& mirabilia. 

De lini fatioe,& generibus eius,8£ quomo/ 
do perficiatur ,Si de mappis, 8C lino no ar/ 
dente,8£ qn primu in theatris uela cap.i 
De fparti natura, 8i quando primum ufus 
eius,& quomodo perficiatur, 8C qua fine 
radice nafcantur,SCuinant cap.n 

De mify,& tuberibus,& de fungis pezicis, 
laferpitio, SC magydari, Si rubia,& radi/ 
cula cap.m 

De hortoru cura,8£ digeftio terra nafcen/ 
tium prater fruges SC frutices cap.nn 
Natura 8C genera, Si hiftoria naftentiu in 


hortis rerum cap.v 

Dehortenfium herbaru radicibas,folrjs, 
floribus,coloribus cap.vr 

Quoto die quaque herba nafcuntur faex, 

8i quomodo quaque formentur uel di/ 
gerantur,Si quoru fingula genera funt, di 
quorum plura cap.vn 

Natura Si genera,& hiftoria,ad coditneti 
ta in horto fataru reru xlvi. cap. vnr 
De fceniculo 8i cannabe cap.ix 

De morbis hortorum, Si remedia circa for 
micas, erucas. Si culices cap.x 

Qua magis fint fortia uel minus,Si quibus 
Ratio rigandoru (lalia aquf .pfint ca.xi 
hortoru,Si qua: translata meliora fiat. Si 
defuccishortefioru,8ifaporibus ca.xn . 
Summa res Si hiftoriasSi obieruationes. 

Ex autoribus (m. c. xliiii 
M.Adlio PIanco,M.Varroe, D. Syllano 
Catone Ceibrio,Hygino, Virgilio,Mutia 
no,CeIfo, Columella, CalphurnioBaftb, 
Manilio Sura,Sabino,Tyroe,Ltcinio Ma 
cro,Q. Hirtio, Vibio Ruffo,Cefennio qui 
cepurica fcripfit,Caftritio ite, Firmo item. 
Petitio. Externis 

Herodoto,Theophrafto, Democrito, Ari 
ftomacho,Menandro qui biochrefta feri/ 
pfit,Anaxilao. 

L ibrouicefimo cotinentur medicina ex 
his qua in hortis (eruantur. 

De cucumere lylueftri Si elaterio cap.i 
De anguino cucumere fiue erratico, Si de 
fatiuo,S£ de pepone cap.n 

De cucurbita lylueftri,& rapo cap.nl 
De naporum differentiis,# rhaphano fyl 
ueftri,# de rhaphano iatiuo 8i paftinaca 
De ftaphylino fiue paftinaca,& (ca.im 
gingidio,# fifere,# fefelli inufa,SJ de ce 
De porro fedliuo,# capitato, (pe cap.v 
Si de allio cap.vr 

De lacftucafyluatica fiue caprina,& efopo 
SC ifati, Si lacftuca fatiua cap.vn 

De generibus beta, Si intubis ,SC cichorio. 
Si feri,genera duo cap.vm 

De braffica,# lapfana,#debraffica mari/ 
na,# fcilla,de bulbis ,Si bulbine cap.ix 
De afparagis Si corruda,& libyco 8i ormi/ 
De apio, 8i apiaftro,# helio/ (oro ca.x 
felino,# oreofelino cap.xi 

C De pe 



c. nisu NA 

De petrofefitlb & ocimo cap.xn 

De fylueftri ocimo,# eruca,nafturtio,#ru 
De mentaftro,# menta,# (taca.xm 
pulegio # nepeta,# de cumino ca. xim 
De cumino Aetiopico, quod urina 
git,# de cappari, X de liguftico fiue pa/ 
nace,# cunila bubula ca.xv 

Item de cunila bubula, gallinacea fiue ori/ 
gano heracleotico,cunilagine molli, liba/ 
notide,cuniIa fatiua,# montana cap.xvr 
De piperiti, X origano, X oniti prafio, X 
tragorigano, X heraclio,& lepidio: X de 
gith,fiue melanthio, X anifo cap.xvn 
De anetho X fagapeno,# de papaucre al/ 
bo X nigro-, & quomodo fuccus herba/ 
rum colligendus eli,# de opio ca.xvm 
De erratico X ceratiti, X glaucio fiue para/ 
lio,# heradio fiue aphro,# de diacodio 
X tithymalo. cap.xix 

De portulaca fiue peplio,coriandro,et atri 
plici cap.xx 

De malua, malope, X althea, X lapatho, 
X oxylapatho, X hydrolapatho,# hip/ 
polapatho,# bulapatho cap.xxi 
De finapis tribus generibus, X marrubio, 
X lerpyIIo,#fifymbrio fiue thymbrio,# 
de lini femine, et blito cap.xxn 

De meu, X fceniculo, et bippomarathro 
uel myfineo X cannabi, X de ferula X car 
Confedlio theriac£e,copoG/ (duis xxni 
tio medicaminis Antiochi cap.xxnii 
Suma medicina X hiftoria X obleruatio/ 
nes mdc vir. Ex autoribus 

Catone Cenlbrio,M.Varrone, Pompeio 
Leneo, Gallione,Hygino,Seftio Nigro, q 
grace {eripfit, Iulio BafiTo qui item, Cellb, 
Antonio Caftore Externis. 
Democrito,Theophrafto.Orpheo, Me/ 
nandro qui biochrefta fcripfit, Pythagora 
Medicis 

Nicadro,Hippocrate, Chryfippo,DiocIe, 
Ophione, Heraclide, Hicefio, Dionyfio, 
Apollodoro Tarentino, Apollodoro Cit/ 
tienie,Praxagora,Pliftonico, Medio, Di/ 
euche, Cleophanto,Philifttone,Afclepia/ 
de,Crateua,Petronio Diodoto,IoIIa,Era/ 
fiftrato,Diagora, Andrea, Mnefide, Ept/ 
charmo, Damione, Dalione, Sofimene, 
Theopolemo,Metrodoro,Solone, Lyco, 


TVRALIS 

01ympiadeThebana,Phyllino,Petridio, 
Midrione,GIaucia, Xenocrate. 

Ibro uigefimoprimo continentur flo/ 
rum X coronamentorum natura: 

De natura florum, # coronamentoru, de 
mira florum uarietate cap.r 

De ftrophiolo ferto, X q primu flores mi/ 
fcere coeperint, X quando primu corolla 
inuenta uel appellata, X quare cap.ir 
Quis primum coronam folrjs aureis X ar* 
genteis dedit, X de honore coronarum 
apud antiquos, X de Scipionis honore, 
X de padtilibus coronis»# Cleopatra: re 
gina fadto cap.nr 

De rofa in coronis, X de generibus eius, X 
ubi feratur cap.im 

De lilio tria genera, X ratione ea inferendi 
De uiolis,# de caltha,Si baccare (cap.v 
combreto,afaro,& croco cap.vr 
De floribus antiquis,# de odoramentoru 
diuerfitate,laliunca#polio cap.vn 
Deueftium amulatione cum floribus,# 
amarantho, X chryfocome fiue chryfiti 
(cap.vm 

De honore coronaru,# cyclamino,# me/ 
liloto # trifolio,tria genera eius cap.ix 
De origano, thymo, # meile Attico, X 
coniza,# Iouis flore, # helenio,# abro/ 
tano,# Ieucanthemo cap.x 

De amaraco uel fampfucho,# nyftigajto 
# meliloto, # uiola alba et Codiamino,# 
de fylueftribus bulbis, # heliochryio,# 
lychni,et de herbis citra mare cap.xi 
De cura apum, # pabulo, et morbis earu 
#remedqs cap.xn 

Deuenenato meile, X de remedrjs mellis 
uenenati,# mellis infani cap.xni 
De meile quod mulca: non attingunt,et al/ 
uearrjs, #cura eorum,fi famem fentiunt 
apes,et quomodo cera fiat cap.xiui 
De herbis (ponte nalcentibus, # aculeatis 
De carduo,ac helxine,# tribulo (cap.xv 
#anchufa cap.xvr. 

De differentia herbarum per folia, # qua 
herba: toto anno floreant, et haftula re/ 
gia # piilana,# de gladiolo cap.xvrr 
De iunco genera fex, #de cypero #de 
medicamentis eorum # de cypiro # odo 
- rato iunco cap.xvm 

Ex rola 



HI S T O R I AE 
Exrofa medicina:,& de lilio,& de narcifio. 
Si ex uiola, & de baccare, et combreto,& 
afaro cap.xix 

Pe nardo gallico,& de croco medicina,# 
crocomagmate, & faliuca, et polio,& iri. 
Si holochryfo,# chryfocome 8i meliloto 
De trifolio,et thymo ,SI hemero/ (ca.xx 
calle, 82 de helenio Si abrotono cap.xxr 
Exleucanthemo& fampfucho medicina 
cap.xxri 

De anemona medicinae cap. xxm 

Ex oenanthe medicins cap. xxinr 

Ex heliochryfo medicina: cap. xxv 

Ex hyacintho Klychnide medicinae cap. 
Ex uincaperuinca medicina (xxvr 
# rufco,bati,& acino ca.xxvn 

Ex colocafia medicina cap.xxvm 
Ex anthalio medicina cap.xxix 

De parthenio medicina cap.xxx 
De jftrychno medicina cap.xxxi 
Decorchoroetcnico cap.xxxn 

Deperfoluta cap.xxxin 

De menfiiris 8i ponderibus cap.xxxim 
Summa medicina hiftorfe SC obferuatio/ 
nes feptingent^ triginta. 

Ex autoribus 

Catone Cenforio,M. Varrone, Maffiirto 
Antiate, C. Helio Veftino. Vibio Ruffi/ 
no,Hygino, Pomponio Mela, Pompeio 

_ Leneo,Cornelio Celfo,Calphurnio Bafifo 
P.Largio,Licinio Macro,Seftio qui gr^ce 
lcrip(it,IuIio BafFo qui item, Antonio Ca/ 
ftore. 

Externis 

Theophrailo, Democrito, Orpheo, Py/ 
thagora,Magone,Menandro qui biochre 
fta FcripiinNicandro, Homero, Hefiodo, 
Mufieo, Sophocle,Anaxilao. 

Medicis 

'f Mneftheo qui de coronis,Caliimacho qui 
ite,Phaniaphyfico,Simo, Timarifto,Hip 
pocrate,Chry(ippo,Diode,Ophi6e,He/ 
radide, Hicefio, Dionyfio, Apollodoro 
cittienfe,Apollodoro Taretino, Praxago/ 
ra,Pliftonico, Medio,Dieuche, C leoph an 
to,Philiftione,Afdepiade,CrateHa,Petro 
nio Diodoto, lolia, Erafiftrato, Diagora, 
Andrea,Mnefjde,Epicharmo,Damione, 
Dalione,Sofimene,Theopolemo 7 Metro 


LIBER f 

doro, Solone, Lyco, Olympiade Theba/ 
na, PhyllinojPetreio, Midione, Glaucia* 
Xenocrate 

Ibro xxii. continetur de autoritate 
herbarum 

Degentibus herbis forma: gratia utenti/ 
bus cap.l 

Quod herbis uefles inficiantur cap.n 
De corona graminea cap.m 

De raritate eius cap.im 

Qui foli corona ea donati cap.v 

Qui folus centurio coronatus cap. vi 
Medicins ex reliquis ornamentis, 51 eryn/ 
ge cap.vir 

De herba qua centu capita uocat cap.viit 
De acano 51 glycyrrhiza cap.ix 

De tribulo & generibus eius, 8i medicinis 
cap.x 

De ftcebe Si medicinis eius cap.xi 
De hippophye,hippope. Si medicinis ea/ 
rum cap.xn 

De urtica Si medicinis eius cap.xiil 
De lamio Si medicinis eius cap.xmi 
De fcorpione, generibusque ac medicinis 
eius cap.xv 

De Ieucacantha,& medicinis cap.xvi 
De helxine,perdicio,parthenio,fiderice,8£ 
medicinis eius cap.xvn 

De chamcdeonte, generibus ac medicinis 
eius cap.xvn i 

De coronopo,& medicinis eius cap.xi x 
De anchufa,&pfeudanchufa,& medicinis 
earum cap.xx 

De onocheIo,anthemi,Ioto, Sdotometra, 
heliotropio,tricocco,&adianto fiue calli 
tricho cap.xxi 

De picride, thefio, afphodelo, halimo, 
acantho,& buprefti,daphobofco, fcan/ 
dice, iafione, &de caucalidc, fio, fillibo, 
fcolymo,fiue limonio, foncho,condrilIo 
fiuecondrilli,&boIetis cap.xxn 
De fungis,& filphio,# delafere ca.xxm 
De natura mellis Si aqua mulfa,& quare 
genere ciborum mores immutetur, Si de 
tnelitide,&cera: 8i contra compofitioties 
medicorum cap.xxim 

Medicina: ex frugibus cap.xxv 

Summa medicina Si hiftori* Si obferua/ 
dones dccccvi, 

C 2 Ex au 



c. PLINII NATVRALIS' 


Ex autoribus 

lifdem quibus priore libro, & prster eos 
Chryfcrmo,Eratofthene, Alcso, 

L ibro xxni continetf de cultis arborib. 
De medicinis uuarum recentium,# de 
farmentis uuaru,# uinaceis,# deuua the 
riace,# de uua paria,# aftaphide,et afta 
phifagria, pituitaria, # labruica, Si de ui/ 
te alba,# nigra,et de muftis,# uini gene/ 
ribus,# aceto cap.i 

De aceto fcillino,# oxymelle, Si fapa,# fe 
ce uini,aceti, 8i faps cap.n 

De oleis 8i foliis oles,flore Si cinere, Si de 
oliua alba Si nigra, Si de amurca cap.m 
De folrjs oleaftri, Si oenanthino oleo,# c i/ 
cino, Si amygdalino, Si laurino, Si myr/ 
teo, chamsmyrfino, Si cupreflino, Si c i/ 
treo, Si caryno cap.im 

De myrobalano palma, Si de palma elata 
Medicins ex finguloru generum (cap.y 
flore,foIrjs, frudlu, ramis, cortice, ligno, 
fucco,radice,cinere cap.vi 

De piris Si eoru obferuationibus, Si de fi/ 
coru obferuatione,# caprifico Si erineo. 
Si aliorum generibus medicins cap.vir 
De pineis Si amygdalis, Si nuce auellana, 
Si de nuce iuglade,# de piftacrjs,# cafta 
neis, filiquis, cornu, Si unedone, & lauro 
De myrto fatiua,# myrtidano (cap.viir 
Si myrto iylueftri cap.ix 

Summa medicins# hiftoris Si obferua/ 
tiones mccccxix. 

Ex autoribus 

C.Valgio,Pompeio Leneo,Seftio Nigro 
qui grsce fcripfit.Iulio Baflfo qui item, An/ 
tonioCaftore,M.Varrone,Cornelio Gei 
fo,Fabiano Externis 

Theophrafto, Democrito, Qrpheo, Py/ 
thagora, Magone, Menandro qui bio/ 
chrefta fcripfit,Nicandro,Homero,He> 
fiodo,Mufeo, Sophocle, Anaxilao. 
Medicis 

Mneftheo, Callimacho, Phania phy fico, 
Simo,Timarifto,Hippocrate,Chryfippo 
DiocIe,Ophione,Heradide, Hicefio,Dio 
nyfio,Apollodoro Cittienfe, Apollodoro 
Taretino,Praxagora, Pliftonico, Medio, 
Dieuche,Cleophanto,PhiIiftione, Afele/ 
piade,Crateua, Petronio Diodoto, lolia. 


Erafiftrato, Diagora, Andrea, Mnefide, 
Epicharmo Damione, Dalione, Sofime/ 
ne,Theopolemo, Metrodoro, Solone, Ly 
co,Olympiade ThebanaiPhyIlino,Petri/. 
no,Minione,Glaucia, Xenocrate. 

L ibro xxiiii continentur medicingex 
arboribus fylueftribus 
Medicinsex arboribus fylueftribus cap.i 
Lotos cap.ir 

Glans cap.m 

De cocco ilicis,# galla,& uifco,pilulis,glan 
de,# de cerri radice,# fubere cap.irir 
De fago,#cuprefto,# cedro magna,# de 
cedride,galbano cap.y 

De ammoniaco,# ftyrace,# ipondylio,# 
fphagno # terebintho, # charaspity, # t 
pityufa,# refinis,# picea # lentifco ca.yi 
De pice fpifla # liquida, # palimpifla, # 
piflafphalto,# 2opifta,& tsda, # letiico 
Deplatano,# fraxino,# ace/ (cap.vii 
re,# alba populo,# ulmo,et tilia,# fam/ 
buco,# iunipero cap.viir 

De falice, # amerina, # uitilibus, # eriee 
(cap.ix 

De ufrga fanguinea,# filere,# liguftro, # 
alno,# ederant ciftho,# ciflo, et erythra 
no,# chamsci{To,ec fmilace, # de dema/ 
tide cap.x 

De harundine,#papyro,ebeno,# rhodo 
dendro, de rhue erythro #erythrodano 
alyiTo,# radicula,# apocino,# toremari 
ncLj# canchry, et iabina,# felagine, # fa/ 
mulo, # gummi medicinis cap.xi 
De (pina Arabica, # fpina alba, # acan/ 
thioy#acacia cap.xii 

De uulgari ipina # fylueftri,# de eryfifce/ 
ptro, # de appendice ipina, et pyxacan/ 
tho,# paliuro, aquifolia^et taxo, & rubis 
medicins cap.xnr 

Decynosbato #Idso rubo, et rhamno, 
# Iycio,et farcocolla,# de oporice medi/ 
cins xiiii 

De chamsdrye,# chamsdaphne,et cha/ 
meisa, # chamsiyce, # chamscifto. Si 
chamgleuce,et chamscypariflo,# ampe 
loprafo,# ftachye,# dinopodio, # cen/ 
tunculo,# clematide Aegyptia medicing 
(cap.xv 

De aro,# dracucuIo,dracotio,# ari,# mil 
Iefoliq 



I 


M ! $ T 0 R I AB 
tefolio,& herba eiufdcm nominis,# pfeu 
dobunio,# myrrhi, & onobrychi, medi/ 
eia* cap.xvi 

Pe coriaeefia,# callicia,# meflaide,#alrjs 
uigintitribus, di medicinis earu quas qui/ 
dam magicas efife dicunt, Si de cofidia,# 
de aproxi,# recidiuis amoru cap.xvi i 
De eriphia,# lanaria, St ftratioti medicina 
De herba qu* nafcitur in capite (x vm 

ftatu*, SI de herba e fluminibus, Si her/ 
ba lingua,#cribro,& fimetis,# rbodora, 
Si impia. Si Venerispedtine,#nodia, 8i 
philantropo, Si canaria lappa, & tordile. 
Si de gramine,5: da&ylo, Si fcenogr*co 
medicin* cap.xix 

Summa medicina 8i hiftori* Si obferua/ 
tiones Mccccxvnr. 

Exautoribus 

C. Valgio,Pompeio Leneo,Sefl:ia Nigro 
qui gr*ce fcripfitjulio Baflfo qui item. An 
_4 tonio Cafl:ore,M. Varrone, Corn. Celfo, 
Fabiano Externis 

Theophrafto, Apollodoro, Democrito, 
Orpheo,Pythagora,Magone, Menadro 
qui biochrefta fcrip(it,Nicadro,Homero, 
Hefiodo, Mulseo,Sophocle, Anaxilao. 

Medicis 

Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico, 
Simo,T imari fl;o,hippocrate, Ch ry fippo, 
Diocle, Ophione, Heraclide, Hicefio, Dio 
nyfio,Apollodoro Cittienfe,ApoIlodoro 
TarecinojPraxagora, Pliftonico, Medio, 
Dieuche, Cleophanto,Philiftione, Alcle/ 
piade, Crateua,Petronio Diodoto, lolia, 
Erafiftrato s Diagora,Andrea,MneficIe,E/ 
picharmOjDamioe, Sofimene, Theopole 
mo,Solone,Lyco,Metrodoro,Olympia/ 
de Thebana, Phyllino,Petreio, Midtione, 
Glaucia,Xenocrate, 

Ibro xxv continentur natur* herba 
rum fponte nafcentium,autoritas her 
barum, 8i de origine ufus earum. 
Natur* herbarum fponte nafcentiu cap.r 
Qui latineufus herbarum fcripferint, Si 
quando ad Romanos notitia earu perue 
nerit,# qui primi Gr*corum de his com/ 
pofuerint, Si de herbarum inuentione,# 
antiqua fnedicina,#quare minus exerce/ 
antur eorum remedia. Si de cynorhodo. 


LIBER 

# de dracunculo medicin* tap.tf 
De quoda peftifero fonte Germani*, Si 
de Britannica, & maximis morboru do/ 
loribus cap.nf 

De moly, Si dodecatheo, Si p*onia, uel 
pentorobo, uel glycy fide, Si panace, uel 
alclepio,# heradio,# panace Chironio, 
Si panace centaureo,uel pharnaceo,# he 
radio fiderio,# hyofcyamo,uel apollina 
rifiuealtercangeno cap.nii 

De Iinozofl:e,partheio,herraupoa fiue po 
tius mercuriali,# achilleo,# panace hera 
cieo,fidenti, millefolio,# de fcopa tegia. 
Si hemionio, teucrio, fpIenio,de melatn/ 
podio fiue elleboro,quotue eorum gene/ 
ra,# de nigro elleboro Si albo medicin*. 
Si quando detur, Si quomodo fumendu. 
Si quibus no dandam,# quod mures ne/ 
De mithridatio,# Icordcrti fiue (cet ca.v 
fcordio, # polemoma uel phileteria uel 
chiliodynama,# eupatorio, 8i centaurea 
fiue chironea, Si de lepto centaureo liba/ 
dio,felle terre Si triorche medicin* ca.vr 
De clymeno, 8i gentiana,& lyfimachia, Si 
parthenide, Si artemifia. Si ambrofia, Si 
nymph*a,5c heraclio, # euphorbia me/ 
dicin* cap.vn 

De plantagine, #buglofla, Si cynoglofifa, 
&buphthalmo,# Icythica,# hippice, Si 
de ifch*mone,# de betonica,SC cantabri 
ca,Si cofiligine,# biberida,# chelidonio. 
Si canaria, Si elaphobolco,# didiamo, Si 
ariftolochia,et quod eius deledlatioe ad/ 
uolent pifces,# ftatim capiantur,et medi 
cin* cotra ferpentiu idtus ex herbis quas 
fuperius nominauic cap.vnr 

De argemonia,# agarico,# echio, Si hyo 
{cyamo,# hierobotane,# blattaria,et le/ 
monia,# quinquefolio,# dauco,et perlo 
lata,# arcio,# cyclamino,# peucedano, 
omnia ad lerpentiumidtus cap.ix 
De ebulo, Si uerbafco, et thelyphono, Si 
contra Icorpionum idlas,et rubetarum Si 
canu morfus, et generaliter contra omne 
uenenum cap.x 

Remedia ad capitis uitia cap.xr 

De centaureo, Si chelidonio, et panace, Si 
hyolcyatno|#euphorbioad oculorum/ 
tia cap.xn 

C 5 Dean.3 



c. PLINII N A 

De anagallide fiue corchoro ,82 mandra/ 
gora fiue circeio, 82 cicuta, 82 crethmoa/ 
grio, 82 molybdena, Si capno, Si acoro. 
Si iride,cotyledo,ai 2 oo,& andrachne, Si 
erigero,82 de ephemero, 82de labro Ve 
neris, Si de ranunculo,ad oculoru, auriu, 
nariu,dentiu,orisq^ uitia medicina xi.u 
Summa medicina 82 hiftoria; 82 obferua/ 
tiones mccxcii. 

Exautoribus - 

Sex. Gallico,Pompeio Leneo, SeflioNi/ 
gro,qui gr^ce fcripfit,Iulio Baffo qui ite, 
Antonio Caftore,Corn* Celfo, 

Externis 

Theophrafto, Apollodoro, Democrito, 
Iuba, Orpheo,Pythagora, Magone, Me/ 
nandro,qui biochrefta fcripfit, Nicandro, 
Homero, Hefiodo, Mufieo, Sophocle, 
Xantho,Anaxilao. Medicis 
Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico, 
Timarifto, Simo, Hippocrate, Chryfip. 
Diocle,Ophione,Heraclide,Hicefio, Dio 
nyfio, Apollodoro Cittienfe, Apollodoro 
Tarentino,Praxagora,PIiftonico, Medio 
Dieuche, Cieophanto,Philiftione,Afi:le/ 
piade,Crateua,Iolla,Erafiftrato,Diagora 
Andr.Mneficle,Epicharmo,Damioe,So/ 
fimene,Theopolemo, Metrodoro, Solo/ 
ne,Lyco,Olympiade Thebana, Phyllina, 
Petreio, Midtione,GIaucia,Xenocrate. 
Ibro uicefimofexto cotinetur reliquas 
per morboru genera medicirts, 82 de 
nouis morbis,82 de lichene qd fit. Si qua/ 
do primum in Italia coeperint, Si carbun/ 
culo, elephantiafi, 82 colo cap.i 

Laus Hippocratis cap.rr 

De noua medicina, 81 Afclepiade medico 
82 qua ratione uetere medicina mutaue/ 
Irrifio magic^ artis,52 de ltche (ritcap.nr 
ne eiusc^ remedio, Si fauciu capjin 

Ad ftrumas, Si ad digitos Si ad pedtus, Si 
ad tuflim medicina: cap.v 

De uerbafco 82 cacaliauel tuflilagine Si be 
chio8cfaluia,adtufsim cap.vi 

Ad lateris dolores Si pecftoris,82 ad ortho/ 
pnoeas,ad iocineris dolorem,cordis dolo 
ri, pulmoni,urin^,tuffi,pectori,ulceribus, 
renibus,hepaticis, ad uomitionem 82 fin/ 
gultus, pleureticisjlater i cap.y n 


T V RALI f 

De omnibus uitqs uentris 82 rcmed^s, 82 
eorum qu;e circa uel intra funt, 82.de aluo 
Gftenda,ual£oluenda cap.viir 

De pulegio 82 argemone cap.12^ 

De nymph£ea,8T abftinentia Si appetentia 
Veneris ,Si de faty rio erythrococco,82 cra 
tegi 82 Gderiti cap.x 

Medicina generales de pedibus, talis,arti/ 
culis,neruis,82 remedia cotra morbos qui 
totu corpus occupat, Si de merthryda 82 
uigili]S,paralyfi, Si de febribus frigidis 82 
febre iumentorum, Si phreneticis 82 cha/ 
msadta 82 aisoo,82 ignefacro cap.xt 
Ad luxata membra,82 cotra morbii regiu, 
82 cotra furuneulos,32 fiftulas, 82 inflatio/ 
nes,82 ambuftionem, 82 contra alios mor 
bos,ad neruos,82 fanguinem cap.xn 
De herba equifero,nymphga,peucedano* 
fiderite, alrjsdg pluribus ad fanguinem fi/ 
flendum utilibus, 82 ftephanomeli 82 eri/ 
fithale,82 contra uermes cap.xin 
Ad ulcera 82 plagas, 82ad uerrucas tollen/ 
das,82 de polycnemo cap.xnn 

De pluribus experimetis ad mulieru men/ 
fes Si mluse morbos, 82 partus eficiendos 
82 continendos,82 cutis in facie uitia,82 ca/ 
pillum tingendum 82 tollendu,82 quadru 
pedum fcabiera cap.xv 

Summa medicina 82 hiftorus Si obferua/ 
tiones .mccxcii* 

Ex autoribus 

M.Varrone,C. Valgio,Pompeio Leneo^ 
Seftio Nigro,q grsece fcripGt,Iulio Baflo, 
qui item, Antonio Caflore,Cor.Celfo. 

Externis 

Theophrafto , Apollodoro, Democrito^ 
Iuba,Orpheo,Pythagora,Magone, Me/ 
nandro,qui biochrefta fcripfit, Nicandro, 
Homero, Hefiodo, Mufeo, Sophocle, 
Xantho,Anaxilao. Medicis 
Mneftheo, Callimacho, Phania phyfico,! 
Timarcho,Simo,Hippocrate,Chyfippo, 
Diode, Ophione,Heraclide, HicefiojDio/ 
nyfio,Apollodoro Tarentino, Praxagora 
Pliftonico,Medio,Dieuche,Cleophanto» 
Philiftione, Afclepiade, Crateua,Iolla,E/ 
rafiflrato,Diagora, Andrea,Mneficle,Epi 
charmo,Damione,Theopolemo,Metro/ 
doro, Solone, Lyco, Thebana Olympia/ 
de, Phy* 



HISTOAUS 
de,Phyl!ino, Petreio,MidioneGlaucia, 
Xenocrate, 

*r Ibro uigefimofeptimo c5tinentur re/ 
JL-rliqua herbarum genera cap.i 

De aconito & Panthera qus extinguitur 
aconito cap.n 

Quod omniu creaturaru conditor fit deus 
De Aethiopide 82agerato, 82 aloe, (m 
62 alcea 82 alipo, 82 alfina, 82 androface,82 
androfiemo,82 ambrofia,82 anoni,82 ana 
gyro,82 anonymo cap.mi 

De aparine 82 arctio 52 a (pleno 8C aiclepia 
de 52 aftere uel bubonio,82afcyro uel afey 
roide, 82aphace.82 de alcibio 62 aledoro/ 
fopho cap.v 

De alo cap.vr 

De alga 82 adea 82 de ampeloagria 8C ab/ 
finthio cap.vir 

De ballote 82 botrye fruticofa 82 brabylla 
82 bryo,bupleuro 82 catanance, calla52 
circeia 82cirfio et crategono 82theIygono 
52 crocodilio 62 cynoforchi 52 chryfola/ 
chano 62 cucubalo et conferua cap. vm 
De cocco gnidio 52 dipfaco et dryopteri 52 
dryophono 52elatiae et empetro fiue cal 
cifraga, 52 epicadi uel elleborine, et epi/ 
medio 82 enneaphyllo et filice, 52 de fe/ 
more bubulo cap.ix 

De glaucio 62 glycifideet gnaphalio fiue 
cham^ezelo 52 galedragoet holco 52 hy 
ofiri 82 holofteo et hypophefto cap.x 
De hypogloffa 62 hypicoo, idaza, ifopiro, 
lathyri,leontopetalo,lycopfide,etiitho/ 
fpermo,Iapide uulgari.de limeo,leuce,et 
leucographi cap.xr 

De medio 62 myofota et myagro et natri/ 
ce ,52 othone 52 onofma et onopordo 52 
ofiri,82 oxye 82 batrachio et polygono 
82 phyllandrio 52 phalari polyrrhizo 82 
profcrpinaca 82 de rhacoma, 82 de refe/ 
da 62 ftoechade cap.xii 

De folano 82 fmyrnio 82 telephio 62 tricho 
mane 82 thalietro52 thlafpeet tragonia 
52 tragoni et trago 82 tragopogo et (pon 
dyli, 82 quod quidam morbi in quibulda 
non funt gentibus cap.xnr 

Summa medicina: 82 hiftoria et obferua/ 
dones Dccir. Exautoribus 
Pompeio Leneo, Seftio Nigro,qui grace 


liber , i 

fcripfit, Iulio Ba (To, qui item, Antdnid 
Caftore,Cor. Celfo, 

Externis 

Theophrafto, Apollodoro qui item, De/ 
mocrito,Anftogitone,Orpheo,Pythagp 
ra, Magone, Menandro,q biochrefta feri/ 
pfic,Nicandro Medicis 

Mneftheo,52 ceteris ijfdem quibus in pri/ 
ore libro 

L ibro xxviii cotinentur medicina ex 
animalibus cap,i 

An fit in medendo aliqua uis uerborum,et 
fanari 82 depelli cap.n 

Remedia ex homine cotra magos cap jii 
D e quibufdatn fortilegrjs, 82 faliuahomi/ 
nis cap.iin 

De obferuatione tiichis cap.v 

De fternutametfto 82 Venere,et cateris re 
medrjs cap.vi 

De remedrjs muliebribus cap.vii 

Medicina ex animalibus peregrinis,et cie/ 
phanto 82 leone* et de camelo 82 hyana 
52 crocodilo 82 chamaleonte 82fcinco 82 
hippopotamo 52 lyncibus cap.vni 
Medicina communes ex feris animalibus, 
aut eiufdem generis placidis, Iadtis ufiis, 
52 obferuatioes, 82 de cafeis,butyro 82 adi 
Medicina de apro 82 capris 52 (pe ca.ix 
equis feris, 82 remedia ex bcftijs contra 
omnes morbos cap.x 

De remedrjs ad morborum multa genera 
exanimalibus cap.xi 

Ad faciei uitia,ceruicis 52 pedloris morbos 
Ad ftomachi,lumhorum, 82 re/ cap.xr i 
numuitia cap.xm 

Ad aluum fidendam, cceIiacos, 8 £ dyfence 
ricos, inflationesalui, rupta, tenafmon,52 
tineas,62colum cap.xnir 

Ad ueficg cruciat?, 82 calculos,de genitaliu 
82 fedis uitfjs 82 inguinu remediis cpa.xv 
Ad podagras, morbum comitialem, fide/ 
ratos, ofiaq? fradla remedia ca.xvi 
Ad melancholicos, lethargicos hydropi/ 
cos, ignem (aerum, 82 ad dolores neruo/ 
rum remedia cap.xvtt 

Ad fatiguinem fiftendum,82 contra ulcera 
82 carcinomata,82 fcabie remedia ,82 qu;e 
infixa corpori extrahunt , 82 quaecicatri/ 
cibus profunt cap.xvm 

C 4 Ad mu 



C. PLINII NATVRALIS 


Ad muliebria mala medicina: 86 ad kifatv 
tiu morbos,et Veneris remedia eap.xiX 
Mira de animalibus cap.xX 

Summa medicina 86 hiftorias 86 obferua/ 
tiones clxxxV. 

Ex autoribus 

M. Varrone, L Pifonc, Fabiano, Verre* 
Antiate,Verrio flacco, Catone Genforio, 
Sergio Sulpitio, Licinio Macro, Celfo, 
MaiTurio,Seftio Nigro,qui gtxce fcripfit, 
Bytho Dyrracheno,OphiIio medico,Gra 
hio medico* Externis 

Democrito,Apollonio,qui 86 mirfin,Mile 
to, Artemone, Sextilio Anteo, Homero, 
Theophrafto,Lyfimacho, Attalo,Xeno/ 
crate, Orpheo qDiophios, Archelao qui 
item,Demetrio,Sotira,Laide,Elephatide, 
Salpe, Olympiade Thebana, Diotimo, 
lolia, Minione Smyrnaso, Aeichine medi 
eo, Hippocrate, Ariftoteie, Metrodoro, 
Icacidamedico,Hc(iodo,Dialcone,C£eci/ 
lio Bione q peri dynameon, Anaxilao,Iu/ 

L ibro xxix continentur (ba rege, 
mcdiciaa; ex animalibus' 

De origine medicina 86 quando primum 
climce,& quando primum iatraleptice, 86 
de Chryfippo,&Erafiftrato,& empirice, 
81 Herophilo, 86 reliquis illuftribus medi 
cis, 86 quoties ratio medicina mutata fit, 
86 qui primus Romsc medicus, 86 quado 
86 quid de medicisantiqui Romani iudi/ 
cauerint,& uitia medicina cap.i 

De medicinis lanarum cap.n 

De ouorum natura cap.in 

Remedia de eane,8£ex animalibus que pia 
eida non fune fed fera,&ex uo!ucribus,et 
Contra niorfus phalangiorum cap.mr 
De feud ftruthiocameiino, 86 cane rabido 
86 lacerta 81 anferibus, et columbis,&mu 
ftelis remedia cap,v 

Ad alopecias tollendas, & ad pilos reddeti 
dos, 86 ad lendes tollendos, 86 ad palpe/ 
bras,&ad glaucomata, 86 ad oculos 81 
parotidas remedia cap.vr 

Summa medicinas 86 obferuationes dxxi 
Ex autoribus 

M* Varrone,L. Pifone, Verrio Flacco, An 
tiace,Nigidio, Cafsio Hemina, Cicerone,- 
Plauto, Celfo,Seftio Nigro,qui grace feri 


pfit,Ca:ciIiomcdico, Metello Scipione,’ 
Ouidio poeta,Licinio Macro. 

Externis 

Philopatore,Homero, Ariftoteie, Or/ 
pheo,Democrito, Anaxilao. 

Medicis 

Botryc, Apollodoro, Archidemo,Anaxfr 
Iao, Ariftone,Xcnocrate,Diodoro, Chry 
fippo philofopho,Horo, Nicandro, Apol 
Ionio Pitanxo. 

L ibro xxx continentur medicina ex 
animalibus reliqua prioris libri 
De origine magica: artis, quando 86 i qui/ 
bus coeperit, 86 a quibus celebrata fuerit, 
86 reliqua ex animalibus medicina? cap.i 
De Ipeciebus magia, Neronisqj 86 mago/ 
rumdeteftario cap.n 

De talpis,et reliqua medidng per mo rbos 
digefta in animalibus, quoru genera pia 
eida funt aut fera cap.rn 

Quomodo commendetur os,& cotra ma/ 
culas faciei, 86 ad faucium uitia cap.im 
Ad ftrumas exulceratas, ad humeroru 86 
pracordiorum dolores cap.v 

De pulmonu uitrjs, iecoris 86 fanguinis re/ 
iecftionibus eap.vf 

Ad dyfetericos et uetris mala remedia v ii 
A d calculos 86 ueficf dolores,teftiumq?,82 
inguinum tumores, 86 ad panos cap. vm 
Ad podagras 86 articuloru dolores cap.ix 
Remedia aduerfus morbos toti corpori x 
Contra morburegium 86 phreneticos, 86 
contra febres 86 hydropicos cap.xi 
Ad igne facru, ad carbuculos, furunculos, 
ambufta,neruoruq^cotracftiones ca.xn 
Ad languinem fiftendum,& tumores uul/ 
nerum, 86 ulcera,uulnera, et alia mala ex 
animalibusremedia cap.xm 

Ad muliebria mala medenda, 86 coceptus 
maturandos cap.xim 

PromifciKsmedicina? cap.xv 

De miraculis quarundambeftiaru ca.xvi 
Summa medicina 86 obferuationes ocftin/ 
genta: liiii. Ex autoribus 
M.Varroe,Nigidio, M. Cicerone 5 Seftio ' 
Nigro qui gr&ce (cripfit, Licinio Macto. 
Externis 

Eudoxo,Ariftoteie,Hermippo,Homero, 
Apione, Orpheo, Democrito, Anaxilao. 

Medicis 



historiae liber i 


Medicis 

Botrye,Horo, Apollodoro, Menadro, Ar 
chimede, Ariflone, Xenocrate,Diodoro, 
Chryfippo,Nicadro, Apollonio Pitan^o. 
Ibro xxxi cotinentur medicina ex 
aquatilibus,8i aquarum mirabilia. 
Aquarum mirabilia cap.i 

De differentia aquaru medicinis Si obfer/ 
uationibus cclxvi. cap.n 

De qualitate aquaru in falubritate uel com 
moditate earum. cap.m 

Aquarum fubito nafcentium aut definen/ 
tium ratio cap.un 

Obferuatio hiflorica cap.v 

Ratio aqax ducenda, Si quomodo medi/ 
catis utendum,8iquid profit nauigatio,8i 
medicina aqax marina cap.vi 

De generibus falis & confedluris,Si medi/ 
cinis, Si obferuationibus cap.vn 

De fcombro pifce,3i muria, Si alece ca.vi ir 


De aquatilib?, quomodo remedia in nior 
bos digefta funt, 6C primum cotra aene/ 
na,Si uenenata animalia cap.v 

De oftreis Si purpuris, alga Si eoru reme/ 
dia cap.vi 

Ad alopecias Si capillos,8i oculoru 8C auri 
um Si dentium,& faciei uitia cap.vn 
Promifcua: medicina cap.vin 

Ad iocineris uitia,Iaterumqp,ad ftomachi, 
alui, 8i alif promifcuf medicina cap.ix 
Ad febres omnium generum» 8i contra di> 
uerfas infirmitates cap.x 

Animalium omnium in mari uiuentium 
clxxvi genera effe cap.xii 

Summa medicina; Si hiftoris Si obferua/ 
tiones nongenta uiginti odio 
Exautoribus 

Licinio Macto, Trebio Nigro, Scflio Ni/ 
gro qui graxe fcripfit, Ouidio poeta, Caf/ 
fio Hemina,Mcecenate,L. Atteio. 


De natura falis Si eius medicinis cap.ix Externis 

De nitrigeneribus Si confecturis, Si medi/ Iuba,Andrea,Salpe, Apione,Pelope, A/ 
cinis, Si obferuationibus cap.x pelle Thafio,Thrafillo,Nicandro. 

De fpongtarum natura cap.xi T Ibro trigefimotertio cStinentur natu/ 

Summa medicina hiftorte Si obferuatio/ JLvra metallorum 


nes nongenta uiginti tres 
Ex autoribus 

M. Varrone, Caffio Parmenfc, Cicerone, 
Mutio, Cornelio Celfb,Trogo, Ouidio, 
Polybio,Sornatio Externis. 

Callimacho, Ctefia, Eudico, Theophra/ 
fto, Eudoxo,Theopopo,Polyclito,Iuba, 
Lyco, Apione, Epigene, Pelope, Apelle, 
Democrito,Thrafiilo, Nicandro, Menan/ 
dro comico, Attalo, Saluflio Dionyfio, 
Andrea, Nicerato,Hippocrate,AnaxiIao. 
Ibro xxxii cotinentur reliqua medi/ 
cinx ex aquatilibus. 

De echeneide pilee, Si mirabili eius pro/ 
prietate, de torpedine 8i marino lepore. 
Si mirabilia rubri maris cap.i 

Deingenrjs 8i manfuetudinequorundam 
pifeium, Si ubi ex manu edant, Siubi re/ 
fponfa dantur ex pifeibus cap.n 

De his quibus in terris Si in aquis uidlus 
eftjSidecaftoreis medicin^Si obferua/ 
tiones cap.ni 

De teftudine, Si multorum pifeium medi/ 
dnsSiobferuationes. cap.nri 


Qux prima comendatio metallorum au/ 
ri,Si de origine anulorum aureoru, 8i mo 
do auri apud antiquos, 8i equeftri ordi/ 
ne,8i de iure annulorum aureoru cap.i 
De decurrjs iudicum, Si quoties nomina e/ 
queftris ordinis immutata, Si donis rnilfr 
taribus, Si quando primum corona au/ 
rea cap.n 

De reliquo ufu auri in uiris Simulieribuset 
de nummo aureo. Siquado prima figna 
tum eft a;s,argentu Si aurum. Si antequa 
fignaret: qui mos in xc e,Si qux maxima 
pecunia primo cefu, Si quoties Si quibus 
temporibus autoritas auri cap.m 
Ratio naturalis auri inueniendi, Si quado 
primum aurea ftatua , Si medicina ex 
auro cap.iin 

De chryfocoIIa,8i medicina ex chryfocol/ 
la vi 8i mirabilis natura eius.glutinandis 
inter fe perficiendisq? metallis cap.v 
De argento,Si argento uiuo, Si flibio fiue 
alabaftro, 8i fcoria argenti, Si de fpuma 
argenti cap.vi 

De minioquanta: autoritatis fuerit apud 
Romanos 



c. PLINII N 
Romanos, Si inuentione eius,& cinnaba/ 
ris ratione in pidfuris, Si medicinae, de ge/ 
neribus mini] ratione eius in picluris 
(cap. vii 

De hydrargyro,de argento inaurando,de 
coticulis in argenti generibus 6i exper i/ 
mentis cap.vm 

De fpeculis Si Aegyptio argento cap.rx 
De immodica pecunia, Si quoru maximx 
opes fuerint. Si quando primu populus 
Romanus ftipem (parferit cap.x 
De luxuria Si frugalitate in uafis, Siledlis 
argenteis, quando lances immodica: fa/ 
cftx cap.xi 

De ftatuis argenteis, Si calatura argenti, Si 
exteris quibufdam cap.xn 

De file,K ceruleo. Si neft oriano, Si cilono, 
Si quod non omni anno asqualiter (pe/ 
cies uendantur cap.xm 

Summa medicinx Si hiftorix 81 obferua/ 
dones mille ducentx quindecim. 

Exautoribus 

L.Pifone, Antiati, Verrio, M. Varrone, 
Cornelio Nepote,Me(TaIa,Ruffo,Marfo 
poeta,Butho,IuIio Baffo qui de medicinis 
Grxce (cripfit,Seftio Nigro qui item, Fa/ 
bio Veftale. Externis 

Democrito, Metrodoro Scepfio, Menx/ 
chmo qui de toreutice (cripfit, Xenocrate 
qui item, Antigono qui item, Heliodoro 
qui de Athenienfiuanathematis, Pafitele 
qui admirabilia oga fcripfit, Nymphodo/ 
ro,Timxo q de medicina metallica {cripfit 
lolia, Apollodoro, Andrea,Heraclide,Dia 
gora Botryefe,Archimede, Dionyfio,Ari 
ftogene,Democrito,Mnefide, Attalo me/ 
dico, Xenocrate Zenonis, Theomnefto. 

L ibro trigefimoquarto cotinentur xris 
metalla, Si ferri, Si plumbi, Si ftanni 
Genera xris,qux Corinthia,qux (cap.i 
Deliaca,qux Aeginetica cap.ri 

De candelabris Si teplorum ornameds iii 
Quando primum fimulacrum Romxfa/ 
ctum,& de origine (fatuarum, Si honore 
ft atuaru,&generibus,Si figuris cap.inr 
De ftatuis togatis, Si quibufdam alrjs, Si 
quibus primu in columna, Si quando ro/ 
ftra, Si quando primum publice > Si qux 
primum ftatux Romce cap.v 


A T VRAL IS 

De ftatuis fine tunicis, Si quibufdam alrjs^- 
8i quasprima Romse ftatua equeftris, 8i 
quado oes ftatuf priuadm Si publice fub 
latx, Si quibus Romx mulieribus,8i qux 
primx ab exteris publice pofitx cap.vi 
De antiquis ftatuarijs, 8i pretqs Tignorum 
immodicis, Sicoloflisin urbe celeberri/ 
mis cap.v ri 

Nobilitates ex xre operum Si artificum 
ccclxvi cap.vm 

Differentis xris 8i mixturx,Si de feruado 
xre cap.ix 

De cadmia medicinx cap.x 

De fcoria Si flore Si fquama xris,8i ftomo 
mate,8i xrugine, 8i hieracio cap.xi 
De fcolecia, Si chalciti, 8i mi(y, 8i fory, 8i 
chalcanto cap.xn 

De pompholyge, 8i fpodo, Si antifpodo. 
Si diphryge,8i triente Seruilio cap.xm 
De ferro Si ferreis metallis , differentix 
ferri cap.xim 

De temperatura ferri, Si medicinx ex fer/ 
ro 8ixrugine,8irubigine,8i fquama ferri. 
Si hygremplaftro cap.xv 

De plumbi metallis,Si albo plumbo,Si ni/ 
gro cap.xv i 

De ftanno, Si plumbo argentario, Si qui/ 
bufdam alt]s cap.xvn 

Medicinxdeplumbo Si (coria plumbi, de 
molibdena fiue galena, de pfimmythio 
Si fandaracha cap.xvm 

Summa res Si hiftorix Si obferuationes 
dcccxv. Exautoribus 

L.Pifone, Antiate, Verrio, M. Varrone, 
Meffala,Ruffo, Marfb poeta, Butho, Iu/ 
lio Baflo qui de medicina grxee fcripfit,Se 
ftio Nigro qui item, Fabio Veftale. 

Externis, 

Democrito, Metrodoro Scepfio, Menas 
chmo qui de toreutice fcripfit, Xenocrate 
qui item, Antigono qui item , Duride qui 
item,Heliodoro qui Atheniefium anathe/ 
mata (cripfit,Nymphodoro,Andrea,He/ 
raclide,Diagora Botryenfejolla, Apollo/ 
doro, Archimede, Diohyfio, Ariftogene, 
Diomede,MneficIe,Xenocrate Zenonis, 
Theomnefto. 

L ibro tricefimoquinto '•ontinetur ho/ 
nospicturx 

Honos 



historiae liber 


Honos pidturs cap.r 

Honos imaginum cap.n 

Quando primu dypeiimaginu publice,& 
quando in domibus pofiti, Si depidtur* 
initijs,& monochromato,# primis pidlo 
ribus,# antiquitate pidturaru in Italia m 
De pictoribus Romanis, Si quado primu 
dignitas pi&uras, Si qui uidrorias fuas pi/ 
(Sura propofuerunt, Si quando externis 
picturis dignitas Rom* cap.irn 

Ratio pingendi,de pigmentis cap. v 
De coloribus natiuis Si factirijs cap.vi 
Qui colores udo no inducantur, Si quibus 
coloribus antiqui pinxerunt. Si quando 
primum gladiatorum pugna: propofit* 
funt cap.vn 

De *tate pidlura:, operum Si artificum in/ 
dicatura,nobilitates cccv cap.vm 

Primu pietur* certamen, #qui primi pe/ 
nicillo pinxerunt cap.ix 

De auibus per picturam deceptis, Si quid 
difficilimum in pieftura cap.x 

De auium cantu compefcendo,# quis en/ 
caufto Si penicillo primus lacunaria Si ca 
meras pinxerit, fparfimcp pretia mirabi/ 
lia picturarum cap.xi 

Plaftices primi inuentores,de fimulacris Si 
uafis fidilibus,# pretio eorum cap.xn 
Terr* uarietates,#de puluere Puteolano, 
8i alrjs terr* generibus qua: in lapide uer 
tuntur cap.xrir 

De parietibus fornaceis Si lateritqs, Si eo/ 
rum ratione cap.xinr 

De fulphure Si alumine. Si generibus eo/ 
rum k medicin* cap.xv 

De terra Samia Si eretria Si Chia # Sele/ 
nufia pigniti Si ampeiiti medicing ca.xvr 
Creta: genera ad ueftium ulus,cimolia,far 
da,umbrica,faxu,argentaria cap.xvn 
Qui#quoru Iibertipr*potetes ca.xvm 
De terra ex Galatha,#terra Clupea,terra 
Balearica, terra Ebufitana cap.xix 
Summa medicina:# hiftori* Si obferua/ 
tiones dcccclvi Ex autoribus 
MelTala oratore, MelTala fene, Feneftella, 
Attico, Verrio,M.Varrone,CorneIio Ne/ 
pote,Decio Eculeone, Mutiano, Meliflo, 
Vidtruuio,Caflio Seuero,Longulano, Fa 
bio Veftale qui de pictura fcripfit. 


Externis 

Pafitele, Apelle,Melathio, AlcIepiodofO, 
Euphranore,Parafio, Heliodoro,qui ana/ 
themata fcripfit Athenis, Metrodoro qui 
de architedtoice fcripfit,Democrito,Theo 
phrafto, Apione grammatico qui de me/ 
tallica medicina fcripfit, Nymphodoro, 
Andrea, Heraclide, lolia, Apollodoro, 
Diagora Botryenfe, Archidemo, Diony/ 
fio, Ariftogene,Demade,Mneficle, Xeno 
crate Zenonis,Theomnefto. 

L ibro tricefimoiexto cotinetur natur* 
lapidum #luxuri* marmorum cap.r 
Quis primus in publicis operibus oftende 
rit cap.ii 

Quisprimus peregrino marmore colum/ 
nas habuerit Rom* cap.in 

Qui primum laudati marmore (calpendo. 
Si quibus temporibus cap.irn 

Nobilitates operum Si artificum in mar/ 
more cxxvi.de marmore pario #mau 
(oleo cap.v 

Quando primum marmorum ia *difici)S 
ulus, & quis primus Roma: cruftauerit 
parietes, Si quibus jetatibus qu*c^ mar/ 
mora in ufum uenejrint, Si quis primus 
marmora lecuerit,# ratio fecandi; de ha/ 
rena cap.vi 

De naxio 8i armenio, Si de generibus mar/ 
morum cap.vir 

De alabaftrite & lygdino Si alabandico 
cap.vm 

DeobelifcoThebaico,AIexandrino,#de 
illo quieft in circo magno cap.ix 
De illo qui eftin campo Martio pro gno/ 
mone cap.x 

De tertio obelifeo Rom* in Vaticano xi 
Depyramidib. Aegyptrjs Si fphinge xn 
De labyrinthis, Aegyptio,Lemnio, & Ita/ 
lico cap.xm 

De penfili horto, Si oppido Si templo Dia 
n* Ephefi* cap.xim 

De delubro Cyzici Si Iapide fugitiuo,#de 
echo lepties refonate,# *dificio fine cla/ 
uo,# mirabilia aedificioru Rom* ca.xv 
De magnetis generibus & medicinis x vi 
De Iapidibus qui cito abfumut corpora in 
cis codita, Si de his qui diu feruant,# de 
Afio Iapide Si medicinis eius cap.xvn 
De ebore 



C. PLINII 

Dc ebore fcjTtli, Si Iapidibus oflfeis Sipal/ 
matis,5i aliorum generibus cap.xvm 
De corallio uel pyrice 8i medicinis eius, 8C 
o/tracite, de amianto lapide Si medicinis 
ciuSjde milicino lapide Si uiribus eius, de 
gagate lapide Si medicinis eius, de fpon/ 
grjs Si phrygio lapide Si natura eius xix 
De hamatite quinque generibus eius, 8i 
Ichifto cap.xx 

De quatuor generibus aetitis,8i calamo 8i 
lamio Si arabo Si pumicibus cap.xxi 
De lapidibus mortariorum medicinaliu,8i 
mollibus lapidibus Si fpecularilapide, Si 
fi licibus,Siphengite,8i cotibus,Si reliquis 
ad ftrudturam lapidibus, igni Si tempe/ 
flatibus refiftentibus cap.xxir 

De cifternisSi calce Si harena generibus 
Si mixtura calcis Si harena Si uitrjs flru/ 
cfcura,Si tectoriis Si columnis cap.xxm 
De medicinis calcis, 8i maltha Si gypfo 
(cap.xxim 

De pauimentis, Si quando primu Romx, 
Si iubdialibus pauimetis 8C gracaniris,Si 
quando primum camera cap.xxv 
De origine uitri,8i ratione faciedi,8ide ob/ 
fidiano uitro, Si generibus multiformi/ 
bus uitri cap.xxvi 

Ignium miracula,Si medicina,8i prodi/ 
gia cap.xxvn 

Summa medicina Si hiftoria Si obferua/ 
tiones.D. xxiii 

Exautoribus 

M. Varrone,Calio, Galba,C. lilio. Mu/ 
tiano,Nepote Cornelio, L.Pifone, Tube/ 
rone,Seneca,Fabio Veftale, Annio Fcecia 
le,Fabiano,Catone Cenforio. Victruuio. 

Externis 

TheophraftoJPraxiteleJuba rege, Nican 
dro,Sotaco,Sudine, Alexadro polyhifto/ 
re,Apione,Piifl:onico,Duride,Herodoto, 
Euhemero, Ariftagora,Diony(io,Artemi 
doro,Bucorida, Antifthene, Democrito, 
Demotelc,Lycea» 

Ibro tricefimofeptimo continetur ori/ 
go gemmarum. 

De gemma Polycratis tyrani Si Pyrrhi re 


N A T V RA L I S 

gis, 8i qui Iculptores optimi, 8i nobilita/ 
tes artificum, Si quis primus daityliothe 
cam Roma: habuit cap.i 

De gemmis translatis in triumpho Pom/ 
pei, Si natura cryftalli 8i medicinis, 8i lu/ 
xuria circa ea. Si quando primum inuen/ 
ta myrrhina,8i luxuria circaea, 8i natura 
myrrhinorum, 8C qua mentiti funt auto 
resdefuccino cap.ii 

De ortu Si medicinis Si generibus Si luxu/ 
ria fuccinorum, Si lyncurio, Si medicina 
De adamantis generibus Si me/ (cap.ru 
dicinis,8i margaritis ca.mr 

De fmaragdi generibus, Si gemmis uiridi/ 
bus translucidis cap.v 

De opali generibus,8i uitrjs, 8i experimen 
tis,8iuarrjsgemmis cap.vi 

De generibus carbunculoru,8i uitrjs,Si ex/ 
perimentis,8i gemmis ardentibus ca. vir 
De generib.topa2rj,8i callaide, Si de gem/ 
mis uiridibus no translucetibus cap.vm 
De ialpidum generibus cap.ix 

Dequibuldam gemmis per alphabeti or/ 
dinem cap.x 

De gemmis qua i membris hominu co/ 
gnominantur, 8i qua ab animalibus, Si 
de his qua a catcris rebus cap.xi 
De gemmis nalcentibus Si fadtitrjs,8i figu 
ris gemmarum cap.xu 

De ratioe probandaru gemmaru cap.xm 
Summa res Si hiftoria Si obferuationes. 

m.ccc. Exautoribus 

M. Varrone,Adtis triumphorum,Mcece/ 
nate,Iaccho, Cornelio Bocho, 

Externis 

Iubarege, Xenocrate Zenonis,Sudine, 
Aefchyio, Philoxeno, Euripide, Nicadro, 
Satyro,Theophrafto,Carete,Philomene 
Democrate,Xenotimo,Metrodoro,Sota 
co,Pythea,Tim?o Siculo,Nicea,Theoch 
refto,Alaruba,Mnalea,Theomene, Cte/ 
lia,Mithridate,Sophocle, Archelao rege, 
Calliftrato, Democrito,Ifmenia, Olympi/ 
co, Alexandro polyhift ore, Apione,Hora 
Zoroaftre,Zadlalia, 

Finislibriprimi, 



OPLINII SEC VNDINA 

TVRALIS HISTORIAE LIBER SECVND.VS. 

Ati finitus fit mundus,S£ an unus. c a p.i 



Vndvm,& hoc quod nomine alio coelum appellare libuit, 
cuius circunflexu teguntur eunda, numen ede credi pareft, 
f ternum,immefum,necj genitum,neq; interiturum unquam. 
Huius extera indagare,nec intereft hominu, nec capit huma/ 
na: coniedura mentis. Sacer eft, ^ternus, immenfus, totus in 
toto,imo uero ipie totu: finitus,3£ infinito fimilis:omniu reru 
certus,Si fimilis incerto:extra, intrd, cunela complexus in (e,i/ 
demqj rerum naturis opus, Si rerum ipfa natura. Furor eft, 
menfara eius animo quofdam agitafle,atc^ prodere aufos:a!i 
os rurfus occafione hinc fumpta, aut his data,innumerabiles tradidiffe mundos, ut toti/ 
dem rerum naturas credi oporteret:aut, fi una omnes incubaret,totidem tame (bles,toti/ 
demqj lunas, Si cetera etiam in uno Si immenfa Si innumerabilia fidera: quafi non ea/ 
dem qugftiohe femper in termino cogitationis occurfura,defiderio finis alicuius: Aut, fi 
40 hxc infinitas natu ne omnium artifici poffit aflignari,non illud idem in uno facilius fit in/ 
te!Iigi,tanto pr^fertim opere.Furor eft,profedo furor,egredi ex eo: 5 i tanquam interna 
eius eunda plane iam fint nota,ita (crutari extera: quafi uero mefuram ullius rei poftit a/ 
gere,qui lui ne(ciat:aut mens hominis uidere qua: mundus ipfe non capiat. 

De forma eius. Cap, n 

F Ormam eius in fpecie orbis abfoluti globata effe, nomen in primis Si confenfus in 
eo mortaliu,orbem appellantiu, (ed Si argumeta reru docentmo folu quia talis figu/ 
ra omibus fui partibus uergit in (efe,ac fibi ipla tolerada eft,feqj includit SC c6tinet,nulla 
rum egens copaginum, nec finem aut initiu ullis fui partibus ienties, nec quia ad motum 
quo fubinde uerti debcat(ut mox apparebit)talis ap tiftima efbled oculoru quoq^ proba 
30 tione, quod couexus mediusc^ quacuq; cernat, quu id accidere in alia non poftic figura. 

De motu eius. Cap. 111 

T T Anc ergo formam eius,sterno 8C irrequieto ambitu inenarrabili celeritate, uiginti/ 
JLi.quatuor horarum (patiocircumagi,fbIisexortus 8 ioccafus hauddubiu reliquere. 
An fit immenfus,Si ideo fenfum aurium facile excedens,ta tx molis rotata uertigine affi/ 
dua fonitus,non equidem facile dixerim,no herde magis quam circumadoru fimul tin/ 
nitus fiderum, fiioscp uoluentium orbes:an dulci quidem Si incredibili faauitate concen/ 
tus, nobis qui intus agimus,iuxta diebus nodibusqj tacitus labitur mundus. Effe innu/ 
meras ei effigies animalium rerumq? eundarum impreftas,nec(ut in uolucrum notamus 
ouis)leuitate continua Iubricu corpus,quod dariffimi autores dixere teneru,argumentis 
40 indicaturtquonia inde deciduis rerum omniu feminibus, innumere, in mari pr^cipue, ac 
plerunqj confufis moftrificf gignatur effigies. Praztcrea uifus probatione,alibi plauftri, 
alibi urfi,tauri alibi,alibi literce figura,candidiore medio fuper uerticem circulo. 

Cur mundus dicatur. Cap. mi 

F* Quidem SC confenfu gentium moueor.Nam quem w<r{iop Grieci nomine orna/ 
jQ/menti appellauerunt,cum SC nos a perfeda abfolutaqp elegatia, mundum.Cadum 
quidem haud dubie calati argumento diximus, ut interpretatur M. Varro.adiuuat re/ 
rum ordo,deferipto circulo,qui (ignifer uocatur,in duodecim animaliu effigies: SC per il¬ 
las (olis curfus,congruens tot fcculis,ratio. 

a De qua 









i e. PLINII NATVRALI3 

De quatuor elementis. Cap. v 

N Ec de etemetis uideo dubitari, quatuor ea e(Te. Ignium lummu, inde tot {lellarum 
collucentiuillos oculos. Proximu fpiritus, quem Gnecinoflric^ eodem uocabulo 
aera appellat. Vitale hunc,&per cu&a rerum meabilem,toto(^ cofertu:huius ui fufpen/ 
fam,tu quarto aquaru elemeto,librari medio fpatio tellure.Ita mutuo coplexu diuerfita/ 
tis effici nex<3,8£ leuia poderibus inhiberi,quo minus cuolent:cotracp grauia ne ruant,fu/ 
fpendi leuibus in fublime tendetibus» Sic pari in diuerfa nifu, ui lua qu^qj c5fiflere,irre/ 
quieto mudi ipiius coflridla circuitui quo femper in fe currete, ima atq? media in toto efle 
terra, eandemq? uniuerfi cardine flare pendente,librante per qu? pendeat:ita fola immo 
bilemcirca eam uolubiIiuniuerfitate,eandem ex omnibus necli,eidemc^omniainniti. to 
De feptem planetis. Cap. vi 

TNter hanc cceIumq?,eodem fpiritu pendent,certis difcrcta fpatijs, leptcm fi'dera,qu^ 
JLab inceffu uocamus errantia,quum errent nulla minus illis: eoru medius fol fertur am/ 
pliffima magnitudine ac poteftatemec temporu modo terrarumqp,led fiderum etia ipfb 
runi cceltc^ reClor.Hunc mundi effe totius animu, ac planius mente,hunc principale na/ 
tur.x regimen,ac numen credere decet opera eius eflimantes. Hic lucem rebus miniflrat, 
aufertq? tenebras: hic reliqua fidera occultat, hicuiccs temporu, annumc^ femper rena/ 
fcentem ex ufu natune temperat: hic coeli triflitiam dilcutit, ateg etia humani nubila an i/ 
mi ferenat:hic fuum Iume eseteris quoq? fideribus fcenerae,preciarus,eximius,omnia in/ 
tuens, omnia etiam exaudiens: ut principi literarum Homero placuiffe in uno eo uideo. 

Deded' Cap. vir 

Q Vapropter effigiem dei, fcsrmamqj querere imbecillitatis humati? reor. Quifquis 
efl deus(fi modo efl alius) Si quacunc^ in parte, totus efl fenfus, totus uifos, totus 
auditus,totus anima:,totus animi,totus fui. Innumeros quidem credere, atque etiam ex 
uirtutibusuitqsq?hommum,utpudicitia,concordiam,mentem,fpem,honorem,cIemen 
tiam,fidem,auc (ut Democrito placuit)duos omnino, Poenam Si Beneficium, maiorem 
adfocordiam accedit. Fragilis&laboriofamortalitasin partes ifla digeffit, infirmitatis 
fu? mera or,ut portionibus quifq? coleret,quo maxime indigerer Jtaqj nomina alia alijs 
gentibus. Si numina in rjfdem innumerabilia reperimus,inferis quoque in genera deferi 
ptis,morbisqj Si multis etiam peflibus,dum effe placatas trepido metu cupimus.Ideoqj 
etiam publice Febris fanu in palatio dicatum efl,Orhon? ad «dem larium ara. Si Mahe 
fortunse exquilfis. Quamobrem maior ccefitu populus etiam cp hominum intelligi po/ 
tefl,cum Onguli quocp ex femetipfis totidem deos faciant, Iunones Geniosq? adopran/ 
do fibi.Gentes uero quadam animalia etia,aliqua 8£ obfccena,pro dqs habent,ac multa 
dictu magis pudenda, per fcetidos cibos Si alia fimilia iurantes. Matrimonia quidem in 
ter deos credi,tantoq? xuo ex his nemine nafci,& alios effe grandseuos femperq? canos, 
alios iuuenes atq^ pueros, atricolores, aligeros, claudos,ouo editos, Si alternis diebus ui/ 
uentes morientesep,puerilium prope deliramentoru efl.Sed fuper omnem impudenti/ 
am,adulteria inter ipfos fingi, mox iurgiaft odia, atq^ etiam furtorum efle 8i fcelerum 
numina.Deus efl mortali iuuare mortalem. Si hsc ad seternam gloriam uia: Hac proce/ 4$ 
res iere Romani:hac nunc caelefli paflu cu liberis fuisuadit maximus omnis ?uircdtor 
Vefpafianus Auguflus, feffis rebus fubuenies. Hic efl uetufliffimus referendi beneme/ 
tentibus gratiam mos, ut tales numinibus adferibatur. Quippe Si omnium aliorum no/ 
mina deorum, Si qax fopra retuli fideru, ex hominu nata funt meritis. Ionem quide aut 
Mercuriu,aliterue alios inter fe uocari,& efTeccdeflenomeclatura, quis no interpretatio 
ne natura fateaturcTrridendu uero,agere cura rerum humanaru,illud,quicquid efl fum/ 
raura, A n ne tam trifli atq? multiplici miniflec/o no pollui credamus dubitemus'ueC Vix 
prope efl iiidicare,utru magis conducat generi humano,quando alqs nullus efl deorum 

rclpcdlu* 



HISTORIAE LIBER if f. 

fefpccftus,aiijs pudcodus.Externis famulantur facris, ac digitis deos geftant,& monftra 
quoq? colunt:damnant,& excogitat cibosamperia dira in iplos 3 ne fomno quidem quie/ 
tOjirrogant.Non matrimonia,no liberos, non deniq? quicqua aliud,niG iuberibus facris 
deliguc.Airj in ipfo Capitolio fallut,ac Fulminante peierat Ioue: & bos iuuat Icelera.jllos 
(aera fuapcenis agunt.Inuenit tamen inter has utrafcp lentendas mediu fibi ipfa mortali 
tas numen, quo minus eria plana de deo coniecftariO eftet.Toto quippe mundo. Si locis 
omnibas,omnibusq>horis,omniuuoribus Fortuna fola inuocarimuna nominatur, una 
accufatur,una agitur rca,una cogitatur 3 fola laudatur, fola arguitur, Si cu conuicrjs colitur* 
u olubilis,a plerifq? uero Si cxca eda exiflimata,uaga, incortftansjncerta, uaria,indigno/ 
io rum fautrix.Huic omnia expenfa,huic omnia feruntur accepta:^ in tota ratione mortali 
um 3 fola utrancp pagina facit. Adeoq^ obnoxia fumus fortis,ut Ibrs ipfa pro deo fit,qua 
deus probatur incertus.Pars alia Si hanc pellit,aftrocp fuo euentus a(iignat,&nalcedi le/ 
gibus: femelc^ in omnes futuros unqua deo decretu,in feliquu uero ociu datum. Sedere 
coepit lenteria hxc 3 parkerqj & eruditu uulgus Si rude in ea curfu uadit.Eece fulguru mo/ 
nitus,oraculorum prxlcita,arulpicu prxdicta, atqp etiam parUa di&u iri augurps ftcrnu/ 
tamcnta,82offenfionespedum. Diuus Auguftuslxuum prodidit Gbi calceu prxpofte/ 
re indudtu,quo die feditione militariprope afriicftus eft.Qux Gngulairiiprouidam mcr/ 
talitatem inuoluunt, folu ut inter ifta certu Gt, nihil effeCerri,nec miferius quicquahomi/ 
ne,aut fupcrbius.Cxteris quippe animantiu fola uicftus cura eft,in quo (ponte natura: be 
20 nignitas fufficft.Vno quideuelprxferendacundtis bonis,quoddegloria,depecunia,am 
bitione/uperq* de morte no cogitant. Veru in his deos agere cura rerum humanaru cre/ 
di 3 ex ufu uitfclbpcenasqj maleficqs aliquando (eras,occupato deo in tanta mole,nuncp 
aute irritas elTe. Ncc ideo proximu illi genitu hominem, ut uilitate iuxta beluas effet.Im/ 
perfecte uero in homine natura: praecipua folatia,ne deu quide pofle omnia. Naq? nec 
Gbi poteft morte con(cifccre,G uelit,quod homini dedit optimu in tahtis uite poenis: nec 
mortales arternitate donare,aut reuocare defumflosmec facere,ut q uixit, n5 uixerit: qui 
honores geftit,no gefTerit.-nulluq? habere in praeterita ius,prxtercp obIiuionis:atc^(ut fa 
cetis quoq; argumetis (ocietas hxc cu deo copu!etur)ut bis dena,uiginti n5 fint,ac multa 
Gmiliter efficere non poftetper qu£ declaratur haud dubie natur^ poteria,idc^ eflfe,quod 
50 deum uocamus. In haec diuertifte no fuerit alienu,uulgata propter aflfidua quxftionet» 
de deo. De natura Gderum errantiu,& coru ambitu Cap. vi 

H inc redeamus ad reliqua naturx.Sidera,quf affixa diximus mundo,non illa,ut exi 
ftimat uulgus,Gngulis attributa nobis, 8C clara diuidbus,minora pauperibus,obfcu 
radefedlis,ac pro forte cuiufqj lucenda,adnumcrata mortaIibus,nec cu luo quxqj homi 
ne orta moriutur,nec alique extingui decidua GgniGcat.Non tanta coelo (ocietas nobilcu 
effiut noftro fato mortalis Gt ille quoq? Gderu fulgor. Illa nimio alimento tradi humo/ 
ris igneam uim abundantia reddunt 3 cu decidere credantur,ut apud nos quoqj id lumini 
bus acceGs liquore olei notamus accidere. Cxteru sterna eft ccfcleftibus natura,intexen/ 
tibus mundum,intextuq? cocreris:potentia aut ad terra magnopere eoru pertinens,qux 
40 propter efferus daritatcmqj Si magftitudinem,in tanta (ubtilitate nolci potuerunt,Gcut 
luo demonftrabimus loco. Circuloru qUoq* coeli rado in terne mentione aprius dicetur, 
quando ad eam tota pertinet,Ggniferi modo inuentionibus non dilatis. Obliquitate eius 
inteilexifte,hoc eft,rerum fores aperuiflfe, Anaximander MileGus traditur primus olym/ 
piade quinquageGma odaua.Signa deinde in eo CIcoftratus,&prima Arietis ac Sagit/ 
tarrj.Sphxram ipfam ante multo Atlas.Nunc relido mundi ipGus corpore,reliqua inter 
ccelum terrasc^ tradentur. Summum efte quod uocant Saturni Gdus,ideo£j? minimum 
uideri,& maximo ambire circulo,ac trigefimoanno ad breuiffima fedis fux principia re/ 
gredicertum eft.Omnium aCit errantium Gderum meatusjinterqj ea folis Si Iunx, contra 

a z dum 



4 e. t>L I5Tfl N A T V R A L T S 

tium mundo agerecurfum,id eft,keuum,illo femper in dexteram pmipiri. Et quamde 
aflidua conuerfione immenfe celeritatis attollantur ab eo, rapiaturcp in occafum,aduer/ 
fo tamen ire motu per fuos quzecp paffusuta fieri,neconuolutusaer, eandem in partem, 
feterna mundi uertigine,ignauo globo torpeat,fed findatur aduerfo fiderum uerbere di/ 
ferecus & digeftus.&aturni autem fidus gelida ac rigentis efle naturs, multocp ex eo in/ 
feriorem Iouis circulum,Si ideo motu celeriori duodenis circumagi annis. Tertium Mar/ 
tis,quod quidam Herculis uocant,ignei,ardentis & folisuicini|:ate,binisfereannisconuer 
ti.Ideotp huius ardore nimio,& rigore Saturnijinteriecftum ambobus,ex utroq; tempe/ 
rari Iouem,falutaremqj fieri. Deinde folis meatum efiepartium quide trecentarum fexa 
gintatfed ut obferuatio umbrarum eius redeat ad notas,quinosannis dies adqci, fupcrq? m 
quartam partem diei. Quam ob caufam quinto anno unus intercalaris dies additur,ut 
temporum ratio folis itineri congruat. Infra folem ambit ingens fidus appellatum Vene 
ris, alterno meatu uagum,ipfiscp cognominibus emulum foiisac lun^.Prameniens quip 
pe 8C ante matutinu exoriens,luciferi nomen accipit,ut fol alter, diem maturans:cotraab 
occafu refulgens,nuncupatur Vefper,ut prorogans lucem,uiceqj lunas reddens. Quam 
naturam eius Pythagoras Samiusprimus deprehendit, olympiade circiter quadragefi 
mafecunda, qui fuit urbis Romae annus centefimus quadragefimus fecundus. Iam tua' 
gnitudine extra cuncta alia fidera eft: claritatis quidem tant«, ut unius huius ftel Ise ra- 
dtfs umbrs reddantur, Itaqj & in magno nominum ambitu eft. Alrj enim Iunonis, alfj 
Ifidis,alr) matris deum appellauere.Huius natura cunela generantur in terris. Nancg in ao 
alterutro exortu genitali rore eofpergens,no terras modo coceptus implet, ueru animan 
tium quoqj omniu ftimulat. Signiferiautambitu peragit trecenis & duodequinquage¬ 
nis diebus,ab fole nunc| abfiftes partibus fex atq? quadraginta longius, ut Timaso pia/ 
cet.Simili ratioe,(ed nequacp magnitudine aut ufproximu illi Mercurfj fidus, a quibuf/ 
damappeliatuApolliniSjinferiorecirculofertur nouem diebus ocyore ambitu,modo 
ante foiis exortum,modo poft occafum fplendens, nunquam ab eo uigtnti tribus parti/ 
bus remotior,ut hic idem <k Sofigenes docent . Ideo 81 peculiaris horu fiderum ratio eft, 
neqj comunis cum fopraduftis.Nanqj ea 8£ quarta parte adi a fole abeffe 81 tertia, 8t ad 
uerfa foli faspe cernuntur, maiores^ alios habent cuncfta plenas couerfionis ambitus,in 
magni anni ratione dicendos. De lun^ natura. Cap. ix 3° 

S Ed omnium admirationem uincitnouiffimu fidus, terrisq^ familtarifiimu,& in tene/ 
brarum remedium ab natura repertum, luns. Multiformi hxc arnbage torfit inge/ 
nia contemplantium,# proximum ignorari maxime fidus indignantium, crefeens fem/ 
per aut fenefcensJEt modocuruata in cornua, modo ^qua portione diuifa, modo finua/ 
ca in orbem,maculofa,eademcp fubito praenitens,immenfa orbe pleno,ac repente nulla? 
alias pernox,alias fera,# parte diei folis lucem adiuuans:defiries,& in defe<ftu tamen c5 
fpicua:qu^ melis exitu !atet,cum laborareiam creditr. Iam uero humilis 8C excelfa,# ne 
id quide uno modo,fed alias admota coelo, alias cotigua montibus: nunc in aquilonem 
elata,nuc in auftros deiedla;qu^ fingula inea deprehendit hominuprimus Endymion, 

8t ob id amore eius captus fama traditur. Non fumus profedto grati erga cos,qui labo/ 4? 
re curaq? lucem nobis aperuere in hac luce: miraqp humani ingenrjpefte,fanguinem 8£. 
esedes condere annalibus iuuat, ut fcelera hominum nofcantur mundiipfiusignaris. 
Proxima ergo cardini,ideoc^minimo ambitil,uicenis diebus feptenisq^ 81 tertia diei par/ 
te peragit fpatia eadem, quse Saturni fidus altiffimum triginta (ut didlum eft) annis* 
Deinde morata in eoitufolisbiduoicu tardiflime,a tricefima luce rurfus ad eafdem uices 
exitihaud fcio an omnium qu;e in coelo pemofei potuerunt magiftra.In duodecim men 
fium fpatia oportere diuidiannum t quando ipfa toties folem, redeuntem ad principia, 
confequitur. Solis fulgore eam ut reliqua fidera tegi, Siquidem in cotum mutuata ab 

eoluc^ 



H I S T 0 R I AE 


It’ 


eo Iucefulgere,quale iti rcpercuflu aqua: uolitare confpicimus.Ideo molliore & imperfe/ 
da ui foluere tantum humore, atcp etiam augere, que folis radi) abfumant.Ideo 8C ino/ 
quali lumine afpici: quia ex aduerfo demu plena, reliquis diebus tantu ex fc terris often/ 
dat,quantum exfoleipfacocipiat, In coitu quidem non cerni,quoniahauftu omnem Iu/ 
cisaueria illo regerat,unde acceperit.Sidera uero haud dubiehumore terreno pafcuquia 
orbe dimidio nonnunqua maculofa cernatur,fcilicet nondum (uppetete ad hauriendum 
ultra iufta ui. Maculas enim non aliud efle, quam terro raptas cum humore fordes. 

De defedu folis & luno,S£ de node Cap. x 

D Efedus autem fuos & folis, rem in tota contemplatione natura maxime miram, & 
o flento fimilem,eorum magnitudinum umbroc^ indices exiftere. Quippe manife 
ftum eft folem interuentu luna: occultari, lunacp terro obiedu,ac uices reddi,eofdem Cot 
lis radios luna interpofitu fuo auferente terro,terracp luno.Hac fubeunte repentinas ob/ 
duci tenebras,rurfumqj illiusumbra fidus hebetari.Neqj aliud efle nodem,quam terne 
umbram. Figuram autem umbro fimilem meto ac turbiniinuerfo,quando mucrone tan 
tum ingruat,neqj luno excedat altitudinem, quoniam nullum aliud fidus eodem modo 
obfcuretur,Italis figurafemper in mucronem deficiat.Spatio quidem cofumiumbras, 
indicio funt uolucrum praealti uolatus. Ergo confinium illis eft aeris terminus, initiumq* 
otheris.Supra lunam pura omnia, ac diuturno lucis plena: A nobis aut per nodem cer/ 
nuntur fidera,ut reliqua lumina e tenebris. Et propter has caufas nodurno tempore defi 
to cit luna.Stati aute atep menftrui non funt utricp defedus, propter obliquitate figniferi, 
Iunoq? multiuagos (ut didum eft) flexus, non femper in fcrupulis parttu congruente fi/ 
derummotu. Defiderum magnitudine. Cap. xi 

H Aec ratio mortales animos fubducit in columrac uelut inde cotemplantibus, trium 
maximaru rerum naturo partiu magnitudinem detegit. Non poflet quippe totus 
fol adimi terris intercedente luna,fi terra maior eflet cp luna.Certior ex utraqj uaftitas fo 
lis aperitur, ut no fit necefle amplitudinem eius oculorum argumentis atq? cfiiedura an i/ 
mi ferutarnimmenfum efle,qui arborum in limitibus porredarum in quotlibetpafluum 
milia umbras paribus iaciat interuallis, tanqua toto fpatio medius.Et quia per oquinodi 
um omnibus in meridiana plaga habitantibus, fimul fiat a uertice: item quia circa folfti/ 
50 tialem circulum habitantium meridie ad fepten trione umbro cadant, ortu uero ad occa/ 
fum.Quo fieri nullo modo poflent,nifi multo cp terra maior effet.Et quod monte Idam 
exoriens latitudine exuperet,dextra Iouaqj large amp!edens,profertim tanto diferetus 
interuallo. Defedus luno magnitudinem eius haud dubia ratione declarat, ficut terro 
paruitatem ipfedeficiens.Nancjj cum fint tres umbrarum figuro,conftetcp,fiparlumi/ 
ni fit materia quoiadat umbra, columna effigie iaci, nec habere finetfi uero maior ma/ 
teria qu3m lumen,turbinis redi, ut fit imum eius anguftiffimum, 8C fimili modo infinita 
longitudo:fi minor materia quam lux, meto exiftere effigiem in cacuminis fine definen/ 
tem,talemcp cerni umbram deficiente luna: palim fit,ut nulla amplius relinquatur dubi/ 
tatio,fuperari magnitudine terram: Id quidem 8C tacitis ipfiusnaturoindicrjs.Cur enim 
40 partitis uicibus anni brumalis abfcedit C ut nodium opacitate terras reficiat, exufturus 
haud dubie, 8i fic quocp exurens quadam in parte, tanta magnitudo eft. 

Quse quis inueneric in obferuatione colefti. Cap. xii 

TJ T ratione quidem defedus utriufq?, primus Romani generis in uulgus extulit Sui/ 
•E/picius Gallus,qui coful cum M.Marceilo fuit: fed tum tribunus militu, folicitudine 
exercitu liberato, pridie cp Perfeus rex fuperatus d Paulo eft, in contione ab imperato/ 
re produdus ad prodicendam edfpfim, mox Si copofito uolumine. Apud Grocos aut 
inueftigauitprimus omniu Thales Milefius, olympiadis xlvirj. anno quarto, prodido 
folis defedu,qui fub Aftiage rege fadus eft, urbis condito anno clxx. Poft eos utriufcp 

a 5 fideris 



Lucere dod. 
fe . efi lucere 
tres unius bo 
r£ quartas,et 
infuper eiuf/ 
dem parte ui 
cefimii quar/ 
tam 


$ C. PLINII NAT V:R'A L I S S 

fideris curfum in fexcentos annos pr^cinuit Hipparchus, menfes gentium diescp 5iho/ 
ras,ac fttus locorum, 8 i uicos populoru complexus,^uo tefte,haud alio modo quam con 
filiorum naturce particeps. Viri ingentes, fupraq? mortaliu naturam, tantoru numinum 
lege deprehenfa, Si mifera hominu mente abfoluta, in defedlibus ftellarum fcelera aut 
mortem aliquam fiderum pauente:quo in metu fuilleStefichoriSi Pindari uatum fublt/ 
mia ora palam eft deliquio folis,Si in luna ueneficia arguente mortalitate, Si ob id erepi/ 
tu diffono auxiliate,Quo pauore ignarus caufie Nicias Athenienfiu Imperator, ueritus 
tlalTem portu educere,opes eoru afflixir.Madti ingenio efte cgli interpretes, rcrumqj na 
tur« capaces,argumenti repertores,quo deos hominesq? uiciftis. Quis em h^c cernens 
Si ftatos fiderum (quoniam ita placuit appellare)laborcs,non fux necefiitati mortalis ge. i£ 
nitus ignofcatCNunc confeffa de rjfdem breuiter atq; capitulatim attingam, ratione ad/ 
modum neccftarrjs locis ftriclimc^ reddita. Nam neqj inftituti operis talis argumenta/ 
tio efbneqj omniu rerum afferre poffe caulas minus miru eft, dp conflare in aliquibus. 

De defedlibus. Cap. xm 

D Efedtus ducentis uigintiduobus melibus redire in luos orbes certu eft,folisqj defe/ 
ctum n5 nili nouiffima primahe neri luna,quod uocant coitum. Lun« autem non 
nili plena,fempercp citra q proxime fuerit.Omnibus aut annis fieri utriulq? fideris defe/ 
dias ftatis diebus, horisq? fub terra. Nec tamen cu fiant luperne, ubiq? cerni, aliquando 
propter nubila,fiepius globo cerne obftante conuexitatibus mudi. Intra ducetos annos 
Hipparchi fagacitate copertum eft, 8 i lun« defedtu aliquado quinto menfe 4 priore fie /<zp 
ri,folis uero feptimo.Eandem bis in triginta diebus fupra terras occultari,fed ab alqs atq; 
altjs hoc cerni:qu«q? fune in hoc miraculo maxime mira, cum conueniat umbra terrte le* 
nam hebetari, nunc ab occafus parte hoc ei accidere nunc ab exortus. Et quana ratione 
cum folis exortu umbra ilia hebetatrix lub terra effe debeat,femel iam acciderit,ut in oc/ 
caluluna deficeretjUtroqj luper terra confpicuo fidere. Na ut duodecim diebus utrunq? 
fidus quereretur, 8 i noftro xuo accidit, Imperatoribus Vefpafianis,patre 111 filio iteru 
confulibus. Delunemotu. Cap. xim 

L Vnam femper,auerfis 4 fole cornibus, fi erelcat,ortus fpedtare: fi minuatur,occafus, 
haud dubiu eft. Lucere dodranteis femuncias horaru ab fecunda adrjcientemufqj 
ad plenum orbe,detrahentemcp in diminutionem. Intra quatuordecim aut partes folis, 50 
femper occultam effe.Quo argumeto amplior errantiu ftellaru quam lune magnitudo 
colligitur,quando ille Si a feptenis interdu partibus emergant. Sed altitudo cogit mino 
res uideri,ficut affixas celo folis fulgore interdiu non ccrni,cum «que diu acnodtu luce/ 
ant:idcp manifeftum fiat defedlibus folis,Si prealtis puteis. 

Errantium motus aluminum canonica. Cap, xv 

E Rrantium autem tres,quas lupra folem dicimus litas,occultantur meantes cum eo. 

Exoriuntur uero matutino,difcedentes partibus nuncp amplius undenis. Poftca ra 
diorum eius contadlu teguntur,^ in triquetro a partibus centum uiginti ftationes matu/ 
tinas faciunt,que Si prime uocantur: mox in aduerlo a partibus centu odloginta,exor/ 
tus uelpertsnos.Itemcp in centum uigind ab alio latere appropinquate, ftationes uelp.er/ 40 
tinas,quas Si fecudas uocantrdonec affecutus in partibus duodenis occultet illas, qui ue/ 
fpertini occalus appellantur. Martis ftella, ut propior,etiam ex quadrato fentit radios, 
ab nonaginta partibus;unde Si nomen accepit is motus, primus 8 i fecundus nonagena 
rius dictus ab utroqj exortu.Eadem ftationalis fenis menfibus comoratur in fignis, 2 lio/ 
qui bimeftrisjcum cetere utraq$ ftatione quaternos menles non impleant.Inferiores au/ 
tem dux occultantur in coitu uelpertino fimili modourelidtoqp fole, totidem in partibus 
faciunt exortus matutinos, atque 4 Iongilsimis diftantie fax metis folem infequuntur, 
adepteq? occafu matutino,conduntur acpretereunt, Mox eodem interualiouefpe/ 



ttIJTORIAE L I B E-Jt IT J 

ii exoriantur ufq* ad quos diximus terminos. Ab his retrogradiutuf ad foleni,& dccafu 
.ueipertinodelttefcunt.VenerisftellaS<:ftatione 5 duas,matutinauefpcrtinamq£,abutro/ 
que exortu facit,a Iongifsimis diftatiie iuie finibus: Mercurij ftationes breuiore momen 
to,quam ut deprehendi polsit. Hxc eft luminu occultationucp ratio, perplexiore motu, 
muitiscp inuolutamiraculis .Siquidem magnitudines fuas 8C colores mutant , & caPdera 
ad feptentrionem accedunt,abeuntq^ad auftrum,terrisq? propiores aut c^lo repente ccr 
nuntur:in quibusaliter multa qudm priores tradituri, fatemur ea quocp illorum eife mu/ 
neris,qui primi querendi uias demonftrauerint: modo ne quis delperct fecula proficere 
femper. Pluribus de caufis hazc omnia accidunt: prima circulorum,quos Gneciabfidas 
io in ftellis uocant:etenim Gr^cis utendum erit uocabulis.Sunt autem hi fui cuique earum, 
ali}q?quam mundo:quoniam terra auerticibus duobus,quosappeliaueruntpolos,cen/ 
trum coeli effnecnon figniferi,oblique inter eos fiti. Omnia autem ha:c confiant ratione 
circini femper indubitata.Ergo ab alio cuiq? centro abfides fuceexurgunt.Ideoq? diuer/ 
fos habet orbes, motusq? difsimiles, quonia interiores abfidas necefle efi breuiores efie» 
Quare eadem alias inferiora uideantur. Gap. xvt 

Tgitur a terrx centro abfides altifiimae funt,Saturno in fcorpione, Ioui in uirgine, Mar/ 
JLti in leone, Soli in geminis, Veneri in iagittario, Mercurio in capricorno,medi}S omnt/ 
um partibus. Et cotrario ad terre centrum humillima atq? proxima. Sic fit, ut tardius 
mouere uideantur cum altifsimo ambitu feruntur: non quod accelerent tardentue natu/ 
r zo rales motus, qui certi ac finguli iunt illis: fed quia deducfias ab fumma abfide lineas j co/ 
artari ad centrum necefie efi, ficut in rotis radios:idemqj motus alias maior,alias minor, 
centri propinquitate (entitur . Altera fublimitatum caula, quoniam a fuo centro abfidas 
altiflimas habent in alrjs fignis.Saturnus in libre parte uteefimajupiter cancri quintade/ 

; cima,Mars capricorni uicefima oftaua, Sol arietis uicefimanona, Venus pifciu decima/ 
fexta,Mercurius uirginis decimaquinta,Luna tauri quarta.Tertia altitudinum ratio,cceli 
tnenfuranon circuli intelligitur,fubire eas aut de&endere per profundum aeris,oculis exi 
ftimantibus.Huic connexa latitudinum figniferi obliquitatis^ caufa efi.Per hunc ftelhs 
quas diximus errantes,ferutur.Nec aliud habitatur in terris,quam quod illi fubiacet.Reli 
qua a polis fqualent. Veneris tantum ftella excedit eum binis partibus.Qua^ caufa intelli 
50 gituf efficere,ut quadam animalia 5£ in defertis mundi nafcatur.Luna quocp per tota ia/ 
titudine eius uagatur, (ed omnino no excedens eum.Ab his Mercuri} ftella laxiftime, ut 
tamen e duodenis partibus(tot enim funt Iatitudiais)no amplius ocftonas pererret, neqj 
has^quaiiter, fed duas medio eius, d£ fupraquatuor, infra duas. Sol deinde medio fer/ 
tur inter duas partes flexuofo draconu meam in^quaiis: Martis ftella quatuor medias, 
louis media & fuper eam duas,Saturni duas ut fbl.HiEcent latitudinu ratio ad auftrum 
defcendentiu,aut ad aquilonem fubeuntium.Hac conftare 8 £ tertia illam d terra fubeun/ 

, tium in relum, 8C pariter fcandi eam quoqj exiftimauerc pleriqj falfo:qui ut coarguatur, 
aperienda eft fubtilitasimmenfa,& omnis eas complexa caufas. Conuenit ftellasinoc/ 
cafu ueipertino proximas efte terre & latitudine 8 £ altitudine: exortusq? matutinos in 
.40 initio cuiufqj fieri:ftationes in medris latitudinum articulis,qu:e uocat ecliptica * Perinde 
conreflum eft motum augeri,quandiu in uicino fint terre:cum abfcedat in altitudine,mt 
nui.Qire ratio lun^ maxime fablimitatibus approbatur. Aeque non eft dubiu,in exor/ 

; tibus matutinis etiam numerum augeri,atq? a ftationibus primis tres fuperiores diminui 
ufquc ad ftationes fecundas. Qu^ cum ita fint,manifeftum erit ab exortu matutino la/ 
titudines fcandi, quoftia in eo primum abitu incipiat parcius adrjci motus:in ftationibus 
uero primis SC altitudine fubire, quonia tum primu incipiant detrahi numeri, ftellsqj re/ 
troire.Cuius rei ratio priuatim reddenda eft. Percufife in qua diximus parte, 8C triangulo 
folis radio inhibentur rectum agere curfum,& ignea ui leuantur in fublime. Hoc no pro/ 
l .. v. . - - - ■ a 4 tinus 


* c, PLINII KA TV RALIJ i 

tinus inteHigi poteft uifu noftro,ideocp exidimantur dare,unde & nomen accepit datio* 
Progreditur deinde eiufdem radrj uiolentia, 8L retroire cogit uapor repercuffas.Multo id 
magis in uefpertino caru exortu, toto fole aduerfo, cum in fummas abfidas expelluntur, 
minimeq? cernuntur,quoniam altifsime ab(unt,& minimo feruntur motu,tanto minore, 
cum hoc in altifsimis abfidu euenit (ignis. Ab exortu uefpertino latitudo defcenditur,par 
cius iam.fe minuente motu, no tamen ante (lationes fecundas augente,cu 81 altitudo de/ 
fcenditur,fuperueniente ab alio latere radio, eadem<^ ui rurfus ad terras deprimete,qux 
fudulerit in cxlum ex priore triquetro. Tantum intered, fubeant radrj,an fuperueniant, 
Multocp eadem magis in uefpertino occafu accidunt. Hxc e(l fuperiorum (lellarum ra/ 
tio:difficilior reliquarum, 8C a nullo ante nos reddita. io 

Catholica fiderum errantium. Cap. xvii 

P Rimum igitur dicatur, cum (int diuerfie ftellcc , cur Veneris (lella nunquam longius 
XLyr partibus.Mercurius uigintitribus a fole ablcedat, fepe citra eas ad folem reci/ 
procent. Conuerfas habent utrasqj abfidas, ut infra folem finexantumcp circulis earum 
fubter ed,quantum fuperne pr£edictarum:& ideo non poffunt abeffe amplius,quoniam 
curuatura abfidum ibi non habet longitudinem maiorem.Ergo utrazcp (imili ratione mo 
dum (latuunt abfidum fuarum margines,ac (paria longitudinis latitudinum euagatione 
penfant. At enim cur non (emper ad quadragintafex 8C ad partes uigintitres perue/ 
niunt C Imo uero. Sed ratio canonica fallit. Nancj? apparet abfidas quocp earum moue/ 
ri, quod nunquam tranfeant folem. Itaque cum in partem lpfam eius incidere margines 20 . 
alterutro latere,cum 8Z delte ad longifsima fua interualla peruenire intelligutur:cum citra 
Atiks,co/ fuere margines totidem partibus,& ipCx ocyus redire t creduntur,cu fit illa femper utriqj 
gmur extremitas fumma. Hinc 8C ratio motuum conuerfa intelligitur.Superiores enim celerri/ 
me feruntur in occafu uefpertino,ha tardi(fime:illa a terra altifsime abfunt cum tardifsi/ 
me mouentur,hacum ocyfsime. Quia ficut in illispropinquitas centri accelerat,ita in rjs 
extremitas circuli: Illa ab exortu matutino minuere celeritateincipiunt,ha uero augere; 
Illa retro curfum agunt a (latione matutina ufqj ad uelpertinam, Veneris a uefpertina 
ufque ad matutinam. Incipit autem ab exortu matutino latitudinem fcandere, altitudi/ 
nem uero ac folem infequi a (latione matutina,ocy(sima in occafu matutino 8C altifsima. 
Digrediautem latitudine, motumq; minuere ab exortu matutino: retro quidem ire, fi/ 5® 
mulq? altitudine digredi ,i (latione uefpcrtina.Mercurrj rurfus (lella utroque modo fcan 
dere ab exortu macutino,dfgredi uero latitudine d uefpertino: confecutoq? fole ad quin 
decim partium interuallum, confidit quatriduo prope immobilis. Mox ab altitudine 
defeendit, retrocp graditur ab occafu uefpertino ufque ad exortum matutinum. Tan/ 
tumtp h^c 81 luna,totidem diebus quot fubiere,defcendunt. Veneris quindecim 8C plu/ 
ribus fubit. Rurfus Saturni 8C Iouis duplicato digrediuntur. Martis etia quadruplicato. 
Tanta ed natura: uarietas,fed ratio euidens,Nam qu§ in uapore folis nitutur,etia defeen 
dunt ^gre. Multa promi amplius circa ha:c poffunt (ecreta natura Iegesq?, quibus ip(a 
feruiat.Exempli gratia: In Martis fidere,cuius ed maxime inobferuabilis cur(us,nunqua 
id dationem facere, Iouis fidere triquetro, raro admodum (exaginta partibus difereto, 4° 
qui numerus (exangulas mundi efficit formas. Nec exortus, nifi in duobus fignis tantu, 
cancri 8C leonis,fimul a:dere.Mercurrj uero fidus in pifeibus exortus uefpertinos raros fa 
cere, creberrimos in uirgineun libra matutinos. Item matutinos in aquario,rari(simos in 
leone . Retrogradu in tauro 8C geminis no fieri: in cancro uero no citra uigefimaquintam 
parte. Lunabis coitum cum fole in nullo alio figno facere cp geminis:no coire aliquado, 
in fagittario tantu. Nouifsima uero primamcp eade die uel notde, nullo alio in figno cp 
ariete confpici:id quoqp paucis mortalium contigit.Et inde fama cernendi Lynceo. Non 
comparerc in cselo Saturni fidus & Martis cum plurimu diebus centufeptuaginta: Iouis 

triginta 



HISTORIAE LIBER II $ 

Ingimafex, aut cum. minimu, denis detractis diebus: Venetis (axagmtanouem,aut cutti 
minimUm, quinquaginta duobus:Mercuri) tredecim,aut cum plurimumjfepteriidecirrs 
Qux rado colores eorum mutet. Cap. xvm 

C OIores ratio altitudinu temperat,fiquidem earum fimilitudinem trahunt,in quarfi 
aera uenere fubcundo, dngitqj appropinquantes utraiibet alieni meatus ciscuius* 
FrigididrinpaIIorem,ardentior in ruborem, uentofus in horrorem. Sol atq? comiffunE comfferii 
ab(idum,extrem£qp orbita atram in obfcuntatem.Suus quidem cuiqj color eft, Satur/ idefaaput 
no caudidtiSjloui clarus, Marti igneus,Lucifero candens, Veiperi refulges,Mercurio ra & 
dians,Lun:e blandus, Soli cum oritur ardens ,poftea radians,hiscau(isconnexo uifu St conii 
Io earum qu^cglocontinentur. Nanqj modo multitudo conferta ineft circa dimidios br/ 
bes Iun«, placida nocte leniter illuftrante easrmodo raritas,ut fugiffe miremur plenilunio 
abicondente,aut cum folis,fupraue dictarum radi) uifusperftrinxere noftros.Et ipia auc 
luna ingruentium folis radiorum haud dubie differentias fentit, hebetante este ra in fle/ 

- xos mundi conuexitate eos, pnetercp ubi recti angulorum cSpetunt iftus. Itaqj in qua/ 
drato (olis diuidua eft, in triquetro feminani ambit"orbe, implet: aut in aduetfo.*rurfusqf 
minuens eafde cffigies,paribus aedit interuallis, fimili ratione qua fupra folem triafidera. 

Solis motus SI dierum insqualitatis ratio. Cap. Xix 

S OI aut ipfe quatuor differentias habet,bis squatanodtedieij VerC St Autumno, St in 
centru incides terrg odtauis in partibus arietis ac librs:bis permutatis (patrjs,in au<ft5 
'xo diei,bruma odtaua in parte capricorni: nodtis uero,foiftitio totide in partibus cancri. In/ 
aequalitatis caufa obliquitas eft figniferi, cu pars Jcqua mudi fuperfubteffp terras omni/ 
bus fiat mometis,Sed qu£ retfta in exortu fuo cofurgunt figna,15giore tratftii tenet luce: 
qu^ uero obliqua>ocyore tranfeut (patio. Quare Ioui fulmina afsignetur.Cap.xx 
T Ater plerofqj,magna c^Iiaffedlationecopertum d principibus doiftnnae utris, fu/ 
J-^pedorum trium fideru ignes effe, qui decidui ad terras fulminu nomen habeat: fed 
maxime ex rjs medio loco fitufortafsis quoniacontagiu nimrj humoris ex fuperiore cir/ 
culo,atc£ ardoris ex fubiecfto, per hunc modu egerat. Ideocp dicftu Iouem fulmina iacu/ 
lari. Ergo ut e flagrante ligno carbo cum crepitu,fic a fidere cteleftis ignis expuitur,pra:/ 

(cita fecu afferens,ne abdicata quidem fui parte in diuinis ceffante operibusJdq; maxime 
jo turbato fit aere, quia collectus humor abundanda ftitnulat, aut quia turbatur quodam 
ceu grauidi fideris partu. Interualla fiderum. Cap. xxi 

I Nterualla quoq* fiderum d terra,multi indagare tentauerut:& folem abeffe a luna un/ 
deuiginti partes,quantu luna ip(am a terra,prodiderunt. Pythagoras uero uir (agaris 
animi,a terra ad lunam centu uigintifex milia ftadioru effe collegit. Ab ea ufq? ad folem 
duplu.Inde ad duodecim.figna triplicatu.In qua (entetia & Gallus Sulpicius nofter fuit». 

De fiderum Mufica. Cap. xxii 

QEd Pythagoras interdum ex mufica ratione appellat tonum, quantum abfit a terra 
O luna. Ab ea ad Mercurium, fpatr) eius dimidium ;5£ ab eo ad Venerem fere tantun/ 
dem. A qua ad folem fcquiplum. A fole ad Martem tonum, id eft, quantum ad lunam 
40 d terra. Ab eo ad Iouem dimidiu, St ab eo ad Saturnum dimidium, St inde fefquiplum 
ad figniferum.-ita feptem tonos effici, quam diapafon harmonia uocant,hoc eft, uniuer/ 
fitatem concentus.In ea Saturnum Dorio moueri,Mercurium phthongo,Iouem Phry 
gio,& in reliquis fimilia,iucunda magis quam neceffaria fubtilitate. 

De mundi Geometria. Cap. xxm 

S Tadium centum uigintiquinq; noftros efficit paffus, hoc eft, pedes fexcentos uiginti 
quinque.. Poffidonius non minus quadraginta ftadiorum a terra altitudinem effe,in 
qua nubila ac uenti nubescp proueniant. Inde puru liquidumtj?, 8t imperturbata lucis 
aerem,Sedii turbido ad lunam uicies centu ftadiortmn Inde ad folem quinquies millies. 

Eo 



io c. ptiNii nAtvralis 

Eo (pacio fieri , ut tam immenfa eius magnitudo rion exurat terraS.PlureS autem nubes 
nongeris ftadrjs iri altitudine fubire prodiderut. Incoperta harc St inextricabilia,fed tam 
prodenda,cfj funt prodita:in quis tamen una ratio geometrica; collectionis nunqua falla 
cis poffit no repudiari,fi cui libeat altius ifta pcrfequi.Nec ut menfura(id enim uellepenO 
demetitis ocrj eft)fcd ut tantum xftimatio coniedtandijconftet animo>Nam cum treccn 
tis fexaginta St fere lex partibus orbis folis ex circuitu eius patere appareat circulum per 
quem meat,femperqj dimetienstertiapartem ambitus, St tertia paulominus feprimam 
colligat, apparet dempta eius dimidia (quoniam terra centralis interueniat) fextam fere 
parteni huius immenfi (pacq,quod circa terra circuli folaris animo c6prehenditur,inefle 
altitudinis fpacio, luna uero duodecima, quonia tattto breUiore q? fel ambitu currit: ita io 
ferri eam in medio folis ac terra. Miru quo procedat improbitas Cordis humani,paruulo 
aliquo inuitata fucceftu, ficut in fupradidlis occafione impudentia ratio largitur: aufiq? 
diuinare folis ad terra fpacia, eadem ad cadum agunt, quonia fit medius fo!,ut protinus 
mundi quocp ipfius menfura ueniat ad digitos. Quatas enim dimeties habeat feptimas, 
tantas habere circulu duo St uicefim&s, tanqj plane a perpendiculo menfura cali coftet. 
Aegyptia ratio, quam Petofiris St Necepfos offendere, firtgulas partes,in lunari circulo 
(ut didu eft)minimo,triginta tribus ftadrjs paulo amplius patere colligmin Saturni am/ 
pliflimo dupiumiift folis,que mediu efle diximus,utriufq 3 menfura dimidiu.Qux copu/ 
tatio plurimu habet pudoris: quonia ad Saturni circuIum,addito figniferi ipfius interual 
lo,innumerabilis multiplicatio efficitur* De repentinis fideribus cap.xxim 20 
Tl Eftantpauca de mundo,nanque St in »pfo coelo ftello repente nafcuntur. Plura ea/ 
XVrum genera. 

De cometis & cxleftibus predigf}S,riatura St fitu, & generibus eoru. Cap. xxv 

C Ometas Grxci uocant, noftri crinitas,horrentes crine fanguineo,&comaru modo 
in ucrtice hifpidas. Iidem pogonias, quibus inferiore ex parte in fpecie barba; lon/ 
gx promittitur iuba. Acentia iaculi modo uibrantur ocyfsimo fignificatu. Hxcfuit de 
qua quinto confulatu fuo Titus Imperator Cxfarprxclaro carmine perfcripfit,ad hunc 
diem nouifsime uifa. Eafdem breuiores St in mucronem faftigiatas, xiphias uocauere, 
qux funt omnium pallidifsitnx,S£ quodam gladrj nitore, ac fine ullis radijs:quos difeeus 
fuo nomini fimilis,colore autem electro,raros e margine emittit.Pitbetes doliorum cerni/ 50 
tur figura,in cocauo fumidg lucis.Ceratias cornus fpeciem habet,qualis fuit cum Grxcia 
apud Salamina depugnauit.Lampades ardentes imitatur faces: Hippeus equinas iubas 
celerrimi motus,atqj in orbem circa fe euntes.Fit St candidus cometes,argenteo crine,ita 
refulgens,ut uix cotueri liceat,fpecieq; humana det effigiem in fe oftendens.Fiunt St hir/ 
ti uillorum fpecie,& iuba aliqua circundati. Semel adhuc iubx effigies mutata in haftani 
eft,olympiade centefimao£flaua,urbis anno triccntefimo nonagefimoodauo. Breuiffi/ 
mutti quo cernerentur fpacium,feptem dierum annotatum cft, longiffimum odloginta. 
Mouentur autem alrj errantium modo > alq immobiles hxrcnt. Omnes ferm£ fub ipfo 
feptentrione, aliqua eius parte non certa, fed maxime in candida, qux la&ei circuli no/ 
men accepit.Ariftoteles tradit St fimul plures cerni,nemini compertu alteri,quod equide 40 
fciam. Ventos aut ab rjs graueS xftusq; fignificari.Fiut St hybernis menfibus,& in auftri 
no polo, fed ibi citra ullum iubar,Diraep comperta Aethiopu St Aegypti populis,cui no/ 
men xui eius rex dedit Typhon, ignea Fpecie, ac fpitx modo intorta, uifu quoqj toruo, 
nec ftella uerius, quam quidam igneus nodus. Sparguntur aliquado 8 C errantibus ftellis 
exteristp crines.Sed cometes nunqj in occafura parte exii eft,terrificum magna ex parte 
fidus, ac n5 leuiter piatum, ut ciuih motu Qdbauio c 6 fule,icerumqj Pompei St Cxfaris 
beiloJn noftro uero xuo circa ueneficium, quo Claudius Cadar imperium rcliquitDo/ 
initio Neroni,ae deinde principatu eius,afsiduum prope ac fxuum.Rcferre arbitrantur. 



HISTORIAE LIBER II i! 

fn quas partes fefe iaculetur, aut cuius ftell& uires accipiat, quasejj fimilitudines reddam 
Si quibus in locis femicct.Tibiarum fpecie,mufic;e arti portendere. Obfccenis aut mori/ 
bus, in uerendis partibus fignorum. IngenfisSC eruditioni, fi triquetram figuram qua/ 
dratamue paribus angulis ad aliquos perenniu ftellaru fitus ^dant. Venena fundere, in 
capite leptentrionalis auftrinafuelerpentis.Cometesinunototiusorbisloco colitur iti 
templo Romre, admodum fauftusdiuo Auguftoiadicatusab ipfo. qui incipiente eo, 
apparuit ludis quos faciebat Veneri genitrici,non multo poft obitum patris C te far is, in 
collegio ab eo inftituto. Nanq? his uerbis id gaudium prodidit: Iis ipfis ludorum meo/ 
io rum diebus,fidus crinitum per leptem dies in regione coeli, qux fub feptentrionibuseft, 
conlpedum.Id oriebatur cica undecimam horam diei, clarumtp Si omnibus terris con/ 
fpicuumfuit.Eofidere fignificari uulguS credidit,Calaris animam inter deorum immor 
talium numina receptamrquo nomine id infigde fimulacro capitis eius, quod mox in fo/ 
ro confecrauimus,adiedlum eft.H^ec ille in publicum,interiore gaudio fibi illum natum, 
fecp in eo nafei interpretatus eft: 8t, fi uerum fatemur, (alutare id terris fuit. Sunt qui Si 
h.TC fidera perpetua efie credant, fuoq? ambita ire, fed non nifi relida a fole cerni, Ali) 
uero,qui nafei humore fortuito,5£ ignea ui,idcoq? folui. 

Hipparchus de fideribus,per exempla hiftorica,faces,lampades,trabes, 
bolides, di chafma coeli. Cap. xxvi 1 

TDem Hipparchus nunquatfi fatis laudatus,ut quo nemo magis approbauerit cogna/ 
JLtionem cum homine fiderum, aaimasqj noftras partem effe coeli, nouam ftellam Si 
alia in amo luo genita deprehendit: eius£p motu, qua die fulfit, ad dubitationem eft ad/ 
dudus,an ne hoc fiepius fieret,mouereturcp Si ecquas putamus aixixas.Idemq? aufus, 
rem etiam deo improbam, annumerare pofteris ftellas, ac fidera ad normam expange- 
re,organisexcogitatis,perqugfingularulocaatc^ magnitudines fignafetmt facile difeer 
tii polfetex eo,non modo an obirent,nafcerentur'ue,{ed an omnino aliqua tranfiret mo 
neretur ue, item an crelceret minueretur^,ccelo in hereditate eundis relido, fi quifqua 
qui rationem eam caperet,inuentuseffet.EmicantS£ faces,non nifi quum decidunt uifie: 
qualis Germanico Ciefare gladiatorum Ipedaculum gdente,preter ora populi meridia/ 
no tranlcurrit.Duo genera earum.'Lampades uocant plane faces:alteru m boiidas,quale 
1° Muttnenfibus malis uilum eft.Diftant,quodfacesueftigia longa faciunt, priore ardente 
partc:bolis uero perpetua ardens, longiorem trahit limitem.Emicant S£ trabes fimili mo 
do.quasdccos uocant: quales cum Lacedxmonq clafife uidi,imperium Gr%cix amifere. 
Fit & cceli ipfius hiatus.quod uocant chafma. 

De cceli coloribus. Cap.xxvii 

iTJ 1 It Si fanguinea Ipecies, & (quo nihil terribilius mortalium timori eft) incendium ad/ 
Jl terras cadens inde,ficut Olympiadiscetefim^feptimf anno tertio, quum rex Philip 
pusGr&ciam quateret. Atq? hsecego ftatis temporibus natur^,ut cetera, arbitror exi/ 
ftere, non ut pledq? uarrjs de caufis, quas ingeniorum acumen excogitat: quippe ingen/ 
tium malorum fuere prsenuntia.Sed ea accidifle,non quia hxc fada funt, arbitror: ueru 
4° hxc ideo fada, quia incafora erant illa. Raritate autem occultam eorum efie rationem, 
ideoq? non ficut exortus lupra didos defedusep Si multa alia nofei. 

De flamma cceli. cap. xxv m 


C Ernuntur 8i ftellre cum fole totis diebus, pleruncg Si circa folts orbem, ceu fpicece 
corona: Si uerficolores circuli, qualiter Augufto C^farein prima iuuenta urbem 
nttante,poft obitum patris,ad nomen ingens capeflendum. 

De coronis caileftibus. Cap.xxix 

E Xiftunt easdem coronas circa lunam. Si circa nobilia aftra,cceIo quoq; inhjerentia. 
Circa folem arcus apparuit L.Opiraio Q.Fabio coss.orbis L.Portio,M. Atilio, 
- — ~ ’ De 



It ' C* PLINII NATVRALIS 

De circulis repentinis* Cap. xxx 

Ircuius rubri coloris L.Iulio,P.Rutilio coss.Fiunt prodigiofi Si Iogiores folis defe 
cfius, qualis occifo dictatore C#fare, Si Antoniano bello, totiuspene anni pallore 
continuo. Plurcs foles. Cap. xxxi 

E T rurfus plures foles fimul cernuntur,nec fupra ipfum nec infra 3 fed ex obliquo,nun 
quam iuxta, nec cotra terram, nec noctu,fed aut oriente aut occidete.Semel Si me/ 
ridie cofpedli in Bofphoro produntur,qui a macutino tempore darauerunt in occafum. 
Trinos foles antiqui f^pius uidere:ficut Sp.Pofthumio,Q.Mutio,& Q.Martio,M.Por 
tio,& M. Antonio,P. Dolobella, Si M.Lepido, L.Planco co s s.Et noftra #tas uidit di 
uo Claudio principe,cofulatu eius,Cornelio Orfito collega. Plures fimul cp tresuifi, ad 10 
hoc #uinuncp produntur. Plures lun#. Cap. xxxii 

T Vn# quoqj trin#,ut Cn.Domitio C.Fannio cofulibus,apparuere:quo 5 pleriq; ap/ 
JL^pellauerunt foles nodturnos Dierum lux noite. Cap. xxxm 

L Vmen de ccelo nodtu uifum eft,C.C#cilio,Cn.Papyrio cofolibus,& f#pe alias, ut 
diei fpecies nodtu luceret. Clypei ardentes. Cap. xxxim 

Lypeus ardes ab occaiu ad ortum icintillaris tranicurrit,foIis occafu L. Valerio, C. 
Mario c o s s. Oftentum caeli. Cap.xxxv 

S Cintillam e ftclla cadere,& augeri terr# appropinquantem; ac pofixp !un# magnitu 
dine fac5ta fir, illuxiife ceu nubilo diei; dein cum in caelum Ce reciperet, lampadem fa/ 
ctam, iemelunquaproditur, Cn.Octauio, C.Scribonio coss.Vidithoc Licinius Sylla 20 
nus proconful cum comitatu fuo. De difcurfo ftellarum. Cap. xxxvi 

‘T7leri uidetur Si diicurfus ftellaru,nuncp temere,ut no ex ea parte truces ued coorian/ 

J? tur.Exiftut ftella: 8L in mari terriscp. De ftellis Caftoribus. Cap.xxxvn 

V idi nodlurnis militu uigilqs, inh#rere pilis pro uallo fulgorem effigie ea: Si anten/ 
nis nauigantium,alr)scp nauium partibus,ceu uocali quodam fono infiflunt,ut uo 
lucres fede ex fede mutates:graues cum folitari# uenere,mergentesq; nauigia; Si fi in ca/ 
rin# ima deciderint,exurentes:gemin# aute ialutares,Si profperi curius prgnuntteiqua^ 
rumaduentu fugari diram illam ac minacem, appellatamqj Helenam, ferunt. Et ob id 
PolluciSi Caftori id numen aflignat,eoscp in mari deos inuocat.Hominum quoq; capi 
tauefpercinis horis, magno pr#fagio circumfulget. Omnia incerta ratione. Si in natur# 50 
maieftatc abdita. De aere. Cap.xxxvm 

H Aclcnus de ipfo mundo fideribuscp. Nunc reliqua coeli memorabilia. Nanque 8i 
hoc caelum appellauere maiores quod alio nomine aera: omne quod inani fimile, 
uitalem hunc ipiritum fundit. Infra lunam h#c ledes,multocp inferior(utanimaduerto 
propemodu coftare)infinitu ex fuperiore natura aeris,infinitu Si terreni halitus mifcens, 
utraqj forte cofunditur.Hinc nubi!a,tonitrua,& alia fulmina.Hinc gradines,pruin#,im 
bres,procell#,turbines.Hinc plurima mortaliu mala. Si reru natur# pugna fecum. Ter / 
rena in caelu tendetia deprimit fideru uis; eadem cp qug fponte no fubeut, ad fe trahunt. 
Decidunt imbres, nebul# fubeunt, ficcantur amnes, ruunt grandines, torrent radr), 8i 
terram in medium undiqj impellunt.Iidem infracti reftiiunt:&£qu# potuere, auferunt Ce/ 40 
cum.Vapor exalto cadit,ruri(umcp in altu redit.Veti ingruunt inanes,rjdemcpcum rapi 
na remeat.Tot animaliu hauftus fpiricu e fublimi trahit.At ille cotra niri£tellusq?, ut ina 
ni coelo Ipiritu infundit.Sic ultro citro comeante natura,ut tormeto aliquo, mundi celeri 
tate difcordia accenditur. Nec ftare pugn# licet,fed affiduc raptacouoluitur Si circa ter 
ram immenfo rerum quafi globo tendit, fubinde per nubes caelum aliud obtexens.- 
Ventorum hoc regnum. Itaq? pr#cipuaeorumnaturaibi, Si ferme reliquas complexa 
caufas,quoniam 8i tonitruum 8i fulmtnu ia£lus,horum uiolentig pleriqj affignant.Quin 
Si ideo lapidibus pluere intcrim, quod uento fint rapti. Si multa fimiliter, Quamob/ 



Hi S T O R I AE t I B t R ff tj 

rem,piura (iniul dicenda funt De flatis tempeflatibus. / Cap. xxxix 

fT"! Empeftatu rerum^ quafdam ftatas eflfe caufas, quafdam uero fottuitaSjaut adhuc 
X rationis incomperta,manifeftum eft.Quis enim ^ftates SC hyemes, quseq? in tem/ 
poribus annua uice intelliguntur, fideru motu fieri dubitet C Ergo ut folis natura ri*mpe/ 
rando inteliigitur anno,fic reliquoru quoq? fiderum propria eft quibufcg uis, SC ad iuain 
cuiqj naturam fertilis. ALia funtin liquorem (olutf humoris fcecunda, aliacocreti in prui/ 
nas, aut coacli in niues, aut glaciati in grandinestalia flatus, alia teporis, alia uaporis,alia 
roris,alia rigoris.Nec uero hxc tanta debent exiftimari,quanta cernuntur,cum eife eoru 
nullum minus luna tam immenfie altitudinis ratio dedaret.Igitur in fuo qukcp motu na/ 
io turam (uam exercent,quod manifeftu Saturni maxime tranfitus imbribus faciunt. Nec 
meantium modo fiderum hxc uis eft, fed multoru etiam adherentium celorquoties er/ 
rantium acceffu impulfa, aut conicclu radiorum extimulata funt: qualiter in faculis fen/ 
timus accidere, quas Greci ob id pluuio nomine hyadas appellant. Quin & fua fponte 
queda ftatisq? teporibus,ut hcedoru exortus. Anfturi uero fidus non fertile fine proce!/ , 
lofa grandine emergit. Deui caniculae Cap. xl 

N Am cantcul# exortu, accendi (olis uapores quis ignoratCcuius fideris effedtus am/ 
pliisimi in terra (entiuntur.Feruent maria exoriente eo,flucftuant in Cellis uina,mo/ 
ucntur.ftagna. Orygem appellat Aegyptus feram, quam in exortu eius contra flare SC 
contueri tradit, ac uelut adorare, cum fternuerit.Canes quide toto eo fpatio maxime irt 
*o rabiem agi,non eft dubium. 

Sidera in alrjs fignorum partibus & temporibus alias influere. Cap. xtt 

Q Vin partibus quoque fignorum quorundam fua uis ineft, ut autumnali sequino/ 
<ftio,brumaq?,cum tepeftatibus cofici fidus intelligimus. Nec imbribus tantu tem/ 
peftatibuscpjied multis $i corpotu SC ruris experimetis. Afflatur alrj fidere,alfi comouen 
tur flatis temporibus aIao 5 neruis,capite,mente.OIea,& populus aiba,SC falices,fo!ia fbl/ 
ftitio circuagunt.Fioret ipfo brumali die,fufpenfa in tecftis arentis herba pulegrj,rumpun 
tur intenta: fpfrku membrana.Miretur hoc,qui non obferuet quotidiano experimento, 
herbam unam, qua uocatur heliotropium,abeuntem folem intueri femper,omnibus^ 
horis cum eo uerti,uel nubilo obumbrante.Iam quidem lunari poteftate oftrearum,con 
50 chyliorumqp, 8C concharum omniu corpora augeri,ac rurfus minui. Quin 8C foricum fi/ 
bras refpondere numero luna, exquifiuere diligetiores: Minimumc^ animal formicam 
fentfre uires fideris, interlunio femper ceflantem.Quo turpior homini infeitia efl,fatenti 
pracipue iumentoru quorundam in oculis morbos cum luna increfcere ac minui. Patro/ 
cinatur uaftitas cali immenfa,di(creta altitudinem duo atep lxx figna.Ha funt rerum 
aut animantiu effigies, in quas digeffere calum periti. In his quidam mille fexcentas an/ 
notauere ftcllas,infignes uidelicet effedlu, uifiuie. Exempli gratia,in cauda tauri feptem, 
quas appellauere Vergilias,in fronte fuculas,Booten,qui fequitur feptentriones. 

Imbrium uentorum 8C nubium caufa. Cap. XLit 

E Xtra has caufas non negauerim exiftere imbres uentoscjj: quonia humidam 3 ter/ 
ra,alias uero propter uapores fumidam,exhalare caliginem certum eft.Nubcscjj ii/ 
quore egreflfo in fublime,aut ex aere coadlo in liquorem,gigni. Denfitas earu corpusdj? 
haud dubio coniedlatur argumento cum folem obumbrent, perfpicuum alias etiam uri/ 
nantibus in quamlibet profandam aquarum altitudinem. 

De tonitmis 8C fulguribus. Cap. xliii 

I Gitur non eam inficias, pofle in has 8C ignes faperne flellarum decidere,quales fereno 
fepe cernimus, quoru icftu edeuti aera ueru eft,quando 8C tela uibrata ftridunt. Cura 
uero in nubem peruenerint,uaporem diflfonu gigni, ut candente ferro in aquam demer/ 
fo,& fumidu uorriccm uolui.Hinc nafei procellas.Et fi in nube ludletur flatus, aut uapor, 
tonitrua sdi; fi erumpat ardens,fulmina: fi longiore tradhi nitatur,fulgetra.His findi nu/ 

. j b bera 



*4 


PLINII NAT V R A L I S 


bem,illis perrumpi.Ec efife tonitrua impariorum ignium plagas * fdcocp protinus coru/ 
fcare igneas nubium rimas.Poffe 8C repulfu fiderum depreflum* qui a terra meauerit, fpt 
ritum nube cohibitum tpnare,natura ftrangulante {bnitum dum rixetur, ardito fragore 
cum erumpat, ut in membrana fpiritu intenta» Poflfe ST attritu, dum in pr#ceps feratur, 
illum,quifquis eft,fpiritu accendi.Pofle&coflidu nubium elidi, utduoru lapidum, ffin/ 
tillatibus fulgetris*Sed h#c omnia efle fortuita.Hinc bruta fulmina 8i uana, ut qua: nui/ 
la ueniant ratione natura. Iis percud montes,qs maria, omnescp alios irritos iadus. Illa 
uero fatidica ex aIto,ftatisq? de caufis,8£ ex fuis uenire fideribus*Simili modo uentos ue! 
potius flatus,pofife 8i ex arido ficcocp habitu terrae gigni non negauerim; poflfe 8t aquis 
aera expiratibus,qui neq? in nebula denfetr,nec craflefcat in nubes:poflfc 8t folis impulfu io 
agi:quontam uentus non aliud intelligatur, quam fludus aerisjpluribusqj etiam modis. 
Nanqj 3 i e fluminibus ac niuibus,& e mari uidemus& quide tranquillo,& alios quos uo 
eant altanos e terra confurgere.Qui quidem cum e mari redeunt,tropici uocantunfiper/ 
gunt,apog#i> Qua ratione echo reddatur. Cap. x l ii 11 

M Ontium uero flexus crebriq? uertices,& conflexa cubito,aut cofrada in humeros 
iuga,concaui uallium finus,fcindunt in#qualiter inde refultantem ,aera:qu#caufa 
etiam uoces multis ki locis reciprocas facit. 

De uentis iterum» Cap* xlv 

Qlne fine ueutos generant iam quidam etiam f^ecus,qualis in Dalmatia ora, uafto in 
>3pr#ceps hiatu:in quem deiedd leui pondere, quamuis tranquillo die, turbini Anulis 20 
emicat propella.Nomen loco efl Senta.Quin 5S in Cyrenaica prouincia rupes quadam 
auftro traditur facra,quam profanum fit attredari hominis manu,cofeftim auftro uol- 
uente harenas.In domibus etiam multis, manu fada inclufa opacitate conceptacula au/ 

.ras fuas habent, adeo caufa non deeft. Sed plurimum intereft, flatusfit, an uetus. Illos 
ftatos atque perfpirantes,quos non tradus aliquis,uerum terr# fentiunt: qui non aura, 
non procella maris,fed appellatione quoque ipia uenti (unt: qui fiue afsiduo mundi ihei/ 
tu,& contrario fiderum occurfu nalcuntur,fiue hic efl: ille generabilis rerum natur# {piri». 
tiis,huc illucej^ tanquam in utero aliquo uagus,- fiue di/parili errantium fiderum idu,ra/ 
diorumq? multiformi iaclu flagellatus aer, fiue aiiiis fideribus exeunt his propioribus, 
fiue ab illis c#lo affixis cadunt,palam efl illud quocp legem natur# habere no ignotam^ 5® 
etiamfi nondum percognitam. 

Natur# &obferuationesuentomm. Cap* xlvi 

T T Iginti amplius autores Gr#ci ueteres prodidere de hisobferuationes. Quo ma/ 

V gis miror,orbe difeordi, 8C in regna hoc efl: in membra diuifo, tot uiris cur# fuifle 
tam ardua inuentu, inter bella pr#fertim 8C infida holpitia, piratis etiam omnium mor/ 
talium hoftibus tranfitus ferme tenentibus: ut hodie qu#dam in (uo quifque tradu ex 
eorum commentarrjs,quinunquam eo acce(Iere,uerius nofcat,quam indigenarum fcien 
da:nunc uero pace tam fefta, tam gaudente prouentu rerum artiumc^ principe, omni/ 
no nihil addifcinouainquifitione, imo ne ueterum quidem inuentaperdifei. Non erant 
maiora pr#mia in multos dilperfa fortun# magnitudine, & ifta pluresfine pr#mio alio 4» 
quam pofteros iuuandieruerunt.Nanq^ mores hominu tenuere,no frudus. Etimmefa 
multitudo aperto quodeunep eft mari,hofpitaliqj littoru omniu appulfu nauigat, fed Iu/ 
cri non fidenti# gratia.Nec reputat c#ca mens .81 tantu auariti# intenta, idipfum teientia 
poffe tutius fieri.Quapropterterupulofiusqudm inftitutofortafsis eonueniat operi, tra/ 
dabo uentos,tot milia nauigantiu cernens. Ventoru genera. Cap. xlvii 

"T T Eteres quatuor omnino feruauere,per totide mudi partes (ideo nec Homerus plu/ 

V res nominat) hebeti ut mox iudicatutn eft ratione:fecuta #tas odo addidit,nimis 
fubtili 81 concifatproximis inter utranq; media placuit, ad breuem ex numerofa additis 
quatuor,Sut ergo biniin quatuor c#lipartibus,* Ab oriente squinodiali fubte>lanus,ab 



II 


HISTORIAE LIBER 




oriente brumali uu!turnus:Illum apelioten,hunc eurum Graxi appellant, A meridie au/ 
fter,&ab occafu brumali africus,noton 6£ liba nominant: Ab occaCaxqainodliali fauo/ 
nius,ab occafu folftitiali corus,zephyron Si argeften uocat: A feptcntrioibus feptentrio, 
interqj eum Si exortum foiftitialcm aquilo, apardhas didi 8C boreas. Numerofto? ratio 
quatuor his interiecerat, thralcia,media regione inter feptentrionem 8i occafum folftitia 
lemdtemq? cascian, media inter aquilonem di exortu aequinoctialem: Ab ortu folftitiali 
phaenician, media regione inter ortum brumalem 8i meridiem: Item inter liba Si notori 
compoiicum ex utroque medium, inter meridiem &hybernum occidentem, libartoton. 
Nec finis: Alfiquippe mefen nomine etiamnum addidere inter borean SC cxcian 3 Si 
io inter eurum Si noton euronotum. Sunt etiam quidam peculiares quibufq? gentibus uen 
ti, non ultra certum procedentes tradlum: ut Athenienfibus fciron, paulum ab argefte 
deflexus, reliqua Gratcia: ignotus. Aliubi elatior idem olympias uocatur. Confuetudo 
omnibus his nominibus argeften intelligit: 8 £ cxcian aliqui uocant heIlelpontium,& eo C/ 
dem alibi aliter.Item in Narbonenfi prouirteia clarilTimus uentoru eft circius,nec ulli uio 
lentia inferior, Oftiam plerunqj redta Liguftico mari perferens: idem non modo in telis 
quis partibus cxli ignotus, fed ne Viennam quidem eiufdem prouincte urbem attin/ 
gens, paucis ante limitibus iugi modici occurlu tantus ille uentorum coercitus. Et au/ 
ftros in Aegyptu penetrare negat Fabianus. Quo fit manifefta lex natnne, uentis etiam 
Si tempore 8i fine diftro. Ver ergo aperit nauigantibus maria: cuius in principio,fauonfi 
jo hybernum molliunt aelutn, foleaquarfi xxv. obtinente partem.Is dies lextus eft ante 
Februarias Idus. Competit ferme Si hoc omnibus quos deinde ponam,per fingulas in/ 
tercalationes uno die anticipantibus,rurlumq^ Iuftro (equenti ordine feruantibus. Fauo/ 
nium quidam ad vii. Cal. Marti) chelidonian uocant, ab hirundinis uifu: nonnulli ue/ 
ro ornithian, uno Si lxx. dic poft brumam,ab aduenru auium,flantem per dies ix. Fa 
uonio contrarius eft,qnem fublblanum appellauimus.Datus eft aute huic exortus Ver/ 
giliarum in totide partibus tauri,lex diebus ante Maias Idus, quod tempus auftrinu eft, 
huic uento feptentrione cotrario. Ardentifsimo aute xftatis tempore exoritur canicute 
fidus,fole prima partem leonis ingrediente.-quidies xv.ante Augufti Calen.eft. Huius 
exortum diebus octo ferme aquiiones antecedunt,quos prodromos appellant. Poft.bi/ 
50 duum autem exortus, fidem aquilones conftantius perflant diebus quadraginta, quos 
ctefias uocant. Molliri eis creditur folis uapor geminatus ardore fideris: nec ulli uentoru 
magis flati fiint.Poft eos rurfusauftri frequetes ufq? ad fidus Arduri,quod exoritur xi 
diebus ante ^quinocliu autumni.Cum hoc corus incipit.Corus autumnat: huic eft con/ 
trarius uulturnus. Poft id ajquinoftiu diebus fere quatuor Si xl. Vergiliarum occalus 
hyemem inchoat: quod tempus in nr Idus Nouembris incidere cofueuit: hoc eft aqui/ 
ionis hybemfimultumt^ «ftiuo illi diffimilis, cuius ex aduerfo eft africus. Ante brumam 
autem vii. diebus, totidemcppoftea,fterniturmare halcyonum fceturce: unde nomen 
hi dies traxere: reliquu tempus hyemat. Nec tamen fieuitia tempeftatu concludit mare. 
Piraue primum coegere mortis periculo in mortem ruere, SC hyberna experiri maria: 
40 nunc idem auaritia cogit. Ventorum frigidilsimi lunt quos a leptentrione diximus 
Ipirare, 8 Cuicinus his corus. fi Si reliquos compelcunt, Si nubes abigunt. Humidi, afr i/ 
cus, 8 C pnecipue aufter Italia, narrant 8i in Ponto cxcian in fe trahere nubes. Sicci c o/ 
rus Si uulturnus, preeterquam dcfinentes.Niualesaquilo Si feptentrio. Grandines fe/ 
ptentrio importat Si corus. Aeftuolus aufter. Tepidi uulturnus Si fauonius.Iidem fub/ 
folano ficciores: Si in totum omnes i feptentrione Si occidente ficciores, quam meridie 
Si oriente. Saluberrimus autem omnium aquilo-.noxius aufter ,di magis ficcus, fortafsis 
quia humidus frigidior eft.Minus efurire eo Ipirante creduntur animantes.Etefise nocftu 
definunt fere, SC a tertia diei hora oriuntur. In Hilpania Si Afia ab oriente flatus eft eo/ 
rum,in Ponto ab aquilone, reliquis in partibus a meridie, Spirant aute 8i a bruma cum 

b 2 uocan 



Itf 1 C. PLINII NATVRALIJ 

uocantur ornithia, fed leniores & paucis diebus .Permutant 8Z duo naturam cum fitt£ 
Aufter Africa: ferenus,aquilo nubilus. Omnes uenti uicibus fuis fpirant maiore ex par/ 
te,aut ut contrarius delinenti incipiat. Cum proximi cadentibus furgunt, a lazuo latere 
in dextrum (ut foI)ambiunt.De ratione eorum menftrua, quarta maxime luna decernit. 
Iiidem aute uentis in contrarium nauigatur,prolatis pedibus,ut nodlu plerunq; aduerfa 
uela concurrant. Auftro maiores fludtus ceduntur qu dm aquilone: quoniam ille infer/ 
nus ex imo maris fpirat,hic fummo.Ideoq?poftauftrosnoxrj pr^cipue terne motus. 
Noxftu aufter, interdiu aquilo uehementior. Et ab ortu flantes diuturniores funt ab oc/ 
cafu flantibus. Septentriones impari fere delinunt numero: quee obferuatio 8t in altjs 
multis rerum naturce partibus ualet.Mares itaq? exiftimanfur impari numero. Sol 5£ au io 
get,& comprimit flatus.Auget exoriens occidescp,comprimit meridianus ceftiuis tempo 
ribus.Itaque medio diei aut nodtis plerunqa lopiuntur, quia aut nimio frigore aut aftu 
foluutur.Et imbribus uenti fopiuntur. Expediantur aute maxime, unde nubes difcuflce 
adaperuere ccelu. Omnium quidem (fi libeat obferuare minimos ambitus)redire eafdem 
uices quadriennio exadlo Eudoxus putat,no uentoru modo, uerum & reliquarum tem/ 
peftatum magna ex parte. Et eft principium luftri cius femper intercalari anno canicula 
ortu.De generalibus uentis hxc. De repentinis flatibus. Cap. xlviii 

TVT Vnc de repentinisflatibus,quiexhalanteterra(ut didlumeft)coorri,rurfusc£ deiei' 
IN dli,interim obdudla nubium cute multiformesexiftunt. Vagi quippe Cruentes 
torrentiu modo,ut aliquibus placere oftendimus,tonitrua 8i fulgura cedunt. Maiore ue/ zo 
ro illati pondere incurfucp,fi late ficcam ruperint nube, procellam gignunt, qua: uocatur 
a Gr^cis ecnephias. Sin uero depreffo finu ardlius rotati effregerint, fine igne, hoc eft 
fine fulmine,uorticem faciunt,qui typhon uocatur,id eft,uibratusecnephias. Defert bic 
fecum aliquid,abruptum e nube gelida conuoluens uerfansq?, ruinam luam illo pon/ 
dere aggrauans, 81 loeu ex loco mutans rapida uertigine: pr^cipua nauiganrium peftis, 
non antennas modo,uerum ipfa nauigiacontorta frangens,tenyui remedio aceti in adue/ 
nientem effufi,cui frigidiflima eft natura.Idem illifu ipfo repercuflus, correpta fecum in 
ccelum refert, forbetep in excelfum. Quod fi maiore depreffe nubis eruperit fpecu, led 
minus lato qudm procella,nec fine fragore,turbinem uocant, proxima quaque profter/ 
nentem,Idem ardeatioraccenfusc^ dum furit,prefter uocatur,amburenscontacla pari/ 50 
ter 8C proterens. 


Alia prodigiofa genera tempeftatum. Cap. xnx 

N On fit autem aquilonius typhon, nectiiualis aut niue tacente ecnephias. Quod.fi 
fimul rupit nubem,exarfitq?,&igne habuit,no poftea concepit,fulmen eft. Diftat 
a preftere,quo flamma ab igne. Hic late funditur flatu,illud conglobatur impetu. Vor/ 
tex aute remeando diftat a turbine, 8C quo ftridor a fragore. Procella latitudine ab utro/ 
que,difietfta nube uerhis quam rupta.Fit & caligo beluce fimilis,nube dira nauigantibus. 
Vocatur 8C columna,ci^m fpiflatus humor rigensq? ipfe fe fuftinet, Ex eodem genere,^ 
in longam ueluti fiftulam nubes aquam trahit. 

Quibusinterrisfulminanoncadant. Cap. l 40 

H Yeme &^ftate rara fulmina,cotrarqs de caufis,quoniam hyeme denfatus aernu/ 
bium cralsiorecorio ipiflatunomnisqj terraru exhalatio rigens ac gelida,quicquid 
accipit ignei uaporis,extinguit. Qu^ ratio immunem Scy thiam 8t circa rigentia a fulmi/ 
numcafu prceftat, diuerlo nimius ardor Aegyptum. Siquidem calidificcicp halitus 

terr^,raras admodum tenuescg& infirmas denfantur in nubes. Vere autem 8t autumno 
crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore ceftatis hyemistjue caufis. Qua ratio/ 
ne crebra in Italia, quia mobilior aer mitiore hyeme 8t ceftate nimbola,femper quo/ 
dammodo uernat uel autumnat. Italice quoque partibus r]s,qu$ a feptentrione difee/^ 
dunt ad tepore,qualis eft Vrbis 8i Campanice tra&us, iuxta hyeme 8i ceftate fulgurat, 

quod 



LIBER 


HISTORIAE LIBER II I 7 

quod non in alio (itu. Fulgurum genera 8C miracula Cap« li 

T 7 Viminum ipforum plura genera traduntur. Qux ficca ueniunt,no adurunt,fed diiTi 
JC pant.Qux humida,non urunt fed infufcant, Tertium eft quod clarum uocant,miri/ 
ficx maxime natura,quo dolia exhauriuntur intadis operimentis, nuiiot^ alio ueftigio 
relido. Aurum & xs & argentu liquatur intus,facculis ipfis nullo modo ambuftis, ac ne 
confufo quidem (igno cera. Martia princeps Romanaru icta grauida, partu exanima/ 
to, ipfa citra ullum aliud incomodum uixit. In Catilinianis prodigqs, Pompeiano ex 
municipio M. Herennius decurio fereno die fulmine idus eft. 

Deobferuationibus. Cap. lii 

10 ^T^Hulcorum Iiterxnouem deos emittere fulmina exiftimant, eac^ efife undecim gene 
JL rum.Iouem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex ijs feruauere: diurna attri/ 
buentes Ioui,nodurna Summano,rariora fane eadem decaufa frigidioris cxli.Hetruria 
erumpere terra quocp arbitratur,qux infera appellat, brumali tempore fada, fxua ma/ 
xime & execrabilia,cum fint omnia qux terrena exiftimant,non ilia generalia, nec a fide/ 
ribus uenientia,fed ex proxima atep turbidiore natura.Argumentum euidens eft, quod 
omnia a fuperiore cxlo decidentia obliquos habeant idus:hxc autem qux uocantur ter» 
rena,redos,Sed quia ex propiore materia cadant,ideo creduntur e terra exire, quoniam 
cx repulfu nulla ueftigia xdant, cum fit illa ratio non inferni idus fed aduerfi. 3 Saturni 
ea fidere proficifci fubtiliter iftaconfedatiputatjficut cremantia,a Martis.Qualiter cum 
20 Volfini] oppidum Thulcoruopulentifsimutotum concrematueft fulmine. Vocant 8 C 
familiaria in tota uitam fatidica, qux prima fiunt familiam fua cuicp indepto. Ceterum 
exiftimant non ultra decem annos portendere priuata, praterquam aut matrimonio pri 
mo fada,aut natali die.Publica non ultra tricefimum annum,praterquam in dedudio/ 
ne oppidorum. De Fulminibus euocandis Cap. liii 

E Xtat annalium memoria, facris quibufda& precationibus uel cogi fulmina uel im/ 
petrari. Vetus fama Hetrurix eft,impetratum Volfinios urbem agris depopularis 
fubeunte monftro,quod uocauere Voltam:euocatu & a Porfena luo rege. Et ante eum 
a Numa fxpius hoc faditatum, in primo annalium fuorum tradit L. Pilo grauis autor: 
quod imitatu parum rite Tullum Hoftiiium, idum fulmine.Lucosq^ 8 L aras,& facra ha 
50 bemus,interqj Statores,& Tonantcs,& Feretrios,Elicium quoqj accepimus Iouem. Va 
ria in hoc uira fententia>& pro cuiufcp animo. Imperari natura, audacis eft credere;nec 
minus hebetis, beneficqs abrogare uires: quando in fulgurum quocp interpretatione e 6 
profecit fcietia,ut uentura alia finito die pracinat;&an peremptura fint fatum, aut aper/ 
tura potius alia fata qux lateant, innumerabilibus in utroque publicis priuatistfjj experi/ 
mentis.Quamobrem fint ifta (ut rerum natura libuit) alrjs certa, alqs dubia,ali)s proba/ 
ta,alrjs da mnanda.Nos extera quas fime in his memorabilia non omittemus. 

Catholica fulgurum. Cap. liiii 

Tj' VIgetrum prius cerni, quam tonitru audiri (cum fimul fiant) certu eft. Nec mirum, 
JL quoniam lux fonitu uelocior.Idum autem 8 i fonitum congruere, ita modulante na/ 
40 tura.Sed fonitum profedi efle fuIminis,non illati:etiamnum Ipiritum ocyorem fulmine, 
ideo quati prius omne & afflari quam percuti:nec quenquam tangi qui prior uiderit fui/ 
men, aut tonitrua audient. Lxua profpera exiftimatur, quonia lxua parte mundi ortus 
eft.Nec tam aduentus fpedatur,quam reditus,fiue ab idu refiliat ignis, fiue opere confe 
do aut igne coniumpto fpiritus remeet. In fedecim partes cxlum in eo refpedu diuifere 
Thufci.Prima eft a feptentrionibus ad xquinodialem exortum; fecunda ad meridiem, 
tertia ad xquinodialem occafum,quarta obtinet,quod reliquu eft, ab occafu ad fepten/ 
triones. Has iterum in quaternas diuifere partes, ex quibus odo ab exortu finiftras, to/ 
tidem k cotrario appellauere dextras.Ex his maxime dira, qux feptentrione ab occafu 
attingunt.Icaq? perplurimu refert,unde uenerint fulmina,& quo coceflerint. Optimum 

b $ eft 



ig C. • PLINII NATVRALIS 

eft,in exortiuas redire partes.Ideo cum a prima cadi parte ueneriot, &' iri eadem coceffe 
rintjfiimma felicitasportendicur,quale Syll* didlatori oftentu datum accipimus. Ciete 
raipfius mundi portione minus profpera aut dira. Qu*da fulgura enundare no putant 
fas,nec audire,pneterquam fi hofpiti indicetur aut parenti. Magna huius obferuationis 
uanitas,tadla Iunonisiede,Rom:edeprehen(a eft Scauro cofule,qui mox princeps fuit. 
Nocftu magis quam interdiu fine tonitribus fulgurat. Vnu animal homine non femper 
exringuit,c*terailico:hune uidelicetnatura tribuentehonore,cum tot belu* uiribus prg 
ftent.Omnia cotrarias incubat in partes. Homo nifi couertatur ui percufifus n5 expirat. 
Superne iclic5fidunt.Vigilansi(5lusconiuentibus oculis, dormiens patetibus reperitur. 
Homine ita exanimatu cremari fas non eft,condi terra religio tradidit. Nullu animal,nifi i© 
exanimatum,fulmine accenditur. Vulnera fulminatoru frigidiora reliquo corpore funt. 

Qu* non feriantur fulmine. Cap. l v 

X rjs qua; terra gignuntur,lauri fruticem non icitcnec unquam quinque altius pedi/ 
JL^bus defeendit in tetraddeo pauidi altiores (pecus tutifsimos putant:aut tabernacula 
e pellibus beluarum, quas uitulos marinos appellant, quonia hoc folum animal ex ma¬ 
rinis non percutiat, ficut nec e uolucribus aquila, qu* ob hoc armiger huius teli fingitur. 

In Italia inter Tarracinam *dem Feroni*,turres bellicis temporibus defiere fieri, nui/ 

!a non earum fulmine diruta. 


De prodigiofis pluuqs,ladle, (anguine, carne/errojana, lateribus coift is.Cap.L v r 

P Reter h xc inferiore c*io relatum in monumenta eft, Ia&e & fanguine pluiflfeM. 2 © 
Acilio, C. Portio c o ss. Et fepe alias carne,ficut L. Volumnio, Seruio Sulpicio 
c o s s.exq? ea n5 perputruifife quod n5 diripuififent aues.Item ferro in Lucanis,anno ari/ 
tequam M.Craflfus a ParthismtereptuseftjOmnescpcumeo Lucani milites,quoru ma/ 
gn js numerus in exercitu erat.effigies quie piuuerat,fpongiarum fere fimilis fuit: arufpi/ 
Ccscauenda pr^monuerutfupernauulncra. L.aut Paulo,C.Marcello cos s.lana pluuit 
circa cafteiiu CariiTanum, iuxta quod poft annum T. Annius Milo occifus eft. Eodem 
cau(am dicente lateribus cotftis piuui(Te,ia eius anniacia relatum eft. 

De crepitu armorum Atubarum de cado audito. Cap.LVit 

A Rmorum crepitus &tub* {bnitus,auditos e cieio Cimbricis bellis accepimus, cte- 
-/"\-brosq 5 & prius 8C poftea* Tertiouero cofiilatu Marrjab Amerinis &Tuderribus 5© 
fpe&ata arma c*leftia,ab ortu occafuq? inter (e Cocurrentia, pulfis qu* ab occafu erant. 
Ipfum ardere cadu,minime miru eft, 8Z f*pius uifum,maiore tu ignis nubibus correptis. 

De lapidibus e c*lo cadentibus. Gap. lviii 

Elebratit Gr*ci Anaxagoranr Clazomenium, Olympiadis feptuagcfimieodlaua: 

J (ecudo anno,prtcdixifife cicleftiu literaru fcientia,quibus diebus (axum caiuru efler 
e fole.Idi^ faclu interdiu in Thracia parte ad Aegosflumen. Qui lapis etianunc often/ 
ditur,magnitudineuehis,coloreadufto,cometequocpillis nodlibusnagrante. Quod fi 
quis priediiftu credat,fimul fateatur necefle eft,maioris miraculi diuinicate Anaxagor* 
fuifle:folui<q? rerum natur* intelledlum i 8C confundi omnia , fi aut ipfe fol lapis efie, aut 
linquam lapidem in eo fuifle credatur,decidere tameri crebro no erit dubium. In Abydi 40 
gymnafio exeacaufa coIitur,hodieqp,modicusquidem,fed quem iri medio terraru cafii/ 
rum idem Anaxagoras pr*dixiflfe narratur.Colitur 8 £ Caflandri*, qu* Potid*a uoci/ 
tata eft,ob id deducla.Ego ipfe uidi in Vocontiorum agropaulo ante delatum. 

De arcu c*lefti. Cap. lix 

A Rcus uocamus extra miraculum frequentes, & extra ofteritum. namnepluuios 
quidem,aut (erenos dies,cum fide portendunt. Manifeftu eft, radium folis immif/ 
fiimcau*nubi,repulfaarieinfolemrefringi 7 coIorumc£ uarietatem mixtura nubium, 
aeris,ignium^ fieri.Certe nifi fole aduerfo no fiunt, nec unquam nifi dimidia circuli for t 
ma.nec no<ftu,quamuisAriftoteles prodat aliquando uifura: quod tamen fatetur idem 


non 



historiae lib^r. rf 19 

hon nifi quartadecima luna pofle.Fiunt aute hyeme, maxime ab £quino<ftid autumna/ 
Ii die decrefcente.Quo rurfus crefcente ab ^quinocftio uerno,n5 exiftunt:nec circa foifti/ 
tium longiffimis diebusibruma uero, hoc eft,breuiflfimis diebus,frequcnter.Iidem fubli/ 
mes humili fole, humilesqj fublimi, 8C minores occidente uel oriente, fed in latitudinem 
diffufi,meridie exiles, uerum ambitus maioris. Aeftate uero per meridiem non cernun/ 
tur.-poft autumni ^quinoclium, quacurtqiie hora:nec unquam plures fimul qudm duo. 
Cetera eiufdem natura non multis dubia efte uideo. 


De grandine,niuc,pruina,nebula,rore. Cap. 1 x 

Randinem conglaciato imbre gigni,& niuem eodem humore mollius coadlo, prui 
j Vj" nam aut ex rore gelido. Per hyeme niues cadere no gradines, ipfascj? grandines in/ 
terdiu fiepius quam nocftu, & multo celerius relblui quam niues. Nebulas nec artate nec 
maximo frigore exiftere.Rores neq? gelu,nec^ ardoribus/iecp uentis,nec nifi ferena no/ 
die.Gelando liquorem minui,folutaq? glacie non eundem inueniri modam. 

De nubium imaginibus. Cap. lxi 

*v jr Arietates colorum figurarumq? in nubibus cerni,prout admixtus ignis fuperet aut 
V uincatur. De proprietatibus edi in locis. Capi lxii 

P R^terea quafdam proprietates caeli quibufda locis efte. Rofctdas allate Africa no/ 
ctes.In Italia Locris 81 in lacu Velino,nullo non die apparere arquus. Rhodi & Sy/ 
racufis nunquam tanta rtubila obduei:ut non aliqua hora fol cernatur, qualia aptius fuis 
> referentur locis.Hsec fint dicla de aere. 

De natura terra*. Cap. lxiii 


S Equitur terra,cui uni rerum naturi partium,eximia propter merita, cognomen indi/ 
dimus materna: uenerationis. Sic hominum illa, ufccadum deuqu^ nos nafcentes ex/ 
ripit,natos alit, femelq? editos fuftinet femper: nouilsime complexa gremio iam a teli/ 
qua natura abdicatos, tum maxime ut mater operiensmullo magis facramento, quam 
quo nos quoque facros facit, etiam monumenta ac titulos gerens, nomendp prorogans 
floftrum, & memoriam extendens contra breuitatem asui. Cuius numen ultimum iam 


nullis precamur irati graue: tanquam ncfriamushanc efte folam, qux nunquam itaCca/ 
tur homini. Aqus fubeunt in imbres,rigefeunt in grandines,tumefcunt infiudtus, prseci/ 
So pitantur in torrentes: aer denfatur nubibus,furit procellis: At hxc benigna,-mitis, indui/ 
gens, ufusqj mortalium femper ancilla,quse coacta generat fqu$ fponte fundit? quos 
odores faporesq? ? quos luccos ? quos tadlus ?quos colores? quam bona fide creditum 
fcenus reddite 1 qu« noflri caufa alit? Peftifera enim animantia, uitaii Ipiritu habente cui/ 
pam,necefle eft illi feminata excipere, & genita fuftinere. Sed in malis generantium no/ 
xa eft.Ula ferpentem homine percufto non amplius recipit, pcenasqj etiam inertium no 
mine exigit: illa medicas fundit herbas, 8C femper homini parturit. Quin 8C uenena, no/ 
ftri mifertam inftituifte credi poteft, ne in t^dio uine diras famis mors,terras tfieritis alie/ 
niflfima,lenta nos cdfumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta dilpergerent,ne laquei tot 
queret poena prapoftera, inclulo fpiritu, cui quaereretur exitusrne in profundo quasfita 
40 morte,fepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus feinderet corpus. Ita eft, miferta genuit 
id,cuius facillimo hauftu,illibato corpore, 8C cum toto fanguine extingueremur, nullo la 
bore,fitientibus fimiles:qualiter defun<ftos,noft uoIucris,non fera attingeret: terrcscjj fer/ 
uaretur,qui fibqpfi periftet. Et ut uerum fateamur, terra nobis maloru m remedium ge/ 
nuit, nos illud uitx fecimus uenenum. Nos enim 81 ferro, quo carere non poffumus, fi/ 
mili modo utimur. Nec tamen quereremur merito, etiamfi maleficfi caufa tulifiet. Ad/ 
uerfusunam quippe natura:partem ingrati fumus: quafi non ad delicias quafque, non 
ad contumelias feruiat homini.Inmariaiacitur, aut ut freta admittamus eroditura/ 
quis: ferro, ligno, igne, Iapide,fruge,omnibus cruciatur horis: multocp plus ut delicijs, 
ut alimentis famuletur noftris, Et tamen quas fumma patitur atque extrema cute, 

b 4 tolera 



Eu 


20 C. PLINII N ATVRALIJ 

tolerabilia uideantur:Penetramus in uifcera, auri argentiqj uenas,& ieris ac plumbi me/ 
talla fodientes,gemmas etia & quofda paruulos quterimus lapides,icrobibus in profun> 
dum ad:is.Vifcera eius extrahimus, ut digito geftetur gemma quapetimus. Quot ma/ 
nus ajterutur,ut unus niteat articulusCSi ulii eflent inferi,iam profecto illos auaritiie atq? 
luxuria: cuniculi refodiflent.Et miramur ii cade ad noxa genuit aliqua* Fera: enim credo 
cuftodiunt illa, arcentqj (acrilegas manus. Nonne inter ferpentes fodimus, 8t uenas auri 
Aliis, tu tractamus cum ueneni t radicibus? Placatiore tamen dea ob hoc utimur,quod omnes hi 
ducibus opulentia exitus,ad fcelera cirdescp & beila tendunt: quaq? fanguine noftro irrigamus, 
infcpultis oiTibus tegimus.Quibus tamen uelut exprobrato furore tande ipfa fe obducit 
81 fcelera quoq? mortaliu occultat. Inter crimina ingrati animi 8C hoc duxerim,quod nas io 
curam eius ignoramus. De forma terra, Cap. lxiiii 

T St autem figura prima, de qua cofenfus iudicat. Orbe certe dicimus terra:,globuq^ 
✓uerticibus includi fatemur. Neq? enim abfoluti orbis eft forma, in tanta montium 
excelfitate,canta camporum planicie:fed cuius amplexus, fi capita linearum comprehen 
dantur ambitu,figura abfoluti orbis efficiat,id quod reru ipfa naturte cogit ratio,non eiG 
dem caufis quas attulimus in cielo.Nacp in illo caua in fe couexitas uergit, 8t cardini fuo, 
hoc eft terra:,undiqj incumbit. Hatcutfolida atcp co£erta,afturg{t intumefceti fimilis,ex 
tracp protenditur.Mundus in centrum uergit-.at terra exit a centro, immenfum eius glo/ 
bum in formam orbis affidua circa eam mundi uolubilitate cogente. 

De antipodibus an fint, 3 C aqux rotunditate. Cap. lxv 20 

TNgenshic pugna literarum, contracp uulgi, circumfundi terne undiqj homines,con/ 
JLuerftscp inter fe pedibus ftare,& cundtis fimilem efte cali uertice, fimili modo ex qua/ 
cunque parte mediam calcari: illo quarente cur non decidant contra fiti: tanquam non 
8t ratidprafto fit,ut nos.no decidere mirentur illi. Interuenit fententia, quamuis indocili 
pr®b'abiiis turbf,inaquali globo, 8t fi fit figura pinea nucis,nihilominus terra undiq? in/ 
coIi.Sed qd hoc refert, alio miraculo exorienteCpendere ipfamac no cadere nobiicu,ceu 
fpiritus uis mudo pnrfertim inclufi,dubia fit:aut poffit cadere,natura repugnate, St quo 
cadat negatc.Nam ficut igniu fedes n 5 eft nifi in ignibus,aquaru nifi in aquis,ipiritus ni/ 
fi in fpiritu:ita terra arcentibus cundis,nift in fe locus no eft.Globu tamen effici miru eft, 
in tanta planicie maris camporuq?. Cui fententia adeft Dicaarchus uir in primis erudi/ 50 
tus,rcgu cura permefusmontes,ex quibusaltiffimu prodidit Pelion, M.cdpaffiratione 
perpendiculi,nullam efte eam portione uniuerfa rotunditatis colliges. Mihi incerta hac 
uidetur c 5 ieclatio,haud ignaro quofdam alpium uertices, longo traftu, necbrcuiore L. 
milibus pafluum afturgere.Sed uulgo maxima hac pugna eft,fi coadla in uertice aqua/ 
rum quoq? figura credere cogatur. Atqui non aliud in reru natura afpcftu manifeftsus. 
Nanqj St dependentes ubicp gutta paruis globatur orbibus: 8C pulueri illata frondiuq? 
lanugini ig*pofita,abfoluta rotuditate ccrnutur:& in poculis repletis media maxime tu/ 
ment. Quapropterfubtilitate humoris, mollitiacp in fe refidente,ratione facilius cp ui/ 
fu deprehenduntur.Idqj etia magis miru,in poculis repletis,addito humore minimo cir/ 
cumfluere quod fuperfit;c 5 tra euenire ponderibus additis ad uicenos iape denarios:fcili 40 
cet quia intus recepta liquore in uertice attollat,at cumulo eminente infufa dilabatur.Ea/ 
dem eft caufa,propter qua e nauibus terra n 5 cernatur, e nauiu malis c 5 fpicua:ac procul 
rccedete nauigio,fi quid quod fulgeat religetur in mali cacumine,paulatim defeendere ui 
deatur,& poftremo occultet:. Deniqj oceanus,que fatemur ultimu,quana alia figura co/ 
htereret acqj n 5 decideret,nullo ultra margine incIudeteClpfum id ad miraculu redit,quo 
na modo etiafi globetur,extremu n 5 decidat mare.Cdtra qd,ut fint plana maria, St qua 
uidetur figura,no pofte id accidere, magno fuo gaudio magnaq? gloria inuetores Gneci 
fubtiiitate geometrica docet.Nanqj cu e fublimi in inferiora aquf feratur,# fit hxc natu 
ra earu cocefta, nec quifefj dubitet in lictore ullo acceflifte eas, quo Iongiftlme deuexitas 

pafla 



HISTORIAE LIBER II 21 

paffa fit,procul dubio apparere,quo quid humilius fit,propius cerro eflfe terroromnesc^ 
lineas qu« emittantur ex eo ad proximas aquas,breuiores fieri, cp qu« ad extremu ma/ 
re d primis aquis.Ergo totas, omniqj ex part^ aquas uergere in centrurideocp non deci/ 
de're,quonia in interiora nitacur.Quod ita formaflfe artifex natura credi debctaitcu terra 
arida di ficca conflare per fe ac fine humore non poftec, nec rurfus flare aqua nifi fufti/ 
nente terra, mutuo implexu iungerentunhacfinus pandente,iila uero permeante totam, 
intra,extra,fupra, uenis ut uinculis difcurrentibus, atq; etiam in fummis iugis erumpen/ 
te:quo fpiritu adta,8£terr«pondereexpre{Ta,fiphonum modo emicat: tantum*^ a peri/ 
culo decidendi abeft,ut in fumma qu«q3 di altiffitna exiliat. Qua ratione manifeftu eft:, 
io quare tot fluminum quotidiano acceffu maria non crefcant» 

Quomodo aqua fit teme innexa. Cap. lxvi 

E St igitur in toto fuo globo tellus medio ambitu pnmndla circumfluo mari.Nec ar 
gumentis hoc inueftigandum,fed iam experimentis cognitum. 

De nauigatione maris di fluminum. Cap. lxvii 

A Gadibus columnisqj Herculis, Hifpani« di Galliaru circuitu,totus hodie nauiga/ 

■XX.tur occidens.Septentrionalis uero oceanus,maiore ex parte nauigatus tft,aulpicris 
diui Augufti Germania clafie circuuecia ad Cimbrorum promontoriu: SC inde immea/ 
fo mari profpeCto,aut fama cognito,ad Scy thica plaga,& humore nimio rigentia. Pro/ 
pter quod minime uerifimile eft illic maria deficere, ubi uis humoris fuperet. Iuxta uero 
20 ab ortu ex Indico mari, fub eodem fidere pars tota uergens in Caipiu mare, pernauiga/ 
ta eft Macedonu armis, Seleuco atqp Anriocho regnantibus,qui ii Seleucida atq? An/ 
tiochida ab ipfis appellari uoluere. Circa Caipiu quoqj multa oceani littora explorata, 
paruocp breuius cp totus hinc aut illinc feptentrio eremigatus. Vt tamen conieritura: lo/ 
cum fic quoq? non relinquat,ingens argumentu paludis M«otic«,fiue ea illius oceani fi/ 
tius eft, ut multos aduerto credidiffe, fiue angufto difcreti t fitu reftagnatio. Alio latere forte,ijlhm _ 
Gadium,ab eodem occidente, magna pars meridiani finus ambitu Mauritania nauiga/ 
tur hodie. Maiorem quidem eius partem,Si orientis, uidtori« magni Alexandri luftra/ 
uere,ufque in Arabicu finum.In quo res gerente C. C«fare Augufti filio,figna nauiu ex 
Hifpanienfibus naufragrjs feruntur agnira.Et Hanno Carthaginis potentia florente, cir 
jo cumueclus a Gadibus ad finem Arabice,nauigationem eam prodidit fcripto:ficut ad ex/ 
tera Europa nofcenda miflus eodem tempore Himilco.Pneterea Nepos Cornelius au/ 
tor eftjEudoxum quenda fua «tate,cum Lathyrum regem fugeret, Arabico finu egrefi 
fum, Gades ufcp peruectu: multocp ante eum Ccelius Antipater, uidifle fe qui nauigafi 
fet ex Hifpania in AethiopiacSmercq gratia. Idem Nepos de feptentrionali circuitu tra/ 
dit,Q.Metello Celeri,C. Afranrj in cofulatu collega, (ed tum Gallia proconfuli, Indos 
a rege Sueuorum dono datos,qui ex India commercq caufa nauigantes,tempeftatibus 
efifent in Germaniam abrepti.Sic maria circumfufa undicp diuiduo globo, partem orbis 
auferunt nobismec inde huc, nec hinc illdperuio tradu. Quce contemplatio apta dete/ 
gendce mortalium uanitati,pofcere uidetur,ut totum hoc quicquid eft,in quo fingulis ni/ 

40 hil fatis eft,ceu fubiedtum oculis, quantum fic oftendam. 

Qu« portio terree habitetur. Cap. lxviii 

T Am primum in dimidio computari uidetur, tanquam nulla portio ipfi decidatur ocea 
JLnorqui toto circumdatus medio, 5 J omnes ceteras fundens reripienscp aquas, di quic/ 
quid exit in nubes, ac fidera ipfa tot 5 i tantie magnitudinis pafcens, quo tandem ampli/ 
tudinis Ipatio credetur habitare? Improba di infinita debet effe tam uaft« molis poflfel/ 
fio. Adde quod ex relicto plus abftulic c«Ium. Nam cum fint eius quinque partes, quas 
uocant sonas,infefto rigoret «terno gelu premitur omne,quicquid eft fubiectum dua/ 
bus extremis utrinque circa uertices, hunc qui feptentrio uocatur,eumcp qui aduerlus illi 
auftximis appellatur. Perpetua caligo utrobique, di alieno moiiiorum fiderum afpectu, 

maligna 



ii 


C. PLINII NATVRALIj 


indigna ac pruina tantum albicans iux # Media ucro terrarum,qua folis orbita e(r,exufta 
flammis St cremata,cominus uapore torretur.Circa dux tantum inter exuftam St rigen/ 
tes,teperanturiea:qj ipfie inter fe no peruia:,propter incendiu fideris,Ita terra tres partes 
abftiriic ralum : Oceani rapina in incerto eft. Sed St relitfla nobis una portio haud fcio 
an etiam in maiore damno fitJdem fiquidem oceanus infufus in multos (ut dicemus) fi/ 
nus,adeo uicino acceffu interna maria allatrat,ut centu xv. milibus paffuu Arabicusfi/ 
nus didet ab Aegyptio mari: Cafpius uero ccclxxv. milibus d Pontico. Idem interfufus 
intrat per tot maria,quibus Africam,Europa, Afiamqj difpefcit. Quantu terrarum occu/ 
pet,coputemr etiam nunc menfuratot fiuminu, tantaru paludum. Addantur St iacus St 
ftagnanam elata in cadum,ardua afpctftu quoq; iuga:iam fyhx uallescp prarupra,& io 
folitudines,& mille caufis deferta dctrahantur.Ha: tot portioes terrg,imo uero, ut plures 
tradidere,mundi putidius (neq; enim eft aliud terra in uniucrfo) hrec ell materia gloria: 
noftra,h:Ec fedes:hic honores gerimus,hic exercemus imperia, hic opes cupimus,hic tu 
multuatur humanu genus, hic inftauramus bella etiam ciuilia, mutuiscp aedibus laxio/ 
rem facimustcrram.Et ut publicos gentiu furores tranfeam, h xc in qua coterminos pcl/ 
limus, furtoq; uicini cefpitem noftro folo afFodimus, ut qui latifsime rura metatus fue/ 
Aliis, fanum rit,ultraq5 f fines exegerit accolas, quota terraru parte gaudeatCuel cum ad menfura aua 
ritise fira propagauerit,quam tandem portionem eius defundtus obtineat? 

Mediam efife mundi terram» Cap. lxix 

M Ediam efife mundi totius haud dubqs conflat argumentis, fcd clariflirnetequino/ao 
dlrj paribus horis.Nam nifi in medio eflet,xquaies dicsnotflescp haberi non pof/ 
fe deprehenderunt St dioptra, qu^ uel maxime id cofirmant: cum ccquinoclali tempo/ 
re ex eadem linea ortus occafusq? cernatur, St lolflitialis exortas per fuam lineam, bru/ 
malisq? occafus. Qu^accidere nullo modo poflent,nifi in centro fita effer. 

De fiderum ortus in:rqualitate,& de cclipfi,& ubi,SC quare Cap. lxx 

T Rcs autem circuli fupraditflis sonis implexi, intequalitates temporum cliftinguunt: 

Solfticialis A parte figniferi excelfiflfima nobis, ad (eptentrionalem plagam uerfus, 
contracp ad alium polum brumalis,item medio ambitu figniferi orbis incedens a:quino/ 
cfliah's.Reliquorum,qua: miramur, caufa inipfius terra figura eft, qua globo fimiiem,& 
cum ea aquas,rjfdcm intelligitur argumentis.Sic enim fit haud dubie,ut nobis (eptentrio 5° 
nalis plag^ fidera nunquam occidant,contra meridiana nunqua oriantur: rurfusqj Irae 
illis non cernantur,atto!Iente fe contra medios uifus terrarum globo. Septentriones non 
cernit Troglodytice St confinis Aegyptus: nec Canopum Italia, St quem uocant Bereni/ 
ces crinem, item quem fub diuo Augufto cognominauere Cafaris thronon.infignes ibi 
flellas.-adeoq; manifefto aflurgens faftigium curuatur,ut Canopus quarta fere parte fi/ 
gni unius fupra terra eminere Alexandri^ intuentibus uideatuneadem a Rhodo terram 
quodammodo ipfam ftringere:in Ponto omnino non cernatur,ubi maxime fublimis fe/ 
ptentrio.Idem a Rhodo abfcoditur,magisdp Alcxandri«:in Arabia Nouebri menfe pri 
raa uigilia occulrus,fecunda fe oftenditrin Meroe folftitio uelperipaulifper apparet,pau/ 
ciscp ante exortu Artfluri diebus pariter cu die cernitur. Nauigantiu Irae maxime cutfus 40 
deprehendunr,in alia aduerfo,in alia prono mari,fubitoc^ cofpicuis, atep ut e freto emet 
gentibus, qua: in anfractu pila: !atuere,fideribus.Neq? em(ut dixere aliqui) mundus hoc 
polo excclfiore fe attolltt:aut undicp cernerentur Irae fidera.ueru Irae eade quibufq? pro/ 
ximis fublimiora creduntur, eademdp demerfa longinquis. utqsnunc fublimis in deic/ 
tflu pofitis uidetur hic uertex:fic ia illam terra d.euexitatem tranfgreflis,illa fe attoIIut,re/ 
fidentibus qua: hic excelfa fuerat, quod nifi in figura pilae accidere non poflct.Ideoqj de/ 
feclus folis ac lunte uefpertinos orientis incola: non fibntiunt, nec matutinos ad occafum 
habitantes:meridianos uero fiepius. Nobili apud Arbela magni Alexandri uiefloria, 
luna defecifle noeflis fecunda hora prodita eft; eademq? in Sicilia exoriens ♦ Solis defe/ 

(fluta 



H*i $ T o r i ae Liber ii i $ 

dlUnfcViplanio & Fonteio cos s. qui fuere ante paucos annos, fadlu pridie Calendas 
Maias, Campania hora diei inter feptima& odlauam fenfit: Corbulo dux in Armenia 
inter horam diei decimam & undecima prodidit uifum, circuitu globi aliaalrjs detegente 
51 occultante. Quod fi plana efTet terra, fimul omnia apparerent cundlis, nodlescj non 
fierent in*quales: neqj alias cp iri medio ficis paria duodecim horarum interualla cerne/ 
rentur,qu* nunc in omni parte fimili modo congruunt. 

Qu* ratio diurn* lucis in terris. Cap. Lxxi 

I Deo nec nox diescp qu*u1s eadem toto orbe fimul eft, oppofitu globi hodie aut am/ 
bitu diem afferete. Multishoc cognitum experimentis. In Africa Hifpaniacp turrium 
i a Annibalis: in Afia ucro propter piraticos terrores, fimili (pecularu presfidio excitato:in/ 
quis presnunciatiuos ignes fexta hora diei acecnlbs,fepe copcrtum efftertia nodlis a ter 
go ultimis uifos. Eiufdem Alexandri curfor Philonides* ex Sicyone Elin mille 8t duten/ 
ta ftadia nouem diei confecit horis: indeqj quamurs decliui itinere s tertia nodlis hora re/ 
menfus eft Caufa,quod eunti cum fole iter erat, eundem remeans obuiu contrario pr*/ 
teruertebat occurfu.Qua de caufa ad occafum nauigantes,quamuis breuiftimo die, uin/ 
cuntlpatia nodlurna:nauigationis,ut folem ipfum comitantes. 

Gnomica de eadem re, & horologio primo, Cap. lxxi! 

*Y 7’ Afaq; horolcopanon ubiqj eidem funt ufui,in tretettis ftadrjs,aut utlongiffime in 
V quingenis,mutantibus femetumbris» Solis itaqp umbilici(quem gnomone appel/ 
20 lant)umbra 5 in Aegypto meridiano tepore; asquinodlij die, paulo piufqua dimidia gno/ 
monismenfuraefftcit.In urbe Roma nona pars gnomonis deeft umbra. In oppido Ah 
cona fupereft quinta trigefima. In parte Itali* qu* Venetia appellat"i eifde hdris umbra 
gnomoni par fit. Vbi& quando null* umbra Cap. lxxiii 

S ImiIimodotraduntinSyeneoppido ,quod ellfupra Alexahdriam quinqj milibus 
ftadiorum,folftitrj die medio nullam umbram iaci:puteumq? eius experimenti gratia 
fadlum,totum illuminari.Ex quo apparere tum folem illi loco fupra uerticem elTe: quod 
5C in India fupra flumen Hypafin fieri tempore eodem Oncficritus fcripfit.Conftatq; in 
Berenice urbe Troglodytarum, 8C inde ftadtjsquatuor milibus dccc, xx.in eadem gente 
Ptolemaide oppido, quod in margine rubri maris ad primos elephantoru uenatus con/ 
ditum eft,hoc idem ante (blftitium xlv. diebus,totidemcp poftea fieri,& per eos xc.dies 
in meridiem umbras iaci. Rurlus tn Meroe infula, qu*eft caput gentis Aethiopum, 5C 
quincp milibus ftadioruma Syene in amne Nilo habitatur, bis anno abfumi umbras, 
fole duodeuicefima tauri partem,& quartamdecimam leonis obtinente. In Indis gente 
Oretum,monseft Maleus nomine, iuxta quem umbra asftate in auftrum,hyeme in fer 
ptentrionem iaciuntur.Quindecim tantum nodlibus ibi apparet feptentrio.In eadem In 
dia Patales celeberrimo portu,fo! dexter oritur,umbra in meridiem cadunt. Septentrio/ 
nem ibi Alexandro morante annotatum,prima tantum nodlis parte alpici. Oncficritus 
dux eius fcripfit,quibus in lotis Indte umbra non fint,feptentrionem non con{pici,5cea 
loca appellari Alcia,nec horas dinumerari ibu 

A? Vbi bis anno umbra,& ubi in contrarium. Cap, Lxxitrt 

A TintotaTroglodytice , umbras bis quadragintaquinquediebus in anno Erato/ 
fthenes in contrarium cadere prodidit. 

Vbi longiiTimus dies, 8C ubi breuifltmus. Cap. lxxv 

S ic fit,ut uario lucis incremeto,in Meroe longifsimus dies xrj.horas tequinodliales, 5C 
odio partes unius hora colligat, Alexandri^ uero xiirj. horas.In Italia quindccim.In 
Britannia xvrj.ubi *ftate lucida: nodles haud dubie repromittut id, quod cogit ratio cre 
di:folftitrj diebus accedente fole propius uerticem muftdi, angufto lucis ambitu, fubie/ 
cla terra continuos dies habere fenis menfibus, nodlescp e diuerfo ad brumam remoto. 
Quod fieri in infula ThulePytheas Maffilienfis fcripfit, fex dieru nauigatione in fepten 
. : ' trionem 



i 4 C. P L I. N U HATVRALI.S 

trionem aBritannia diftante : quidam uero & in Mona, qua diftat a Camaloduno BrtV - 

cannis oppido circiter ducentis milibus,affirmant. 

Item de horologio, Cap. lxxvi 

V Mbrarum hanc rationem, 8C quam uocantgnomonicendnuenitAnaximeries Mi/ 
lefius, Anaximandri (de quo diximus) difcipuius:primus<^horologiumquod ap/ 
pellant fciotericon,Lacedamonc oftendit. 

Quomodo dies obferuentur. Cap. lxxvii 

YPfum diem alrj aliter obferuauere. Babyloni) inter duos (olis exortus: Athenienfes in/ 
Ater duos occafus: Vmbri a meridie in meridiemulgus omne d luce ad tenebras: Sacer/ 
dotes Romani,SC qui die diffiniere ciuile,item Aegypti) 8C Hipparchus,a media node in io 
mediam * Minora aut interualla efle lucis inter ortus Colis iuxra folftitia, qudm equino/ 
dia apparet, quia pofitio figniferi circa media fui obliquior eft, iuxta folftitium uero re/ 
dior Differentis gentium ratio* Cap. lxxviii 

/Ol Ontexenda funt his caleftibusnexa caufis.Nanc^ Aethiopas uicini fideris uapore 
torreri,aduftisq? fimiles gigni, barba 8£ capillo uibrato,non eft dubium.Et aduerfa 
plaga mundi atqj glaciali,candida cute eflfe gentes, flauispromiftas crinibus: truces uero 
ex cali rigore has 8C illas mobilitates habentes. Ipfoq? crurum argumento, illis in fupera 
fuccu reuocari,natura uaporisrhis in inferas partes depelli, humore deciduo. Hic graues 
feras,iilic uarias effigies animalium prouenire, 8C maxime alitum,& in multas figuras gi/ 
gni uolucres.Corporum autem proceritatem utrobiq?,illic ignium nifu, hic humoris ali/ 20 
mento.Medio uero tense falubris utrinqp mixtura,fertilis ad omnia tradus,modicus cor 
porum habitus.Magna & in colore temperies.Ritus molles, fenfus liquidus,ingenia fce/ 
eunda,totiuscp natura capacia.Iifdem imperia,qua nunqua extimis gentibus fuerint:fi/ 
cutne illae quidem his paruerint auulfg,ac pro immanitate natura urgentis illas folitaria. 

De motu terne. Cap. lxxix 

T> Abylonioruplacicamotus terra,hiatusqj,&cetera omnia,uifideru exiftimant fie/ 
A3ri,fed illoru trium quibus fulmina afsignant:fieriaur,meantiucum fole aut cogruen 
tium,5£ maxime circa quadrata mundLPradara quadam efle 8i immortalis in eo(fi cre/ 
dimus)diuinicas perhibetur, Anaximandro Milefiophyfico:quem ferunt Lacedamo/ 
nrjs pradixiftc,ut urbem ac reda cuftodirent: inftare enim motu terra:cum & urbs tota 5 ® 
eorum corruit,& Taygeti montis magna pars ad forma puppis emines abrupta,cladem 
infuper eam ruina preftit.Perhibetur & Pherecydis Pythagor^ dodoris aha coiedatio, 
fed & illa diuina: Hauftu aqua eputeo prafenfifle, ac pradixifle ibi terra motu.Qua fi 
uera funt,quantu a deo tande uideri poliunt tales diftare,dum uiuant C Et hac quide ar/ 
bitrio cuiufq? exiftimanda relinquantur,uentos in caufa efle non dubiu reor.Neqj enim 
unqua intremifeunt terra,nifi fopito mari:calocp adeo tranquillo,ut uolatus auium non . 
pendeanc, fubtrado omni fpiritu qui uehic: nec unquam nifi poft uentos conditos, fcili/ 

Cet in uenas 81 cauernas eius occulto afflatu.Neq? aliud eft in terra tremor,£p in nube to/ 
nitruum.Nec hiatus aliud cp cum fulmen erumpit, indufo fpiritu ludante,& ad liberta/ 
tem exire nitente. Deterra hiatibus. Cap. lxxx 40 

"T T Arie itaqj quatit ",St mira aduntur opera,alibi proftratis moenibus,alibi hiatu pro/ 

V fundo hauftis,alibi egeftis molibus, alibi emiflis amnibus, nonnunqua etiam igni 
bus caiidisae fontibus,alibi aduerfo fluminum curfu. Pracedit uero comitatnrqj terribi 
Iis fonus, alias murmur fimilis mugitibus, aut clamori humano, armorumfiepulfanti/ 
um fragori, pro qualitate materis excipientis, forma<%? uel cawernaram uel cuniculi per 
quem meat,exilius graflante in angufto,eodem rauco in recuruis refulcante,in duris fre/ 
mcnte,in humidis fluduante 81 ftagnantibus: item fremente contra folida. Itacp 8t fine 
motu fape aditur fonus.Nec fimplici modo quatitur unquam,fed tremit uibratep. Hia/ 
tus uero alias remanet, oftendens qua forbuit, alsas occultat ore compreflb: rurfusqj 



HISTORIAE LIBER II 2f 

ita includo (olo ] ut nulla ucftigia extent,urbibus plerunqj deuoratis, sgrorumq, tradu 
haufto.Maritima aute maxime quatiuntur.Nec montoia tali malo carent. Exploratum 
eft mihi Alpes Apenninuqp fsepius tremuifle.Et autumno ac uere terne crebrius rnouen 
tur,ficut fiunt fulmina.Ideo GalliseSi Aegyptus minime quatiuntur,quoniam hic xita/ 
tis caufa obftat, illic hyemis. Item nodtu fiepius quam interdia. Maximi autem motus 
exiftunt matutini uefpertiniq^:fed propinqua luce crebri. Interdiu autem circa meridiem 
fiunt,& (olis lun^qj defedlu, quoniam tempeftates tunc fopiuntur. Pnccipue uero cum 
{equitur imbrem reftus,imbresuc a:ftu. Signa motus futuri Cap. lxxxi 

iC'T Auigantes quoqj fentiunt n5 dubia coiedtura, fine flatu intumefcente fludlu fubi/ 
10 JL N to,aut quatiente idi.Intremunt uero 8C in nauibus pofita, teque quam in ^dificqs, 
crcpituqj pnenunciant. Quin & uokicres non impauidie (edent. Eft 8t in cado fignum, 
praxreditqj motu futuro, aut interdiu,aut paulopoft occafum fereno,ceu tenuis linea nu/ 
bis in longum porredla: fpatium.Eft 8C in puteis turbidior aqua,nec fine odoris taedio. 

Auxiliacontramotusfuturos. Cap. lxxxii 

S Icnt in rjfdem eft remedium, quale Si crebri (pecus probent. Praxonceptu enim (pi/ 
ritum exhalant,quod in certis notatur oppidis,qua: minus quatiuntur, crebris ad eiu/ 
uiem cuniculis cauata. Multoqj (iint tutiora in rjfdem illis qux pendent, ficut Neapoli in 
Italia intelligitur: parte eiusquse folida eft, ad tales cafus obnoxia. Tutiftimi funt redi fi/ 
ciorum fornices,anguli quoque parietum,poftesc^ alterno pulfu renitentes.Et latere ter 
20 reno facti parietes minore noxa quatiuntur. Magna differentiaeft Si in ipfo genere mo/ 
tus,pluribus fiquidem modis quatitur.Tutiftimum eft,cum uibrat crifpante redificiorum 
crepitu,Si cum intumefcit adurgens, altcrnoc^ motu refidet: innoxium Si cum concur/ 
rcntia tedla contrario ictu arietant, quoniam alter motus alteri renititur. Vndantis incli/ 
natio, Si fludtus more quadam uolutatio infefta efttaut cum in unam parte totus fe mo/ 
tus impellit.Definunt autem tremores, cum uentusemerfit:fin uero durauere,non ante 
quadraginta dies fiftuntunplerunq; Si tardius, utpote cum quidam annuo Si bienni fpa/ 
tio durauerint. Portenta terrarum femeluifo. Cap. lxxxiii 

F Adtum eft (emel, quod equidem in Hctrufcte diiciplins uoluminibus inueni, ingens 
terrarum portentum L.Marcio,Sex.Iulio c o s s. in agro Mutinenfi. Nanqj mon/ 
3° tes duo inter fecocurrerunt,crepitu maximo aflultantes recedentes^, inter eos flamma 
fumocp in ccelum excunte interdiu, (peclante euia Aemylia magna equitu Romanoru, 
famiiiarumqp Si uiatoru multitudine. Eo concurfu uill& omnes eiifie, animalia permulta 
qux intra fuerat,exanimata (unt,anno ante (ociale bellum: quod haud fcio an funeftius 
ipfi terrx Italia fuerit,cp ciuilia.Non minus mirum oftentu 8i noftra cognouit xtas , an/ 
no Neronis principis fupremo,ficut in rebus eius expofuimus, pratis oleiscp intercedete 
uia publica in contrarias (edes tranfgrefsis, in agro Marrucino, prredrjs Vedii] Marcelli 
equitisRomani,res Neronis procurantis. Miracula terramotus. Cap. lxxxiiii 

F iunt fimul cu terr^motu 8i inundationes maris, eode uidelicet (piritu infufi, aut refi/ 
dentis finu recepti. Maximus terne memoria mortaliu extitit motus, Tiberrj Gc(a/ 
4° ris principatu, xq urbibus Afte una nodteproftratis. Creberrimus Punico bello, intra 
eundem annum (epties atq; quinquagies nunciatus Roma. Quo quidem anno ad Tra/ 
fymenum lacum dimicantes, maximum motu neq; Pceni fen(ere,nec Romani.Nec ue/ 
ro fimplex malum, aut in ipfo tantum motu periculum eft,fed par aut maius oftentum. 
Nunquam urbs Roma tremuit, ut non futuri euentus alicuius id pnenuncium eflet. 

Quibus locis maria receflerint. Cap. txxxv 

E Adcm nafcentium cau(a terraru eft, cum idem ille (piritus attollendo potens folo, 
non ualuit erumpere.Nafcuntur enim nec fluminum tantum inuedlu, ficut Echina/ 
des infuta ab Acheloo amne congefta:, maiorcp pars Aegypti i Nilo,in quam a Pharo 
infulanodlis & diei curfum fuifte Homero credimus: fed di receflu maris,ficuteidem de 

6 Circerjs 



u 


C. PLINII N ATVRALI3 


Circcrjs i Quod accidiflfe K in Ambracia portu decem miliu paflfuu ititerualfo, & Athe/ 
nienfium quinq? mfKu ad Pir#um memoratur. Et Ephefi, ubi quondam #dem Dian# 
alluebat. Herodoto quide fi credimus, mare fuit fapra Memphim ufq? ad Aethiopum 
montesatemq? a planis Arabi#.Mare Sc circaIlium,& totaTeuthrania, quaq, campos 
intulerit Maeander. Ratio infularum enafeentium. Gap. lxxxvi 

N Afcuntur 8C alio modo terrae,ac repente in aliquo mari emergut, uelut paria fecum 
faciente natura,qu#q? hauferit hiatus, alio loco reddente. 

Qu#,& quibus temporibus enata: funt Cap. lxXXviI 

C Lar# iampridem infuI#,DeIos 8C Rhodos,memoria produntur enat#.Poftea mi 
nores,ultra Melon Anaphe,inter Lemnum ScHeileipontum,Nea:inter Lebedum I0 
&TeonjAlone:inter Cycladas olympiadis cxxxv. anno quarto,TheraS£ Therafia. In/ 
ter eafdem poft annos cxxx. Hiera, eademcp Automate. Et ab eaduobus ftadrjspoft 
annos cx.innoftro #uo,M.IunioSyilano,&LBaibo c o s s. ad vifj. Idus IuIij,Thia. 

Quas terras interruperint maria. Cap. lxxxviii 

A Nte nos 8t iuxta Italiam inter Aeolias infulas, item iuxta Cretam emerfit e mari 
m. d . paflfuum , una cum calidis fontibus , altera olympiadis cxlii), anno tertio in 
Thufco finu, flagrans h#c uiolento cum flatu. Proditurcp memoria magna circa illam 
multitudine pifeium fluitante, confeftim expirafte quibus ex his cibus fuiflet. Sic S£ Pi/ 
thccufas in Campano finu ferunt ortas.Mox in his montem Epopon,cum repente flam 
ni a ex eo cmicuiffet, campeftri aquatum planicie. In eadem & oppidum hauftum pro/ zo 
fundotalio^motu terr# ftagnumemerfifte:3£alio,prouokitis montibus infulam exti/ 
tille Prochytam. Nanq? 3d hoc modo infulas rerum natura fecit.Audiit Siciliam Italia, 
Cypru Syri#,Eubceam Baeoti#,Eubce# Atalante & Macrin,Besbycu Bithyni#, Lear 
codam Sirenu promontorio. Qu#infui#cotinenti adiuneft# Cap. lxxxix 

R Vrfus abftulit infulas marfiunxitep terris: Antiffam Lesbo, Zephyrium Halicar/ 
naflojEthufam MindoJDromifco 5Z Pernen MiIeto,Narthecufam Parthenio pro 
tnontorio.Hybanda quonda infula Ioni# cc. nunc a mari abeft ftadrjs.Syriten Ephefus 
in.mediterranea habet,Derafidas 8Z Sophoniam uicina ei Magnefia. Epidaurus Si Ori/ 
cum infid# eflfe defierunt. Qu# terr# in totu mari permutat#. Cap. XC 

I N totum abftulit terras, primum omnium ubi Atlanticum mare eft, fi Platoni credi/ 
mus.immenfo fpatio. Mox interno, qu# uidemus hodie,merfam Acarnaniam Arn/ 
bracio finu, Achaiam Corinthio,Europam Afiamqj Propontide Si Ponto. Ad hoc per/ 
rupit mare Leucada,Antirrhium,HelIefpontum,Bclphorbs duos. 

Qu# terr# ipf# fe forbuerunt. Cap. xci 

A Tq? ut finus & ftagna pr#teream, ipfa fe cddens terra deuorauit Cybotum altifli/ 
montem, cum oppido Curite, Sipyluin Magnefia: Si prius in eodem loco 
clarifsimam urbem qu# Tantalis uocabatur. GalanisSi Gamales urbium in Phcenice 
agros cum ipfis, Phegium Aethiopi# iugum excelfifsimum, tanquam non infida graf/ 
farentur Si Iittora* Qu# urbes hauft#fint a mari. Cap. xcli 

*|3 Yrrham Si Antiftam cifca M#otin pontus abftulit,Elicem Si Buram in finu Corin 45 
X thio,quarti in alto ueftigia apparent. Ex infula Cea amplius triginta milia paflfuum 
abrupta fubito, cum plurimis mortalium rapuit. Et in Sicilia dimidiam Tyndarida ur/ 
bem,ac quicquid ab Italia decft. Similiter in Boeotia &Eleufina» 

De miraculis terrarum* Cap» xem 

M Otus enim terr# fileantur, 81 quicquid eft,ubi faltem bufta urbium extant: fimul 
ut terr# miracula potius dicamus, quam fcelera natur#. Et Hercule non c#leftia 
enarratu difficiliora fuerint. Metallorum opulentia tam uaria, tam diues, tam fcecun/ 
da, tot feculis fuboriens: cum tantum quotidie orbe toto populentur ignes, ruin#* 
naufragia,bella,fraudes,tantum uero luxuria SC tot mortales conterant: gemmarum p i/ 

(fturatam 



HISTORIAE LIBER * f tf 

(Sara tam multiplex,lapidum tam difcolores maculce,intcrq 3 eos candor ali'cuuis,j5r#tec 
lucem omnia excludens: medicatorum fontium uis:ignium tot locis emicantium, perpe/ 
tua tot feculis incendia:ipiritus letales alibi,aut icrobibus emifsi, aut ipfo loci fitu mortife 
ri, alibi uolucribustantum, ut Sorade uicino urbi tradu: alibi prxter hominem cxiciii 
animantibus: nonnunquam Si homini, ut in Sinueflano agro Si Puteolano: fpiracula 
uocant,aIrj Charoneas fcrobes, mortiferum fpiritum exhalantes, Item in Hirpinis An/ 
fandi, ad Mephitis sedem locum, quem quiintraueremoriuntur. Simili modo Hie/ 
rapoli in Afia, matris magn# tantum iacerdoti innoxium. Alibi fatidici fpecus,quotum 
exhalatione temulenti futura praxinunt, ut Delphis,nobiliisimo oraculo. Quibus in re/ 
io bus quid pofsit aliud cauf# afferre mortalium quiipiam, quam diffijfeper omne natu/ 
ne fubinde aliter atq? aliter numen erumpens? 

De terris femper trementibus. Cap. xenii 

Q V#dam uero terr# ad ingreffus tremunt , ficut in Gabienfi agro , tion procul urbe 
Roma,iugera ferme ducenta,equitantium curfu:fimiliter in Reatino. 

De infulis femper fluduantibus. Cap. xcv 

Q Vatdam infula femper fluduant , ficut in agro C#cubo, Si eodem Reatino , Mu/ 
tien(i,Statonienfi: In Vadimonis latu , $C ad Cutilias aquas opaca fylua,qu# nun/ 
quam die ac nodu eodem loco uifitunln Lydia qute uocantur Calamin#,non uentis fo 
lum,fed etia contis qub libeat impulfe, multorum ciuium Mithridatico bello falus. Sunt 
io Si in Nymphieo paru£,faltuares did£,quonia in fy mphoni^ cantu ad idus modulantiu 
pedum mouentur.In Tarquinienii lacu magno Itali# du# nemora circumferUnt,nuc tri/ 
quetra figura abdentes nunc rotundam coplexu,uentis impellentibus,quadrata nun^* 

Quibus in terris no pluat: Si aceruata terrarum miracula, Si 
e#terorum elementorum* Cap* xevi 

Elebre fanum habet Veneris Paphos.in cuiusquandam aream non impluit. Item 
Vv in Nea oppido Troadis circa fimulacru Mirieru#. In eode Si relida (acrificia non 
pucrefcunt.IuxtaHarpafa oppidum Afi#,cautesfl:athorrenda,uno digito mobilis :ea/ 
dem fi toto corpore impellatur, refiftens i In Taurorupeninfula in ciuitatcParafino ter/ 
eft,qua fanatur omnia uulnera.At circa AfTon Troadis lapis nafcitur,quO cofummun 
5° tur omnia corpora:Sarcophagus uocatur.Duo fuht motes iuxta flumen Indu,alteri na/ 
tura eft ut ferrum omnfe tcneat,alteri ut refpuat * ttaep fi fint claui in calceameto,ueftigia 
auelli in altero no pofle,in altero fifti.Locris 6i Crotone peftilefttia nuncp fuifle,nee ullo 
terrasmotu laboratu,annotatu eft.In Lycia uero lemper a terrgmotu xl.dies ferenos efle* 

In agro Ardano frumentu fatum do nafeitur. Ad aras Murtias in Veientd, Si apud Tu/ 

Iculatiu, Si in fylua Ciminia loca funt iti quibus in terra depacta no extrahuntur.In Cru 
ftumino natum fcenum ibi noxium,extta lalubre efL 

Qua ratione #flus maris accedant Si recedant .Et ubi 
fdem extra rationem* Cap. xcvil 

Tj* T de aquaru natura coplura dida funtrfed #flus maris accedere Si reciprocare, ma/ 

4° JU^xime mirum:pluribus quidem modis,uemm caufa in folduna^j.Bisinter duos ex/ 
ortus lun# affluunt,bisqj remeant,uicenis quaternisqj femper horis. Et primu attoilen» 
te fe cum ea mundo intumefcentes,mox a meridiano c#Ii faftigio uergete in occafum re/ 
fidetes:rurfusqj ab occafu fubter cx Ii ima,& meridiano cotraria accedete,inundates:hinc 
donec iteru exoriacur,(e fbrbetes.Nec uncp eodem tepore quo pridie reflui,ut anciliaftte 
Gdere,trahenteq 3 fecu auido hauflu maria. Si affidue aliunde cp pridie exoriete: paribus 
tame interuallis reciproci,fenisqp femg horis, n5 cuiufqj diei aut nodis,aut loci,icd #qut 
nodialibus:ideocp in#qualesuulgarium horaru fpatio utcuncp plures in eas aut dici aut 
nodis illaru menfurf cadut,& aiquinodio tantu pares ubic£. Inges argumentu plenucp 
lucis ac t uicis etia diurn^,hebetes effe,qui neget fubtermeare fidera, ac rurfus eadem re/ At&s, mo4$ 

c t furgere 



IS ic. PLINII NATVRALIS 

furgercjfttnikfmq^ terrisjimo uero uniuerfie natura exinde facie,in rjfde ortus occafus^ 
operibusmo aliter fab terra manifefto fideris curfu ali6ue effedtu,cj; cum pr^ter oculos no 
ftros feratur.Multiplex etiamnu lunaris differentia,primum^ feptenis diebus. Quippe 
modici noua ad dtuidua^ftus,pleniore ab ea exundat,pienacp maxime feruent.Inde mi 
tefiunt.Pares ad feptima primis.Iteruq? alio latere diuidua augetur. In coitu folis pares. 
Plane eade aquilonia,& a terris longius recedete mitiores,cp cu in auftros digrefla, pro/ 
piorenifauimfuamexercet.Perocionosquoq^annos ad principia motus& paria in/ 
cremeta centefimo luna: reuocatur ambitu, augete ea cuncfta folis annuis caufis, duobus 
f quinodrrjs maxime tumetes,8£ autumnali amplius q uerno.Inanes uero bruma, Si ma¬ 
gis folftttio.Nec tame in ipfis,quos dixi,tempora articulis, fed paucis poft diebus, ficuti io 
neq^ in plena aut nouiffima,fedpoftea: nec ftatim ut luna mundus oftendat occultetue, 
aut media plaga declinet,uerum duabus fere horis f quinodlialibus ferius, tardiore fem/ 
per ad terras omniu qu« geruntur in c^Io effectu cadente, quifu, ficuri fulguris Si toni/ 
trus Si fulmiau.Oes aut tertus in oceano maiora integat fpatia inundantcp,quam ihre/ 
liquo mari:fiue quia totu in uniuerfitate animofius eft cp in parte, fiue quia magnitudo 
apertaftdcris uim laxe graflantis efficaciusfentit,eande anguftrjsarcetibus. Qua de cati 
fa nec lacus,nec amnes fimi liter monentur. Octogenis cubitis fupra Britanniam intume/ 
fcere ^ftus,Pytheas Mafflienfis autor eft.Interiora aut maria terris claudutur ut portu, 
Quibufda tamen inlocis fpatiofior laxitas ditioni paretrutpote cu plura exempla fint,in = 
traquillo mari,nullocpueloru impulfu,tertiodieexItaliaproueiftoru Vticam,£ftu fer/ 20 
-uente.Circa Iittora aut magis q; in alto deprehedutur hi motustquonia & in corpore ex 
trema pulfum.uenaru,id eft,fpiritus magis-fentiut.In pleri% tame seftuarijs, propter di/ 
fpares fideruiia quoqj tracftu exortus,diuerfi exiftut teftus, tepore n5 ratione difeordes, 
ficut in Sy rtibus.Et quorunda tame ptiuata natura eft, uclut Taurominitani Euripi fe/ 
pius,& in Euboea fepties die ac nodte reciprocatis, ^ftus ide triduo in mcnfe cofiftir, fe/ 
ptima,ocftaQa,nonacp!una.Gadibas,qeftdelubroHerculis proximus, fons indufusad 
• putei modo, alias fimul cu oceano augetur minuiturcp, alias uero utruqj cotrarrjs tepori 
bus.Eodein loco alter,occani motibus coTeatit Jn ripa Betis oppidu eft, cuius putei cre/ 
fcente reftu m in uu ntu r,a u geteu n t decedere,medijs temporu immobiles: Eade natura in ; 
Hifpalt oppido uni puteo,csteris uulgaris, Et Pontus fenip extra meat in Propotidem, 50 
untrorfus in Ponru nuncp refluo mari. Miracula maris. Cap. xcvm 

O Mnia plenilunio maria purgatur,quida Si ftato tempore.Circa Meffana Si My- 
ias fimo fimilia expuuntur in littus purgameta, unde fabula folis boues ibi ftaBu- 
lari.His addit(ut nihil quod equidem riouerim pr^terea) Ariftoteles,nul!um animal nifi 
teftu recedente exptrare.Obferuatu id multum in Gallico oceano'. Si duntaxat in homi/ 
ne compertu. Que poteftas Iun x;Si terrena, di marina. Cap. xcix 

Q Vo ueraconie<ftatioexiftit,haudfruftrafpiritus fidus Iunx exiftimari.Hocdle 
quod terras (aturet,.accedens^ corpora impleat, abfcedcns inaniat. Ideo cum in/ 
cremento eius augeri conchylia ,di maxime fpiritum fentire quibus fanguis non fit.Sed 8C. 
fanguine hominem etiam cum lumine eius augeri ac minuirfrondes quoq? ac pabula (ut -40 
fuoioco dicetur;fentirc,in omnia eadem penetrante ui. 

Quas foiis,& quare falfurn mare, Cap. c 

I Taq? (olis ardore ficcatur liquor:& hoc effe mafeuium fidus accepimus, torres cuncta 
forbenscqj.Sic mari late pateti faporem incoqui falis, aut quia exhaufto inde dulci tc/ 
nuicp, quod facillime trahat uis ignea, omne afperius craffiuscp linquatur. Ideo fumma 
equorum aqua dulciorem profundam. Hanc efte ueriore caufam afperi faporis, quam 
quod mare terrE fudorfit retemus,aut quia plurimu ex arido mifceatur illi uapore, aut 
quia terriEnatura medicatas aquas inficiat.Eftin exeplis, DionyfioSiciliar tyranao cum 
pulfus eft ea potentia,acriddTe prodigium,ut uno die in portu dulcefceret mare. 

Irem 



H I S T O R r AE 


Item de natura luna:. Cap. cr 

E Contrario ferunt lunae fcemineum ac molle fidus atqj nodumu foluere humorem, 
8 i trahere non au ferre. Id manifeftu efle,quod ferarum occila corpora in tabem ui/ 
fu fuo refofuat,fomnoqj fopitis torporem contradtu in caput reuocctiglaciem refundar, 
cundaq? humifico Ipiritu laxet.Ita penfari natura uices, fempercj^ lulficere,a!r)s fideru 
elementa cogentibus,alijs uero fundentibus.Sed in dulcibus aquis lun:e alimentum eflej 
ficut in marinis folis. Vbiakiifimummare. Cap. cil 

A Ltiflinium mare xv.ftadiorum Fabianus tradit. AIrj in Ponto ex aduerfo Coraxo 
rum gentis(uocant Bathea ponti)trecentis fere i continenti ftadqs immenfam alti' 
io tudinem maris tradunt,uadis nunquam repertis. 

Miracula aquarum, fontium ,Si fluminum. Cap, ciri 

IV T Irabilius id faciunt aque dulces,iuxta mare ut fiftulis emicates.Nam nec aquarum 
JLVXnatura a miraculis ceilat.Dulces mariinuehutur,leuiores haud dubie, Ideo Si ma/ 


tinae ,quarum natura grauior,magis inueda (uftinent. Quardauero Si dulces inter fe fu/ 
permeant alias. Vt in Fucino lacu inuedus amnis,in Lario Addua,in Verbano Ticinus, 
in Benaco Mincius,in Seuinno Oilius,in Lemano Rhodanus,hic trans a!pes,fuperiorcs 
in Italia multoru milium tranfitu,ho(pitales luas tantum, nec largiores cp intulere aquas 
euehentes.Proditum hoc&in Oronte amne Syri^,multiscp alrjs.Quida uero odio roa/ 
ris ipfa iubeut uada, ficut Arethufa fons Syracufanus,in quo redduntiada in Alpheu: 
io qui per Olympia fluens,Peloponnefiaco iittori infunditur.Subeuntterras,rurfusq? red/ 
duntur,Lycus in Afia,Erafinus in Argolica,Tigris in Mefopotamia. Et qu^ in Aefcula' 
prj fonte Athenis immerfa funt,in Phalerico reddutur.Et in Atinate campo fluuius mer/ 
fus,poft xx.M.pa(f.exit. Et in Aquileienfi Timauus, Nihil in Afphaltite Iudtece lacu, qui 
bitumen gignit, mergi potefcnec in Armenia maioris Arethufa: is quide nitrofus pifces 
altr.In Saientino iuxta oppidum Manduriam lacus ad margines plerius, neq? exhaufltis 
aquis minuitur,neq; infufis augetur. In Ciconu flumine, Si in Piceno lacu Velino Iignu 
deiedum,lapideo cortice obducitur:& in Surio Cokhidisflumine,adeo ut lapidem ple/ 
tunq? durans adhuc integat cortex.Similiter in flumine Silari ultra Surrentu, no uirgul/ 
ta modo immerla,ueru & folia lapidefcunt,alias falubripotu eiusaqum.In exitu paludis 
50 Reafiria:,laxum crefcit.Et in rubro mari oie^uirentescp frutices enafeuntur. Sed Si fon/ 
tium plurimorum na tura,mira efl: feruore.Idcp etiam in iugis alpium, ipfocp in mari,im 
ter Italiam 8i Aeriaria,ut in Baiano finu,& in Liri fluuio,multiscpaIrjs. Nam dulcis hau/ 
ftus in mari plurimis locis,ut ad Chelidonias infulas SC Ara dum,Si in Gaditano oceano, 
Patauinotum aquis calidis herba: uirentes innafcuntur,Pifanoru ran ae:ad Vetulonios in 
Hetruria non procul a mari,pifces.In Cafinate fluuius appellat*’Scatebra,frigidus, abun 
dantior ieftate.In eo ut in Arcadig Scymphali,enafcuntur aquatiles mufculiin Dodone 
Iouis fons cum fit gelidus, SL immerfas faces extinguat,fi extinda: admoueatur, accedit. 
Idem meridie femper deficit,qua de caufa Anapauomenon uocat.Mox increfces ad me 
dium nodis exuberat:ab eo rurfus fenfim deficit.In Illyris fupra fonte frigidu expanfie 
4° ueftes acceduntur. Iouis hammonisfonsinterdiu frigidus, noctibus feruet. In Troglo/ 
dytis fons folis appellatur dulcis,& circa meridiem maxime frigidus:mox paulatim tepe 
fcens,ad nodis media feruore &amaritudine infeftatur.Padifons mcdrjs diebus £ftiuis 
uelut interquiefees femper aret.In Tenedo infula fons,femper a tertia nodis hora in fex 
tam ab ^ftiuo lolftitio exundat.Et in Delo inliiia Inopus fons eode quo Nilus modo,ac 
pariter cum eo dccrefcit augeturcp.Cotra Timauu amnem inlula parua in mari efl: cum 
fontibus calidis,qui pariter cum rellu maris crefeunt minuunturcjp.In agro Pirinate trans 
Apenninum fluuius Nouanus omnibus folftitijs torrens,bruma ficcatur.In Falifco om/ 
nis aqua potata candidos boues facitrin Bceotia amnis Melas oues nigras: Cephilus ex 
eodem lacu profluens,albas,rurfus nigras Penius, ruffasqj iuxta Iliu Xanthus * unde & 

C $ nomen 



5<> K*. P L 1 N I f 'N JC TV~R'A\L‘r r S'* 

nomen amni. In Ponto fluuius Aftaces irrigat campos, ioquibuspaft* nigroIacffcc/ 
quas gentem alunt.Ih Reatino fons Neminis appellatus,alio atq; alio Iocoexoritur,an 7 
norite mutationem fignificans.Brundifrj in portu fons, incorruptas prceftat aquas naui/ 
gantibus. Lyticeftis aqua, qu^ uoeatur aadula,uini modo temulentos facit. Item in Pa/ 
phtagonia,S2 in agro Caleno. In Andro infola templo Liberi patris fontem nonis lanua/ 
rrjs femper uini fapore fluere Mutianuster cos. credit.-Diotecnofia uocaf.IuxtaNona/ 
crim Arcadia Styx,nec odore differens,nec colore,epota ilico necat.Icem in Berofo Tau 
rorum colle tresfonteS,fineremedio,fine dolore mortiferi. In Carrinenfi Hilpani^agro 
duo fontes iuxta fluur,alter omnia refpuens,alter abforbens.In eade gente alius,aurei co 
loris omnes offendit pifces,nihil extra illam aquam ceteris differcntes.In Comenfi iuxta 
Larium lacum,fons largus,horis Ungulis femper intumefeit ac refidet.In Cydonia infula 
ante Lcsbon fons calidus,ueretantu floir.Lacus Sinnaus in Afia circunafcete abfiynthid 
inficitur.Colophone in Apollinis Ciarrjipecu lacuna eft,cuius potu mira redduntur ora 
cula,bibentium breuiore uita. Amnes retro fluere 82 noftra uidit asas v Neronisprincipis 
annis {upremis,Gcut in rebus eius retuiimus.Iam omnes fontes affate cp hyeme gelidto? 
res effe,que faliitCSicut illa permira natura: operans 82 piumbu in mana mergi, dilatata 
fluitare.Eiui 'deCp ponderis alia fidere,alia inuehi.Onera in aqua facilius moueri.Tbyrreu 
lapide quauis grande innatare,eundecp cominata mergi. Recentia cadauera ad uadu la/ 
i>i,intumefcentia attolli . Inaniauafahaud facilius q? plenaextrahi. Pluuias falinisaquas 
utiliores effe,cp reliquasmec fieri falem nifi admixtis dulcibus. Marinas tardius gelare, ce/ 20 
lermsacceadi.Hyememarecalidius effe,autumno lalfius.Omneoleo tranquillari. Et ob 
id urinantes ore fpargere,quonia mitiget natura afpera,iuccmcp deportet. Niues in alto 
mari no cadere. Cu omnis aqua deorfum feratur,exilire fontes,atq?etiam Aetna: radici 
bus flagrantis in tantum,ut quinquagena 82 centena milia paff. harenas flammarum glo 
bus eructet. Igniu 82 aquaru iuncta miracula ,82 de maltha. Cap. cmr 

; YAm cp 82 ignium,quod eff natune quaftu elementum,reddamus aliqua miracula. Sed 
JLprimum exaquis.In Comagenesurbe Samofata ftagnum eff,emittenslimum (mal/ 
tham uocant)flagrante:cum quid attigit folidi,adha:rer. praxerea tactus fequitur fugiea 
tes.Sic defendere muros oppugnante LuculIo,flagrabatcp miles armis fuis:Aquis etiam 
accenditur. Terra tantum reftingui docuere experimenta. 50 

De Naphtha . Cap. cv 

S imilis eff natura naphthetita appelia^drca Babylonia,82 in Auftagenis Parthia pro 
fluens,bituminis liquidi modo.Huic magnacognano ignium, tranfiliuntepprotinus 
in eam undecunq; uifam.Ita ferunt a Medea pellice cremata,poft q; facrificaturaad aras 
accefferat,corona igne rapta. De femper ardentibus locis^ Cap. evi 

V Erum in montium miraculis,ardet Aetna nocff ibus femper,tantoqg reuo igniu ma/ 
ceriarfufficit,niualis hybernis temporibus, egeftumq? cinere pruinisopcriens.Nec 
in illo tantum natura £eutt,exuftione terris denuncians: Flagrat in Phafelide mons Chi 
mxra,S2 quidem immortali diebus ac nodlibus flamma. Ignem eius accendi aqua,extin 
guiuero terra aut fceno, Gnidius Ctefias tradit. Eade in Lycia Heph^ftij montes,neda 40 
: flammante tacti, flagrant adeo, ut lapides quoq? riuoru 82 harente in ipfis aquis ardeat: 
aliturcp ignisillepluurjs. Baculo fi quis exrjs accenfo traxerit Iuleos,riuosigniu fequi nar 
■rant.Flagrat inBacffrisCophantinodtibusuertex.Flagrat in Medis 82 Ceftia gente con 
• finio Perfidis:Sufis quidead turrim alba, exv. caminis,maximo eoru 82 mterdiu.Cam/ 
pus Babylonie flagrat,quadam ueluti pifeina iugeri magnitudine.Item Aetbiopu iuxta 
■ Helperium montem, ftellaru modo capinodtu nitent.Similfter in Megalopolitanorum 
agto,tametfi internus fit ille iucundus, frondemqj denfi fupra fe nemoris non adures, 82 
' iuxta gelidum fontem femper ardens. Nymph^i crater dira Apolloniatis fu/s portedit, 
ut Theopompus tradidit. Augetur imbribus,egerit<^ bitumen,.temperadum fonte illo 
n. £ ? inguftabili 



HISTORIAE LIBER ' ’ II $t 

inguTfabiIi,ali£somni bitumine dilutius. Sed quis hxc miretur? in medio mari Hiera in/ 
fula iuxta Italiam cum ipfo mari arfit per aliquot dies fociali bello, donec legatio fenatus 
piauit.Maximo tamen ardet incendio Theon ochema dictum,Aethiopum iugum, tor/ 
rentesqj folis ardoribus flamas egerit.Tot locis totincendrjs reru natura terras cremat. 

Ignium per fe miracula. Cap. cvii 

P R^terea cum fit huius unius elementi ratio fecunda,fecp ipfe pariat, St minimis cre» 
Icat fcinrillis,quid fore putandum eft in tot rogis terraCQu^ eft illa natura,qu^ uo/ 
racitatemin toto mudoauidiffimafine damno fui pafcit"Addantur rjs fidera innumera, 
ingensq? fol. Addantur humani ignes, Sdapidu quocp infiti naturo,attrita inter fe ligna, 
ira iam nubiu St origines fuIminu.Exceditprofecfto omnia miracula,ullu diefuifte quo non 
cuncta coflagrarec : cu fpecula quoq; cocaua aduerfa folis radrjs facilius etia accendatur, 
quim ullus alius ignis.Quid q> innumerabiles parui,fed naturales fcatentdn Nymphf o 
exit e petra flaraa quce pluurjs accenditur.Exit St ad aquas Scantias.Hec quide inualida 
eum tranfit,nec longe in alia durans materia.Viret sterno hunc fonte igneum cotexens 
fraxinus.Exit in Mutinefi agro fiatis Vulcano diebus.Reperitur apud autores,fubiectiS 
Aricia: aruis,fi carbo deciderit.ardere terra-In agro Sabino St Sidicino undtu flagrare h 
pidem.In Salentino oppido Egnatia, impofito ligno in faxu quoddam ibi facrum,prori 
•nus flammam exiftereJn Laciniie Iunonisara fub dio fita,cinerem immobilem effe,per/ 
-flantibus undiq? procellis.Quin St repentinos ignes exiftere, 5 C in aquis, St in corporibus 
eo etiam humanis.Trafymenum lacum arfiflfe totum: Seruio Tullio dormienti in pueritia, 
ex capite flammam emicuifle: L. Martio in Hifpania interemptis Scipionibus concio/ 
nanti, St milites ad ultionem exhortanti,arfifie ftmili modo, Valerius Antias narrat.Plu/ 
ra mox St difiinctius. Nunc enim quadam mixtura rerum omniu exhibentur miracula. 
Verum cgrefia mens interpretatione natune, feftinat legentiu animos per totu orbem, 
ueluti manu ducere. Tcrrisuniuer&me'nfura,bngftudo St latitudo. Cap. cvm 

P Ars noftra terraru,de qua memoro,ambienti (ut dictum eft)oceano uelut innatans, 
longifiime ab ortu ad occafum patet,hoc eir, ab India ad Herculis columnas Gadi/ 
bus facratas,ocfiuagies quinquies centena feotuagintaodro.M. pafl. ut Artemidoro pia/ 
cet autori. Vt uero Ifidoro,nonagies octies cetena & dece St octo M. Artemidorus adrj/ 
$o cit amplius, i Gadibus circuitu facri promontorii ad promontoria Artabru,qu6 longif/ 
-fime frons procurrit Hifpania octingenta M. noaagintaunumTd meiurte.dupKci currit 
uia.A Gange amne ofiioep cius,quo fe in eoum oceanum eifundir.per Indiam Partbye 
nemq? ad Myriandru urbe Syriie, in Ifsicofinu pofita,qnquagies bis cetena,quindecim 
M.paff.Inde proxima nauigatione Cypru infula, Patara Lyci«,Rhodu,AO ypalieam, 
in Carpathio mari infulas, Laconica: Ttena r u m,Li!y bteu Sicilia, Calarim Sardinice,tri/ 
•cies quater centena,qnquaginta M.Deinde Gades quatuordecies cetena St qnquaginta 
M.paflT.Quf mefura uniuerfa ab eoo mari efficit octogies quinquies centena,Ixxvirj.M. 
paflCAlia uia qug certior,itinere terreno maxime patet, a Gange ad Euphratem amnem 
' quinquagies cetena M.p. St xxi.Inde Cappadocia Masaca cc.M. xlmj.Indc per Phry/ 
4° giam,Cariam,Ephefum cccc.M paff. xcviq. Ab Ephefo per Aegeu pelagus Delum du/ 
centa M.Ifihmum ducenta duodecim M. Deinde terra St Laconico mari St Corinthia/ 
co finu Patras Peloponncfi ducentaduo M.quingenti.-Leucadem Ixxxvi.milia quingen 
ti:Corcyram totidem : Acroceraunia centum trigintaduo milia quingenti: Brundifium 
ixxx. fex milia quingenti: Romam ccc.mifia Ix. Adalpesufque Calcincomacum uicum 
dxvirj.M. Per Galliam adPyrensosmontesIHiberim quingenta quinquagintafex M. 
Ad oceanum St Hifpania oram trecenta trigintaduo M. Tfaiectu Gadis feptem milia 
quingenti. Qua: menfura Artemidori ratione efficit octuagiefiexiescentena oiftoginta/ 
- qumqj.Latitudo. aute eerr^ a meridiano fitu ad feptentrionem, dimidio fere minor colli/ 
gitur,quinquagies quater centena fexaginta dao milia. Quo palam fit,quantum SI hinc 
l c 4 uapor 




32 C* P L I N11 N A T V R A L I S 

Uapor abftulerit, & illine rigor. Neque enim deefte arbitror tertia aut non efife globi for/ 
tnam: (ed inhabitabilia utrinc^ incomperta efife. Hxc menfara eurrit a littore Aethiopici 
Oceanijqud modo habitatur,ad Meroen dl.M. Inde Alexandria duodecies centena mi/ 
liaqutnquaginta.Rhodu quingenta odogintatria.Gniduoiflogintaquatuor milia quin/ 
gcnti.Con uigintiquinqj milia.Samu c. milia.Chium Ixxxiirj.milia.Mityleneri Ixv.milia. 
Tenedon xxviq.milia^Sig^um promontoriu xtj. milia quingenti.Os Ponti cccxij. milia 
quingentuCarambin promontorium cccl. Os Mxotidis cccxrj* milia quingenti.Oftium 
Tanais cdxv* M.qui curfiis copendrjs maris breuior fieri poteft Ixxxix.M.Ab oftio Ta/ 
nais nihil modicum diligentifsimi autoreS facere. Artemidorus ulteriora incomperta exi/ 
ftimauit, cum circa Tanaim Sarmataru gentes degere fateretur ad feptentrionesuerfas. Ia 
Ifidorusadiecitxn c M.L,ufq3adThulen,qu^c6ied:uradiuinati6iseft.Ego no minore 
quam proxime di< 5 bo (patio, Sarmatarum fines nofciintelligo.Etalioquiri quantum efife 
debet,quod innumerabiles gentes fubinde fedem mutantes capiat? Vnde ulteriore meti 
furam inhabitabilis plag^, multo efife maiorem arbitror.Nam 8 C a Germania immenfas 
infulas no pridem copertas,cognitu habeo.De longitudine ac latitudine hxc funt,qu£ di 
gna memoratu putem. Vniuerfum authuc circuitu Eratofthenes,fnomniu quide literaru 
(ubtilitate,& in hac utiq? praeter ceteros folers,que eundis probari uideo,ducetoru quin 
quagintaduoru milium ftadiu prodidit.Qu^ mefura Romana coputatione efficit trecen 
ties quindecies cercna milia paff.Improbu aufiimtueru ita (ubtili argumentatione copre- 
hefum,ut pudeat no credere.Hipparchus 81 in coarguedo eo,& in reliqua omni diligetia 20 
mirus,adrjcit ftadioru paulo minus xxv.milia. Harmoniaca mudi ratio. Cap. cix 

A Lia Dionyfodoro fides:neq3 enim fubtraham exemplum uanitatis Gtxcx. maxi/ 
jF\ mum.Melius hic fuit,Geometrica fcientia nobilis.Seneda diem obrjt in patria.Fu 
nus duxere ei propinqu^ad quas pertinebat hsreditas.E^ cum (ecutis diebus iufta per/ 
agerent,inuenifife dicutur in fepulchro epiftola,Dionyfodorinomine ad fuperos feripta. 
Perucnifife eum a fepulchro ad infima terram: efifeq? eo ftadioru quadragintaduo milia. 
Nec defuere geometr£,qui interpretaretur fignificare epiftola a medio terraru orbe mif/ 
fam,quo deorlum ab (ummo longiflimu eflfet fpatium,& idem pilas mediu.Ex quo con/ 
(ecuta computatio eft,ut circuitu efife ducenta quinquagintaquinqj milia ftadiapronun/ 
ciarent.Harmoniaca ratio,qute cogit reru natura fibi ipiam cogruere,addit huic mefura 3» 
ftadia feptem milia, terramq? nonagefimamfcxtammillefima totius mudi pattem facit, 

C. PLINII SECVNDI NATVRAIIS HI 
S T O R I AE LIBER III 

PRO OE M 1 V ‘m* 

acten vs de fitu 8 C miraculis terra,aquarumejp ac fiderunt* 

8 C ratione uniuerfitatis atq? mefura * Nunc de partibus,quanqj 
infinitu id quoqj exiftimatur, nec temere fine aliqua repreben/ 
fione tradratum * Haud ullo in genere uenia iuftior eft, fi modo 
minime mirum eft, hominem genitum non omnia humana no 40 
uifife.Quaprdpterautcrem neminem unu fequar,fed utquenqj 
uerifsimum in quacp parte arbitrabor.Quoniam commune fer 
me omnibus fuit, ut eos quifep diligetiisime fitus diceret,in qui/ 
bus ipfe prodebat, ideo nec culpabo aut coarguam quenquam.Locoru nuda nomina, 8 C 
quanta dabitur breuitate ponentur, claritate caufisq? dilatis in fuas partes * Nunc enim 
fermo de toto eft. Quare fic accipi uelim, ut fi uidua fama fua nomina, qualia fiiere pri/ 
mordio ante ullas res geftas,nuncupentur,& fit quseda in his nomenclatura quidem,(ed 
mundi rerumcj? natura. Terrarum orbis uniuerfus in tres diuiditur partes, Europam, 
Afiam, Africa.Origo ab occafu folisSC Gaditano freto, qud irrupens oceanus Atlaticus 

in 







HISTORIAE LIBER III $5 

'* m maria interiora difrunditur.Hinc intrati dextra Africa effitaua Europa: infer haS A fla 
eft. Termini amnes,Tanais Si Nilus.Quindecim M.pafT. in longitudine,quas diximus* 
fauces oceani patent,quinqj M.in Iatitudine,a uico Mellaria Hifpania: ad promontoriu 
Africa AIbu,autore Turannio Graecula iuxta genito. T. Liuius ac Nepos Cornelius ia' 
titudinis tradiderut, ubi tninimu vfi-M.paff.ubi iicro plurimu, x.M.Tamodico ore,tam 
immenfa arquoru uaftitas panditur.Nec profunda altitudo miraculu minuit.Frcqueritcs 
quippe t^nix candicatisuadi,carinas territat. Qua de caufa limen interni maris,multien 
loeu appellauere . Proxima aut faucibus utrinqj impoflti montes,coercet cIauftra,Abi!a 
Afriae,Europa: Calpe,laboru Herculis met£. Quam ob caufam indigena: colunas eius 
10 dei uocat,credutc|j perfoflfas exdufa antea admififfe maria ,Si reru naturs mutaffe facie. 

De Europa. Cap. i 

P Rimu ergo de Europa altrice uicftoris omnium g^ntiu populi, longecp terraru pui/ 
cherrima,quam.pleriq^ merito non tertia portione fecere, uerumcequa,in duas par/ 
tesab amne Tanai ad Gaditanum fretum uniuerfo orbe diuifo. Oceanus hoc,quod di/ 
Otum eft,fpatio Atlanticu mare infundes, Si auido meatu terras,quxcuq^ ueniente ex-pa 
■nere,demergens, refiftetes quoqj flexuofo littoru anfraclu lambit, Europa ucl maxime 
receffibus crebris excauas, fed in quatuor praxipue finusiQuoru primus a Calpe Hrfpa 
nix exrimo(ut dictu eft)mote, Locros Sl Brudu ufep ( pm 5 toriu immefo ambita Eeditur. 
In eo prima Hifpania terraru eft, ulterior appellata. Eade Brctica. Mox a fine Vrgitano 
20 citerior, eademcp Tarraconefis ad Pyrenea iuga. Vlterior in duas g longitudine prouin 
cias diuiditur. Siquide Baticce latere fept entrionali preetenditur Lufitania,amne Anadi/ 
fcreta.Ortushic Laminitaao agro citerioris Hifpania, Si modo fein ftagna fundes,mo 
do in anguftias reforbes,aut in totum cuniculis codens,$£ fepius nafei gaudens,in Atlan 
ticum oceanu effunditur.Tarraconenfis autem affixa Pyreneo, totocj? eius latere decur/ 
rens,& fimul ad Gallica oceanu Ibericda maritrafuerfa fe pandes, Solorio mote & Ore 
tanis iugis Carpetanisq? SC Afturu,a Burica atqp Lufitania diftinguitur, Batica a Humi/ 
•ne eam media fccante cognominata, cundlasprouinciarudiuiti cultu, 8£ quoda fertili ac 
peculiari nitore procedit.Iuridici coueritus ei quataor, : Gaditanus, Cordubefis,Afligica 
nuSjHifpalenfis.Oppida omnia numero cixxy. In fis colonia vifi. municipia vifi. Latio 
30 antiquitus donata xxix. libertate vi. fcedere fi.ftipendiaria cxx.Ex his diena memorata, 
aut latiali fermoe ditffcu facilia,a flumine Ana lictore occani oppidu Ofionoba,Lufturia 
cognominatu, Interflueres Luxia Si Vriu.Mariani montes. Baris fiuuius. Littus Corefe 
inflexo finu.Cuius ex aduerfo Gadesfincer infulas dicenda.Promontoriu Iunonis.Por/ 
tus Befippo.Oppida BelorijMdiaria.Fretu ex Atlarico mari.Carteia,Tarteflfos a Gne/ 
cis dicla.Mons Calpe. Dein littore interno oppidu Barbefula cu fluuio. Item Salduba 
oppidu,Suel,Malacba cum fluuio fcederatoru.Dein Menoba cu fluuiq.Sextifirmiu.co 
gnomine Iuliu. Sexi Si Abdera. Margis Bcetice finis. Ora ea uniuerfam originis Poeno/ 
rum exiftimauit M. Agrippa. Ab Ana aut Atlarico occano obuerfa Baftuloru Turdulo 
rumq? eft.In uniuerfam Hifpania M. Varro gueniffe Iberos Si Perfas,& Phcenicas,Cel 
40 tasCj? 8i Pcenos tradicXuftim em Liberi patris ac Lyfam cu eo bacchante,nome dediflfe 
Lufitania, Si Pana pr^fecftumciusuniuetfae.At quee de Hercule ac Pyrene uel Saturno 
traduntur,fabulofa in primis arbitror.Bcetis in Tarraconeu prouincia,no ut aliqui dicere 
Mentefa oppido, fed Tygenfi exories faltu, iuxta que Tader fluuius,q Carthagihefem 
agru rigat,Ilorci refugit Scipionis roguruerfusqj in occafum,Oceanu Atlanticu prouin/ 
eia adoptans petit, modicus primo,fed multoru fluminu capax,qbus ipfe famaaquasc# 
aufert.B^ticg primum ab Ofsigetaniaipfufus,amceno bladus aluco, crebris dextra !cc/ 
uas^ accolitur pppidis.Celeberrima inter hunc Si oceani oram in mediterraneo Segeda, 
qua: Augurina cognominatur,Iulia qua: Fidentia, Virgao qua: Alba, Ebura qup Cerea 
lis.EIiberi quod Liberinfillipula qua: Laus, Aftigi quod Iulienfes, Vefci quod Fau entia. 



$4 C. PLINII NATVHALIS 

Singilia , Hegua, Arialdunum, Agla minor, Vbeda,Caftra uinariajEpifibriumjHippo 
noua,Illurcd,Ofca,Efcua,Sucubb,Nuditanum,Tucci uetus,omnia Baftetanite uergen/ 
tisad mare.Conuentus uero Ccrdubenfis circa flumen ipfatii Ofsigi, quod cognomi/ 
natur Laconicum,Illiturgi quod Forum iuliurrt,Ipafturgi quod Triumphale,Sitia,& xiiq 
M.pafluu remotum in mediteraneo Obulco,quod pontificenfe appellatur.Mox Ripe/ 
pora fcederatorujSacili, Martialiu Onoba. Et dextra Corduba,colonia patritia cogno/ 
minata, inde primum nauigabiliBreti. Oppida Carbulo,Decuma:fluuiusSingulis,eo/ 
dem Bietis latere incidens. Oppida Hifpaleniis conuentUs, Celtiaca, Vacamana, Acria, 
llipa cognomine Italica. Et A lajuaHifpalis colonia, cognomine Romulenfis.Ex aduer/ 
fo oppidum Oflet, quod cognominatur Iulia Conflantia, Vergentum, qUod Iulq geni/ io 
tor.Hippo Cauraflarum,fluuius Menoba, 8 C ipfe a dextro latere infufas. Ac inter reflua 
riaB^tis oppidum Nebrifla,cognomine Veneria,SC Colobona,colonia Afta, qua: Re/ 
gia dicitur.Et in mediterraneo Afida,qua: Qefariana»Singulis fluuius in B^tin, quo di/ 
dtum eft ordine, irrumpens, Aftigitanam Coloniam alluit, cognomine Auguftam fir/ 
taam,ab ea nauigabilis.Huius conuehtus iunt reliqua colonia immuries.Tucci,qu« co/ 
gnominatur Augufta gemella,Ituci quae uirtus Iulia,Attubi qu£ claritas Iulia, Vrfo qu« 
Genua urbanoru, inter qu^ fuit Munda cum Pompeq filio capta* Oppida libera* Afti/ 
gi uetus,Oftippo.Stipendiaria Callet, CalucuIa,Caflra gemina, Illipula minor, Meru/ 
cra,Sucrona,Ohulcula, OningiSi Ab ora uenienti prope Mcnobaamhem Si ipfum na/ 
uigabilem, haud procul accolut Aloiitigice!i,Aloftigi. Qua: aut regio a Bseti ad fluidum 2 o 
Anam tendit,extra prodicta B^turia appellatur,in duas diuifa partes,totidemq? gentes: 
Celticos qui Lufitantiam attingunt, Hifpalenfis conuehtus:Turdulos qui Lufitaniam Si 
Tarraconenfem accolunt,iura Cordubam petunt.Cekicos a Celtiberis ex Lufitania ad/ 
uenifle manifeftum eft,facris,lingua,oppidorum uocabulis, qua: cognominibus iii Bx/ 
tica diftinguuntunSeria qux dicitur fama Iulia: Vertobrige,Cone ordia Iulia: Segede re/ 
ftituta Iulia:contributa Iulia, Vcultuniacum,quas Si Turiga nunc eft.-Laconimurgi, con/ 
flantia Iulia:Terefibus fortunales, SC CailenfibusEmanici. Pra:ter hxc in celtica Acim/ 
bro,Arunda,Arunci,Turobrica,Laftigi,Alpefa,Sifapona,Serippo. Altera Beturia qua 
diximus Turduloru Si couetirus Cordubenfis,habet oppida n 5 ignobilia, Arfam, Me/ 
lariam 5 Mirobricam, regiones OfintigfSifaponem. Gaditaniconuentusciuium Roma/ 50 
noru Regina, Latinoru Regia, Carifa cognomine Aurelia, Vria cognominata caftrum 
luliuitem Crefaris Salutaricnfis.Stipediaria Befaro,Belippo,Barbefula,Lacippo,Befip 
po,Cailet,Cappagu, 01 eatro,Itucci, Brana, Sarguntia, Aridorifippb.Longitudirie uni/ 
uerfam eius prodidit M. Agrippa cccclxv.M.pafluu,latitudine cclyrj.M. fed cum termi/ 
fti Carthagine ufq? procederet, qux caufa magnos errores computatione menfuras fe/ 
pius parir. Et dum alibi mutato prouindarum modo i alibi itinerum aucftis Si diminutis 
palsibus, incubuere maria tam longo ^ub,alibiproceffere Iittora,torfere fe 8 i fluminum 
aut correxere flexus * Pneterea aliunde alqs exordium tiienfure eft, Si alia meafus:ita fit 
ut nulli duo cocinant. Breticaslortgitudo&latitudo. Cap. 11 

B Acticc longitudo nuca Caflulonisoppidi fine Gadeis cccdxxv. M .Si a Murgi ma 40 
ritima ora xxq. M. paff. amplioriLatitudo a Carteiana ora ccxxiirj. M.palT.Agrip/ 
pam quide in tanta uiri diligeeia, pra:ter^ iri hoc opere cura, cum orbe terraru urbi fpe/ 
dlandu .ppofiturus efleterrafle quis credat,&cu eo diuu AuguftuC Isnancg coplexam 
eum porticu exdeftinatione «Xcomentarfis M. Agrippa: A forore eius inchoataperegir. 

Hiiganiaciterior. Cap. ut 

Iterioris Hiipaniasficurf omjpluriu prouinciaru alicjuantu uetus forma mutata eft, 
vvutpote cu Pompeius Magrfustrophasis fuis, qux ftatuebat in Pyrenreo dcccxlvi. 
oppidaab Alpibus ad fines Hifpanii ulterioris in ditione a fe redacta teftatus fit. Nunc 
uniuerfaprouincia diuiditur in couentus fepte, Carthaginienfem, Tarraconenfem,C^/ 

faraugu 



K I j T O R I AE LIBER iti jf 

for3Uguftanum,Clunienfem,Afl:urum,Luccnfem,Bracarum./\cccdunt inful^quariitri 
mentione lepofita,pra:ter ciuitatescontributasalns,prouincia fpfa ccxciiq.cotinct oppi' 
da.In rjs coIoniasxrj.Oppida ciuium Romanorum xirj.Latinoru ueterum xvrj. foedera 
torum unum,ftipendiaria cxxxrj.Primi in ora Baftuli, poft eos quo dicetur ordine intus 
recedentes Mcntefani,Orctani ,32 ad Tagum Carpetani,iuxta eos Vaccci, Vectones ,82 
CeitiberijArrebaci.Oppida orse proxima, VrcUdfcriptuq? Bazticx Barea, regio Maui/ 
tania,mox Deitania.Dein Conteftania, Carthago noua,colonia: cuius a promontorio 
quod Saturni uocat, C^laria Mauritania; urbe eixxx vi]. M.paff. traieiftus. Reliqua iri 
ora flumen Tader,Colonia immunis,Illici, unde Illicitanus Anus, in eam contribuuntur 
io Icoiitaniimox Latinoru Lucentum,Dianiu ftipendiariu, Sucro fluuius, 52 quondaoppi 
dum,Conteftanke finis. Regio Edetana amoeno prietendente fe ftagno ad Celtiberos 
recedes. Valeria colonia i?].M.palLa mari remotatflumen Duriasttantundem d mari Sai 
guntum ciuium Romanoru oppidum:fide nobile: flumen Idubcdarregio Ilergaonum. 
Iberusamnis nautgabilicomercio diues,ortus in Catabris haud procul oppido Iuliobri/ 
ca ; ccccl.M.pafl".fluens,nauiu perctlx. M.a Varia oppido capax,que propter uniuerfam 
Hifpaniam Graeci appellauere IberiatmRegio CoiTecania,flumen Subi,colonia Tarra> 
co Scipionum opus,ficut Carthago Paenoru.Regio Ilcrgetum,oppidu Subur, flumen 
Rubricatum, a quo Laletani 52 Indigetes. Poft eos quo dicetur ordine intus recedentes 
radice Pyrenaei,Auletani, Itant,Lacetani.Perq? Pyrenaeum Cerretani,dein Vafcones.In 
30 ora aucecoionia Barcino,cognomine Fauentia. Oppida ciuium Romanorum, Botulo» 
liluro.Flumen Larnum,Blando:flumcn Adba,Empdr tarigeminu hoc,ueteru incolarum, 
52 Graecorum, qui Phoccefium fuere foboIesrFiumen Tichis.Ab eo Pyrenoa Venus in 
latere promontorrj altero xl. M. Ntfnc per fingulos couentus reddentur infignia proter 
fupradifta.Tarraconedifceptant populi xlfifl. quoru celeberrimi ciuium Romanorum 
Dertuiani, Bigargitani.Latinoru Auietani,Cerretan!,quiIuliani cognominantur, & qui 
Aaguftani, Edetani, Gerundcnfes, Geflorienfes, Teari qui Iulienfes. Stipendiariorum 
Aquicaldeafes,Onen{es,Bctuionenfes. Coiaraugufla colonia immunis amne Ibero af>» 
fui a, ubi oppidu antea uocabatur Salduba,regionis Edetanio,recipit populos lrj.Ex his 
ciuium Romanoru Bellitanos,Celfenfes.Ex colonia Calaguritanos qui Nafcici cogno# 
50 minantur.IlerdenfesSurdaonu gentis,iuxta quos Sycosis fluuuisiOfcenfes regionisVe 
fci.aniOjTariaflonenfes.Latinoru ueterum Cafcanteniesjirgauicenfes, Graccuritanos» 
LeonicenfeSjO fsigerdefes.Fcederatos T artagenfes.Stipediariqs Arcobricenfes, Ando/ 
ljgcnfes,Arocciitano3,Burfaonen{es,Calaguritanos,quiFibularenfes cognomtnanmrt 
Complutenfes,Carenfes,Cincenles,Cortonefes,Dammanitanos,Latneies, Ilurlenfes» 
Spalenfes,flumberitanos,Lacetano3,Vibienfes,Pompefonen(es,Scgienfes. Carthagb 
nem conueniunt populi Ixq.exceptisinlularum incolis. Ex colonia Accitana Gemelien/ 
{es.SC Libifofona cognomine Forauguftana,quibus duabus ius Itaite datum.Ex colonia 
Salarienfe oppidani Latrj ueteris Caftuionenles, qui C^fari uenales appellantur. Seta/ 
bitant qui Auguflani,Valertenles.Stipendiariorum autem celeberrimi, Labanenles,Ba> j 
40 ftitani,Confaburenfes,Dianenfes, Segeftani,IIorckani, Lam initant, Mentelani, qui 82 
Oritani, Mentefani,qui 52 Baftuli,Oretani,qui 82 Germanicognominant, caput&j Ge$ 
tiberi#,Segobrien(es ,Carpetani ,82 Toletani Tagoflumini impofiti. Dein Vtacienfes» 1 
Virgiiienfes.Inconuentum Clunienfem Varduli ducunt populos xiirj. ex quibus Laba#' 
nenfes tantum nominare libeat,Turmodigi quatuor, in quibus Segifamonefcs, SegilV: 
maiuiienfes.In eundem conuentu CarietesS2 Vennenfesquinqj ciuitatibus liadut, qua> 
rum funt VelienfesiEodena Pelendones Celtibcroru quajfubr populis, quoru Numan/ 
tini fuere claruficut in Vacceorum xvtrj.ciuitatibus IntercatienfeSj Pallarim, Lacobricen/ 
fes,Caucenfes.Nam in Cantabris quatuor populis Xuliobrica folamemoratur : In Au/ 
trigonum decem ciuitatibus Tfitiu ,82 Virouefca, Areuacis nomen dedit fluuius Areua* 

Horum 



\6 q, PLINII NATVRALIJ 

Horum fex oppida, Saguntia# Vxama, qu x nomina crebro alrjs in locis uforpantur, 
prictereaSagouia,# noua Augufta,Tcrmes,ipfaq$ Clunia Celtiberia: finis. Ad oceanu 
reiiqua uergut,VarduIit£ ex pr^diclis #Cantabri.IuRgutur his Afturu Xii. populi,di 
uifi in Auguftanos Aflurica urbe magnifica.In fis funt Giguri,PeCci,Lanciefes,Zoel£, 
Numerus omnis multitudinis ad ccxl. M.liberoru capitum. Lucenfis couentus popu/ 
Iorum cfl: xvr.pratcr Celticos # Lebunos ignobiliuac barbara: appellationis, fed libe/ 
rorum capitu ferme CLXvr.M.Simili modo Bracaru xxnir.ciuitates,ccxxxv.M. ca/ 
pitum,ex qbuspra:ter ipfos Bracaros Vibaii,CeIerini,Gaileci, Aequefilici, Querquerni 
citra faftidiu nominetur.Logitudo citerioris Hilpanif eft ad fineCaltulonis d Pyreneo, 
rexcentafeptcm M.paiT.# ora paulo amplius. Latitudo a Tarracone ad littus Olarfonis io 
Ccc vir. Et radicibus Pyrcnari, ubi cuneatur anguftfis inter duo maria, paulatim deinde 
le pandens, qua contingit ulteriorem Hiipania, tantundem # amplius latitudini adficit. 
Metallis,plumbi, ferreris,argenti, auri, tota ferme Hiipania fcatet,Citerior # Ipecula/ 
cibus lapidibus: Bretica # minio. Sunt # marmorum lapidicin^. Vniuerfie Hilpaniae 
Velpafianus imperator Auguftus iacflatus procellis Reipub. Latii ius tribuit. Pyrenei 
montes Hifpanias Galliasqj difterminat,promontorfisinduo diuerfa maria proiedlis. 

Narbonenfis prouincia. Cap. mi 

IVTArbonenfis prouincia appellatur pars Galliarum, qu^ interno mari alluitur, Bra/ 
JLN cata ante dicl:a,amne Varo ab Italia difcrcta, alpiumq? faluberrimis Romano im/ 
perioiugis.A reliqua uero Gallia latere leptentrionalfimontibus Cebenna # Iura:agro/ 10' 
rum cultu,uirorum morumq? dignatione, amplitudine opum nulli prouineiarum poflrc 
renda,breuiter^ Italia uerius quam prouincia.In ora regio Sardonum, intusqj Conlua/ 
ranorum.Flumina Telin # Obrin. Oppida,Il!iberis, magn# quondam urbis tenue uc/ 
ftigium,Rulcino Latinoru,flumen Atax e Pyreneo Rubrenlem permeans Iacum:Nar/ 
bo MartiuSjdecumanorum Colonia xir. M.paiTa maridiftans. Flumina,Araris,Liria, 
Oppida de cietero rara, prsriacentibus ftagnis, Agatha quondam Maisilienfiu,# regio 
Volcarum Tectofagum: atq? ubi Rhoda Rbodioru fuit,undediefus multo Galliarum 
fertilifstmus Rhodanus fluuius, cx alpibus fe rapiens per Lemanum lacum, fcgnemq? 
deferens Ararim,ncc minus feipfotorrcnteIfaram 3 &Druentia.Libyca appellantur duo 
eius ora modica.Ex his alterum Hilpanienfe,akeruMetapinum,terriumidemc^ampli 0 5 ° 
fimum MafTalioticum. Sunt autores, 8 Z Heracleam oppidum in oftio Rhodani fuiflfe, 
ultrafoffam ex Rhodanocentupafiuu, Marfioperc # nomineinfigne llagnu: Aftro/ 
mela oppidu,maritima Auaticorum,luperq? campi lapidci,Herculis praeliorum memo/ 
ria:Regio Anataliorum, # intus Defuuiatium, Cauarumq^. Rurfus a mari Tricorium, 

# intus Tricoilorum, Vocontiorum,#Segouellaunorum, mox Ailobrogum,ac in ora 
Malsilia Gnccorum Phoceenfium foederata. Promontorium Cithariffa, portus,regio 
Camatullicorum.DeinSucIteri,fupraq$ Verucini.In ora autem hac Athcnopolis MaC 
filienfiumiForum Iulfi O&auianorum colonia,qu^ Pacenfis appellatur,# Clafsica: 
amnis in ea Argenteus.Rcgio Oxybiorum,Ligaunorumqj,fuper quos Sucbri,Quaria/ 
teSjAdunicates.At in ora oppidum Latinum Antipolis.Regio Deciatium-.amnis Varus, 40 
exalpium monte Cema profufus. In mediterraneo colonia Arelate lextanorum, Bli/ 
terce feptumanorum, Araufio lecundanorum. In agro Cauarum Valentia, Vienna AI/ 
lobrogum. Oppida latina, Aqus lextrie Salyorum, Auenio Cauarum,Aptaiulia,Vul/ 
gientium, Alebcceriorum Apollinarium, Alba Heluorum, Augufta Tricaftinorum: 
Anatilia, Aeria, Bormannico, Macina, Cabellio, Carcalum, Volcarum Teclolagum; 
Ceflero, Carpcntoradte, Meminorum:Cenicenfes,CamboIedi, qui Atlanticicogno/ 
minantur.Forum Voconfi, Glanum, Liufi,Luteuani, qui# Fororieronienles, Ncmau/ 
fum Arecomicorum, Pilcena:,Rutent,Sanagenles,Tolofani,Teclofagi Aquitaniae coti 
termini, Ta(codunitari,Cononienfcs,Vmbranicu Vocontiorum curitatis foederatae duo 

capita 



HISTORIAS LlftUft. iff ff 

V capita,Vafco & lucus Augu fti. Oppida uero ignobilia xix. ficut xxiirf. Nfcmaufieftfibus 
attributa. Adiecit formute Galba imperator ex inalpinis Auanticos, atcp Ebroduntios* 
quoru oppidum Dinia.Longitudine prouincig Narbonehfis ccclxx.M.paffuu Agrippa 
tradit,latitudine ccxlvii]. Italia,Tiberis,Roma,Campafli3, Gap* V 

TTalia dehinc,primicpeius Ligures,mox Hctruria,Vmbria,Latiu, ubi Tiberina oftia 
Roma terraru caput xvi.M. paff. interuallo a mari. Volfcoru poftea littas 2t Cam/ 
pante, Picentinu itlde,ac Lucanum Brutiumq^: qu6 longiftime in meridiem,ab alpium 
pene lunatis iugis, in maria excurrit Italia * Ab eo Grsecte ora, mox Salentini, Pediculi, 
Apuli, Peligni, Frentani, Marrucini, Veftini,Sabim,Picentes,Galli, Vmbri,Tufci, Ve/ 
neti, Carni, Iapides, Iftri, Liburni. Nec ignoro ingrati ac fegtiis animi exiftimari poffe 
merito,fi breuiter atque in tranfeuriu, ad hunc modum dicatur terra, omnium terrarum 
alumna cade SC pares,numine deum eledla,qusc£elum iplum elatius faceret,iparfa Con/ 
gregaret imperia, ritusq? moliiret: 8C tot populorum difeordes ferasqp linguas, fermo/ 
nis commercio contraheret ad colloquia, 8Z humanitatem homini daret,breuiterqj una 
cunctarum gentium in toto orbe patria fieret.Sed quid agamcTanta nobilitas omnium 
locorum,quosquis attigerit,tanta rerum Ungularum populorumq? claritas tenet. Vrbs 
Roma,uel fola in ea, 8& digna tam fefta ceruice faries, quo tandem narrari debet opere? 
Qualiter Campante ora per (e, fdixqj illa ac beata amcenitas? ut palam fit,uno in loco 
gaudetis opus efle natur^.Iam uero tota ea uitalis ac perennis falubritatis cxli temperies 
eft,tam fertiles campi,tam apricicolfes,tam innoxq faltus,tam opaca nemora,tam muni 
fica lyluarum genera,tot montiu afflatus,tanta frugum & uitiu olearum»^ fertilitas,tam 
nobilia pecori uellera,tot opima tauris colla,tot IaCus,tot amnium fontiumqp ubertas,to/ 
tam cam perfundens, tot maria, portus, gremiumqj terrarum commercio pateds undi/ 
que:& tanquam ad iuuandos mortales,iplaauide in maria procurrens.Neque ingenia ri 
tusqjac uiros, & lingua man6que fuperatas commemoro gentes. Ipfi de ea iudicaucre 
Grarci, genus in gloria fuam effufifsimum, quotam partem ex ea appellando Grseciam 
magnam.Nimirum id quod in mentione cceli fecimus,hac quoque in parte facienda eft* 
utquafdam notas ac pauca fidera attingamus. Legentes tantum quxfo meminerint, ad 
fingula toto orbe ediflferenda feftinari. Eft ergo folio maxime querno aisimilata, multo 
?o proceritate amplior quam Iatitudine,in l:eua Ce fle<5lens cacumine, & Amasonica figura» 
defines parmf ,ubi 3 medio excurfu Cocinthos uocatur,p finus lunatos duo cornua emit 
tens,Leucopetram dextera,Lacinium finiftra.Patctlongitudine ab alpino fine prxtorte 
Auguft# per Vrbem Capuamqp curfu meante Rhegium oppidum in humero eius fi/ 
tum,a quo ueluti ceruicis incipit flexus, decies centena & uigintiM. pafluum: multocp 
amplior menfura fieret Lacinium uique, ni talis obliquitas in latus digredi uidetetur.La/ 
titudo eius uaria eft,ccccx. milium inter duo maria, inferu 8Z fuperum, amnesq? Varum 
atque Arfiam: medif atque ferme circa urbem Romam ab oftio Aterni amnis in Adria/ 
ticum mare influentis,adTiberina oftia cxxxvi.&paulo minusa Caftronouo Adriatici 
maris Alfium ad Tufcum £equor,haud uilo in loco cc. in latitudinem excedens. Vniuer/ 
4 ° Cx aute ambitus a Varo ad Arfiam xxx. M. pafluum Ivirj. efficit. Abeft 4 circundatis 
terris, Iftria ac Liburnia quibufdam locis c.M.pafluu. Ab Epiro & Illyrico I. Ab Africa 
minus cc. ut autor affirmat Varro. Ab Sardinia cxx.M. Ab Sicilia M. d. A Corcyra mi 
nus lxx. Ab Ifla 1. Incedit per maria c^li regione ad meridiem quidem:fedfi quis iddili/ 
gena fubrilitate exigat, inter fextam horam primamcp brumalem. Nunc ambitum eiuS 
urbescp enumerabimus. Qua in re profari neceffarium eft, autorem nos diuum Augu/ 
Itura fecuturos, deicriptionemcp ab eo fadtam Italte totius in regiones xi. Sed ordine 
eo qui littorum tracftu fiet, urbium quidem uicinitatesoratione utique pnepropera fer/ 
uari non poffe: itaque interiori in parte digeftionem in Iiteraseiufdem nos fecuturos, co/ 
loniaru-mentione fignata,quas ille in eo prodidit numero . Nec fitua originescp perfequf 

4 facile 


18 C* P LINI I ; N AT VRAL1S 

facile eft,Ingaunis Liguribus(utcsteri omittantur)agrotricies dato. Igitur ab amne Va/ 
ro Nicsa oppidum a Maffilienfibus conditum. FIuuiusPado:a!pes, populiqp inalpini 
multis nomimbuSjfed maxime capillati:oppidum Vediantioru duitatis Cemelion, Por 
tus Herculis Monceci, Liguftica ora. Ligurum celeberrimi ultra alpes Sallyi,Deceates> 
Oxybrj:ritraVeneni,& Caturigibus orti Vagieni,Statyelli, Vibeili 3 Magelii,Euburiates, 
Cafmonates, Veliates,& quorum oppida in ora proxima dicemus. Flumen Rutuba, op 
pidum albium Intemelium,flumenMerula,oppidum Aibingaunum,portus uadum Sa 
batium,flumen Porcifera,oppidum Genua, fluuius Feritor,portus Delphini,Tigulia, 
intus Segefta Tiguliorum, flumen Macra Liguris finis. A tergo autem fupraditftorum 
omnium Apenninus mons Italis amplifsimus, perpetuis iugis abalpibus tendens ad io 
Siculum fretum. Ab altero ciuslatere ad Padum amnem Italis dirifsimum,omnia nobi 
libus oppidis nitent, Libarna, Dertona colonia, Trira, Barderate, Induftria,Polentia, 
Carrea quod Poteria cognominatur,Forofului quod Valenrinum,Augufta Vagienno 
rum,Alba Pompeia, Afta,aquis Statyellorum. Hscregio ex deferiptione Auguftino/ 
na eft.Patet ora Ligurisintcramnes Varum S£ Macram ccxi.M.paflC Adnecliturfcpti/' 
msin qua Hetruria eftabamne Macra,ipfa mutaris fspe nominibus. Vmbros inde 
exegere antiquitus Pelalgi. Hos Lydi, aquorum rege Tyrrheni, mox a facrifico ritu liti/ 
gua Grscorum Thulci funt cognominati.Primum Hetruris oppidum Luna portu no/ 
bile. Colonia Luca a mari recedens, propiorqj Pifs inter amnes Auferem & Arnum 
prts a Pelope Pifisqj, fiue Atintanis Grsca gente. Vada Volaterrana, fluuius CecinAao 
na,PopuloniumHetrufcorum quondam hoc tantum in littore.Hinc amnes Prille,mox 
Vmbro nauigiorum capax, Si ab eotradhas Vmbris portusq? Telamon, Colla,Voi/ 
dentium a populo Romano dedu<fta,Gramfcs,Caftrum nouu,Pyrgi,Csretanus arn/ 
nis,& iplum Csre intus M, paflf. quatuor, Agylla a Pelafgis conditoribus dictum: AI/ 
fiutn,Fregens.Tiberis amnis.i. Macra cclxxxitrj. M. pafl. Intus colonis Falifca Argis 
orta (ut autor eft Cato) qus cognominatur Hetruftorum, Lucus Feronis, Rufellana, 
SenenfiSjSutrina.De cstero Aretiui ueteres, Aretini fidentiores, Aretini Iulienfes,Ami- 
tinenles,Aquenfes cognomine Taurini,Blerani,Gortonenfes, Capenates, Clufini nouij 
ClufiniuetcreSjFluentini prsfluenti Arno appofiti,Feluls,Ferentinum,Fefccnnia,Hor/ 
tanum ,Herbanum, Nepet, Nouem pagi, prsfedlura daudiaForododrj, Piflorium,-$o 
Perufia,Suanenfes,Saturnini,qui ante Aurinini uocabantur, Sudertani, Statones, Taiv 
quinienfes, Tufcamenies, Vctulodicnfes, Veientani,Vefentini,Volaterrani cognomi/ 
neHetrulci, Votfinienfes.Ineadem parte oppidorum ueterum nomina, retinent agri 
Cruftumi'nus,CaIetranus.Tiberis anteaTybris appellatus,& prius Albula,e media fer£ 
longitudine Apennini finibus Aretinorum profluit, tenUisprimo, necnifipilciniscorti/ 
ustus,emiflusq? nauigabilis,ficuti Tinia Si Glanis influentes in eum, nouenorum ita con 
ceptu dierum, fi non adiuuent imbresifed Tiberis propter alpera 8i confragofa, ne fic 
quidem prsterquam trabibus uerius quam ratibus longe meabiiis fertur,per d.M.palL 
n5 procul Tiferno Perufia Si Ocriculo,Hetruriam ab Vmbris ac Sabinis,mox circa xirf. 
M.palturbis Veientem agrum a Cruftumino,dein Fidenate, Latinumq^ i Vaticano di 40 
rimensiled infra Aretinum Glanim duobus &xl fluuqsau<ftus,prscipuis autem Nare 
& Aniene, qui Si ipfe nauigabilis Latium includit a tergo,nec minus tamen aquis ac tot 
fontibus in urbe perdu<ftis:& ideo quamlibet magnarum nauium ex Italo mari capax, 
rerum in toto orbe nafcetium mercator placidifsimus. Pluribus prope folus quim ceteri 
in omnibus terris amnes,accolitur, alpfciturq^uillis.Nulli(pfluuiorumminus licet indu/' 
fis utrinqj lateribus:nec tamen iple pugnat,quanqua creber ab lubitis incrcroetis, &nuf/ 
quam magis aquis quam in ipfa urbe ftagnantibus. Quinimo uates intelligitur potius ac 
monitor au&ru femper religiolus uerius quam fsuus. Latium antiquu a Tiberi Circeros 
■ feruatu eft M.palT.L.iongitudine.Tamtenues primordio imperq fuere radices.Coionis 



HI s T or i Ab t ffi fi A' ttf $0 

ftpc mutatis tenuere alij ali)s temporibus, AborigineSjPelalgijArcades^iculfAutunci, 
Rutu!i.Et ultra Circcios Vollci, O ici,Aufoncs,unde nomen modo Latifpfocelsitad Li 
rin amnem.In principio eft Oftia colonia i Romano rege deducia. Oppidum Lauren/ 
tum,lucus Iouis indigetis, amnis Numicius,Ardea a Danae Perfei matre condita. Deirt 
quondam Aphrodiiium, Antium colonia. Aftura flumen SC infula. Fluuius Nymph#/ 
us,CIoftra Romana.Circeq qUondam infula immenfd quidem mari circundata (ut cre/ 
ditur Homero)at nunc planicie. Mirum efl:quod hac de re tradere hominu notitia: poO 
fumus.Theophraftus,qui primus externoru aliqua de Romanis diligetius fcripflt (nam 
Theopompus,ante quem nemo mentione habuit,urbem duntaxat a Gallis capta dixit: 
io Clitarchus ab eo proximus,legatione tantu ad Alexandrum miftatn) hic tam pluiquam 
8C fama, Circeioru infulse menfurapofuit ftadia Ixxx.irt eo uolumine quod icripiitNi 
codoro Athenienfiu magiftratui,qui fuit urbis noftrgcccclx.anno.Quicquid eft ergo ter 
raru prxter x.M.paif propdambitus,adrtexu inlufe.Poft eum annu accelsitltaSae aliud 
miracuIurA Circeijs palus Pomtina eft,quem loeu xxirj. urbiu fuifle Mutianus ter cofui 
^pdidit: Dein flumen Vfens,fupra qd Tarracina oppidu, lingua Volftoru Anxur diclut- 
81 ubi fuere Amycta d ferpentibus deletg.Dein locus Spelunca,lacus Fundanus,Caieta 
portus.Oppidu Formio,Hormte dkftu,ut exiftimauere,antiqua Ltcftrygonu fedes.VI 
tra fuit oppidu Pyr^. Colonia Minturnte,Liri amne diuiia Glanico appellato, Oppidu 
Stnuefla extremu in adieclo Latio, quam quida Sinopen dixere uocitata. Hinc felix illa 
io Campaniaeft.Abhociinu incipiutuitifericolles, & temuletia nobilis fitcco peroes terras 
inclyto, atq? (ut ueteres dixere) fummu Liberi patris cu Cerere certamen. Hinc Setini 8i 
Cucubi obtendutur agri.His iungutur Falerni, Caleni.Dein cofurgut Maflici,Gaurani, 
Surrentini^ motes. Ibi Laborinicampi fternutur,& in delicias aliese politur mefsis.Hsd 
littora fontibus calidis rigantur.-pneterqj cetera in toto mari conchylio 8C pifce nobili an 
notantur.Nuiquam generofior olete liquor.Et hoc quocp certamen humane uoluptatis 
tenuere Ofci,Gr^ci,Vmbri,Tufd,Campani. In ora Sauofluuius, Vulturnu oppidum 
cum amne,Liternum,Cum^ Chalcidenfium,Miienura,portus Baiarum,Bauli,lacus Ln 
crinus 8£ Auernus,iuxta quem Cimmerium oppidum quondam, Dein Puteoli colonia* 
Dicsearchia dicfti.-poftqj Phlcgrtei campi, Acherufla palus Cumis uicina. Littore autem 
$o hoc NeapoliSjChalcidenflum ipfa, Parthenope a tumulo Sirenis appellata:Hercula 
nium,Pomperj:haudproculafped:ate monte Vefuuio, alluente uero Sarno amdc,ager 
Nucerinus:& ix.M.pafluum a mariipla Nuceria.Surrentum cum promontorio Miner/ 
U£, Sirenum quondam lede. nauigatio d Circeis duodeocftoginta M. paif. patet. Re/ 
gio ea a Tiberi prima Ica!ite feruatur, exdeferiptione Augufti. Intus colonia,Capua ab 
campo diCta, Aquinum,Suefla, Venafrum,Sora,Teanum Sidicinum cognomine. No/ 
la.Oppida Abellinum, Aricia, Alba longa,Acerani,Allifani, Atinates, Aletrinates, Ana/ 
gnini, Atellani,Afulani, Arpinates, Auximates, Auellani,Alfaterni.Et qui ex agro Lati/ 
no,item Hcrnico,item Labicanocognominati:BouiIIce,Calati«,Caflnum,Calenu, Ca/ 
pitulum,Cernetu, Cernetani qui Mariani cognominatur: Corani a Dardano Troiano 
40 orti*. Cubulterini, Caftrimonicnles,Cingulani:Fabienles,inmonte Albano Foropopu/ 
lienies.Ex Falerno Frufinates,Feretinates,Freginates,Fabraterni ueteres,Fabraterni no/ 
ui,Ficolenfes,Fregellani,Foroappi,Forentani,Gabini,Interamnates,Succafani, qui & Li 
rinates uocaturjlionenies, Lauinrj,Norbani,Nometani,Preneftini,urbequondam Ste 
phane di<fl3,Priuemates,Setini,Signini, SuefluIani,TeIini, Trebulani cognomine Bali/ 
iiienfes,Trebani,Tufculani,Verulani, Veliterni, Vlubreles, Vluernates, fapercp Roma 
ipla:cuiusnomenalterum dicere,arcanis ceremoniarum nefas habetur: optimaq?& felu 
tari fide abolitum enunciauit Valerius Soranus,luittp mox pcenas. Non alienu uidetur 
inferere hoc loco exemplu religionis antiqua, ob hoc maxime filentiu inftituts. Nanqj 
diua Angerona,cui facrificatur ad diem xij.CaLIanuarr),orc obligato obfignatoq; fimu 

da lacrum 




4<? C. PLINII NATVRALIS 

herum habet.Vrbem tris portas habente Romulus reliquit^ut (ut plurimas tradetibtrs 
crcdamus)quatuor.Mcenia eius collegere ambitu,imperatoribus ccnforibusq?Ve(pa(?a 
nisanno condita: dcccxxvirp paf£ xiij. M.cc. Complexa montes vrj. ipla diuiditurin re 
gionesxiirj. Compita larum cdxv. eiufdcm (patrj menfura currente a miliario in capite 
Ro.fori ftatuto ad fingulas portas,qu§ funt hodie numero xxxvrj.ita ut xrj.port^ femcl 
numerentur,pmereanturq; ex uetertbus vtj.qu^eiTe defierunt.EfficitpalTuum per dire 
tftum xxx.lVLdce.lxv.Ad extrema ucro tedtorum cum caftris prartorijs ab eodem milia 
rioperuicos omnium uiarum menfura colligit paulo amplius Ixx. M. paff. Qubfi quis 
.altitudinem tedlorum addat, dignam profc&o ^(limationem concipiat, fateaturdpnul/ 
lius urbis magnitudinem in toto orbe potuifle ei comparari.Clauditur ab oriente aggere 
Tarquinrj Superbi,inter prima opere mirabili. Nanq? eum muris a:quauit,qua maxime 
patebat aditu plano.Cetero munita erat prscelfis muris,aut abruptis montibus, nifi q, 
expatiantia tedta multas addidere urbes.In prima regione pneterea fuere,in Latio clara 
oppida,Satricum,Pometia,Scaptia, Pitulum, Politoriu, Teilene, Tifata,Csnina,Fica/ 
na,Cruftumeriu, Ameriola,Medullia,CornicuIum,Saturnia,ubi nunc Roma eft: Anti# 
polis quod riuc Ianiculu in parte Rom$:Antemn^, Cameriu,Collatia, Amiternu,Nor/ 
be,Sulmo,& cu his carnem in mote Albano foliti accipere populi Albefes: Albani,Ac(b 
:lani,Acie(es,AboUni,Bubetani,Bolani,Cufuetani,ConoIani,Fidenates,Foretn,Horte/ 
Xes,Latiniefes,Logulani,K / Ianates,Macrales,Mutucumefes,Muniefes ; ,Num{niefes, Qb 
liculani,Odlu{ani,Pedani,Pulluftini,Querquetulai,Sicani,Si(blefes,Toleriefes,Tutien/ 20 
fes, Vimitellarr), Veitefes, Venetulai, Vicelieies. Ita ex antiq Latio lirj. populi interiere (i/ 
neueftigrjs.InGapano aut agro Stabif oppidu fuere ufe^ ad Cn.Popeiu 6C L.Carbone 
coss.pridie CahMaipq die L.Sylla legatus bello fociali id deleuit, qd nuc in uillasabrjf. 
Intercidit ibi & Taurama.Sut & morietis Cafiiini reliquif.Praeterea autor efl Antias,op 
pidum Latinorum Apiolas captum aL. Tarquinio rege, ex cuius pra:da Capitolium is 
inchoauerit.A Surrento ad Silarum amnem xxx.M.paft.ager Picetinus fuit,Tufcorum 
teplo Iunonis Argium fub Iafone codito inOgnisJntus oppidu Salcrni,Picetia. A Silaro 
regio tertia ager Lucanus Bruciusq? incipit,nec ibi rara incolam mutatio. Tenuerut ea 
Pelafgi, Qenotrq, Itali, Morgetes, Siculi, Graeciae maxime populi , nouifsime Lucania 
Samnitibus orti duce Lucio.Oppida Padlum Griseis PoOdonia appeiiatu,finus Parda/ 50 
nus,oppidu Helia,que nunc Velta.Promontoriu Paiinuriba quo finu reccdete traiedlus 
ad columna Rhegia c. M,pa(f.Proximu aut huic flumen Melphes. OppiduBuxentu 
Grace Pyxus,Laus amnis:fuit & oppidu eodem nomine. Ab co Brutiu littus,oppidum 
Blanda,flumen Batu,portusParthcnius Phocenfiu,(inus Vibonefis,locus Clampetig, 
oppidu Tempfa a GracisTemefedtdlu, 3 £ Crotoniefiu Terina,finus^ inges Termgus. 
Oppidum Confentia. Intus in peninfula fluuius Acheron a quo oppidani Acherontini. 
Hippo quod nuc Vibonem Valentiam appellamus. Portus Herculis ; Metaurus amnis. 
Tauraniu oppidu,portus Ore Ais & Medua. Oppidu Scylleu.Cratais fluuius,mater(ut 
dixere)Scylla.Dein columna Rhegia:Stculu fretuiac duo aduerfa promotoriaiex Italia 
Canys,ex Sicilia Pcloru xrj.ftadioru mteruaiio.VndeRhcgiu xrj. M.d.palLInde Apcn 40 
nini fylua,promontonu Leucopetra xq.M»pa(Lab ea Locri cognominati a promotorio 
Zephyrio,abiunt d Silaro cccirj.M. paftuum.Ec includitur Europg flnus primus,in ecqj 
maria nuncupantununde irrumpit Atlanticum,ab alrjs magnumiqua intrat. Porthmos 
a Gr$cis,a nobis Gaditanu ftetumicum intrauit, Hifpanum quatenus Hifpanias alluit: 
ab alqs Ibericum,aat Balearicum-.mox Gallicu ante Narbonenfem prouinciam,hinc Li/ 
gufticum.Ab eo adSieiIiainfuIam,Tufcum:quodex Griecis alii 3 Notiu,aln Tyrrbenu, 
enoftris plurimi inferu uocat. Vitra Siciliam quod eft ad Salentinos, Aufoniu Polybius 
appellat.Eratofthenes aut inter odium oceani & Sardinia quicquid eft, Sardoum. Inde 
adSiciliam Tyrrhenu.Ab hac Cretam ufq? Siculum, Ab ea Creticu.Infubeperhjecma 


H I S T 0 R I AE LIBER 


4 « 


H 3 primx omnium Pityufe a Grxcis didita Frutice pineo, nunc Ebufus uocatur uttaqj 
duitate foederata angufto freto interfluente,patent xlrj.M.paff.Abfunt a Dianio feptin 
gentis ftadrjs,totidem Dianium per continentem 3 Carthagine noua. Tantundem a Pi 
tyufis in altum,Baleares du?, 8 l Sucronem uerfus CoIubrarta.Baleares Funda bellicofas, 
Grxri Gymnafias dixere.Maior c.M.paflfuulongitudinercircuitu uerocccdxxx.M.op/ 
pida habet ciuium Romanorum Palmam 8i Pollentiam,latina Cinium & Cunici,& foe 
deratum Bochoru fuit.Ab ea xxx.M.paff.diftat minor,Iongitudine Ix.M.circuitu cI.M. 
paff.ciuitates habet,Iamnonem, Saniferam, Maeonem. A maiore xrj.M.paflf.in altum 
abefl: Capraria,infidiofa naufragqs, 5I k. regione Palmx urbis Menarix ac Tiquadra,3I 
10 parua Annibaiis.Ebufi terra ferpetes fugat,Colubrarixparit.ldeo infefta omnibus, nifi 
Ebufltanam terram inferentibus:Grxci Ophiufam dixere.Nec cuniculos Ebufusgignit, 
populantes Balearium mefles. Sunt alix xx.Ferme parux mari uadofo. Gallia aut ora, 
in Rhodani oftio Metina, mox qua: Blafcon uocatur, tres Stcechades a uicinis Mafsi/ 
lienfibus didfce propter ordinem,quas item nominant fingulis uocabulis,Proten SI Me> 
(en,qux 51 Pomponiana uocatur,tertia Hypxa.Ab his Sturium,Phcenice,Phila, Leto, 
Si Lerina aduerfatn Antipolim,in qua Vergoani oppidi memoria* 

De Corfica. Cap. vi 

TNLiguftico mari eft Corfica, quam Grxci Cyrnon appellauere,Fed Tufco propior, 
Xa feptetrione in meridie,pied:a,loga paff.cI.M.Iata maiore exparte l.Circuitu cccxxrj. 
M.Abefl: a uadis Volaterranis Ixq. M.pafluu.Ciuitateshabet xxxirj.SC colonias Maria 
nam a C.Mario dedudla, Aleriam a didtatore Sylla. Citra eft OgIa(a.*intra uero Ix. M. 
pafluum a Corfica, Planaria a Ipecie didla,squalis freto,ideodp nauigrjs fallax. Amplior 
Vrgo Si Capraria,quam Grxci Aegilott dixere.Item Egilium di Dianiu quam Artemi/ 
Gam,ambx contra Cofanumlittus: 51 parux,Menaria,Colubraria, Venaria: Illua cum 
ferri metallis,circuitu c.M.a Populonia x.3 Gr?cis Aethalia didta.Ab ea Planafla xxxix. 
M. Ab his ultra Tiberina oftia in Antiano Aftura,mox Palmaria,Sinonia,Sladuerfuni 
Formias Pontix. In Puteolano autem finu Pandataria, Prochyta non ab Aenexnu/ 
trice,fed quia profufa ab Aenaria erat. Aenaria ipfa a ftatione nauium Aenex, Homero 
Inarimedicfta,GrxcisPithecula,nonafimiarum multitudine (utaliquiexiftimauere) 
30 fed a figlinis doliariorum. Inter Paufilypum 81 Neapolim Megarisrmox a Surreto vitj. 
M.pafluum diftantes,Tiberq principis arce nobiles Caprex,circuitu xl. M.paflf. Leuco/ 
thea, Extracp confpeclum, pelagus Africum attingens Sardinia, minus ix.M.paffuum 
a Corficx extremis, etiamnum anguftias eas ardlatibus infulisparuis, qux Cunicularix 
appellantur,itemcp Phintonis foffx, a quibus fretum ipfum Taphros nominatur. 

De Sardinia. Cap. vir 

S Ardinia ab oriente patens,dxxxviq.M.paflf. ab occidente,cIxx.M. a meridie, Ixxiirj. 

M.i feptentrione, cxxq. circuitu, dlxrj.M. abefl: ab Africa Caralitano promontorio 
ducenta milia,a Gadibus quatuordecies centena,Habet 8C a Gorditano promotorio du 
as infulas quxuocantur Herculis,aSulchenfi Enofin, a Caralitano Ficariam. Quidam 
4° haud procul ab ea etia Beleridas ponunt SI Collodem, 81 quam uocat Heras lutra. Ce/ 
Ieberrimi in ea populorum Ilienles,Balari, CoTfi. Oppidorum xiirj.Suchitani, Valetini, 
Neapolitani,Bocenfes,Caralitani ciuium Romanoru ,Si Norefes,Colonia aut una,qux 
uocatur ad turrim Libyfonis. Sardinia ipiam Timxus Sandaliotin appeliauit ab effigie 
folex,MyrfiIus Ichnufam a fimilitudine ueftigrj. Cotra Pxftanu finu Leucafia eft,a Si/ 
rene ibi fepulta appellata.Cotra Velia,Pontia, 8 I Ifcia,utrxq? uno nomine Oenotrides, 
argumentu poflfeffx ab Oenotrijs Itali?: 81 cotra Vibone paru?,qux uocatur Ithacefix, 
Vlixis Ipecula. De Sicilia. Cap. vnr 

V Erum ante omnes claritate Sicilia, Sicania Thucydidi dida, Trinacria pluribus, 
aut Triquetra i triangula (pecietcircuitupatens, ut autor eft Agrippa, dcxyirj.M. 

d 5 paff. 


4 t ptrsii: «at V n’A?Lvr s - 

paffquon<faBrutio agro coharcns,moxtntcrfufo mari auulfa xq. M. inlongitudinem 
freto:in latitudinem aut M.d.p.iuxta columna Rhcgiam.Ab hoc debifcendi argumeto, 
Rhegiu Graci nome dedere oppido,in margine Italia: fito.In eo freto eft fcopulus Scyl 
bjitem Charybdis,mare uorticofam, ambo dara fauitia Jpfius Triquetra, ut diximus, 
promontoriu Pelorus uocatur,aduerfus Scyllam uergens in Italiam,Pachynum in Grg/ 
xiam,cxluq.M.ab eo diftante Peloponnefo.-Lilybeum in Africam.dxxx.M.interuallo i 
Mercurii promontorio.*& a Caralitano Sardinia cxx.M. Inter k aut hac promontoria 
ac latera diftant his lpatqs,Terreno itinere a Peloro Pachynum dxvi. M.paff.Inde Lily 
baum cc.M.Inde Peiorum dxx.M.Coionia ibi urbes ac duitates lxxrj. A Peloro mare 
Ionium ora (pedlante,oppidu Meffana ciuiu Ro.qui Mamertini uocatur.Promotorium io 
Drepanu,colonia Taurominiu,quf antea Naxos,flumen Afines,m5s Aetna nodturnis 
mirus incedrjs.Crater eius patet ambitu ftad, xx. Fauilla Taurominiu Si Catanam ufqj 
pemenit feruens,fragor uero ad Marone & gemellos coIles.Scopuli tres Cycjopu, por/ 
tus VlixiSjColoniaCatana. Flumina Symethum, Terias,Intus Lgftrygonq campi. Op/ 
pida,Leontini,Megaris,amnis Pantagies.Colonia Syracufa,cufonte Arethufa.Quan/ 
quam Si Temenitis ,Si Archidemia,& Maoaa, 6 £ Cyane,& Miiichie fontes in Syracuia 
no potantur agro.Portus Nauftathmus,flumen Elorum, promontorium Pachynum:^ 
qua fronte Siciliaflumen Hirminium,oppidu Camarina ,fluuius Gelas, oppidu Aera/ 
gas,quod Agrigentum noftri dixere. Thermf colonia, amnes Atys Si Hypia, Selinus 
oppidum.Lilybaum ab eo promontoriu,Drepana,mons Eryx.Oppida Panhormum, 
Solus,Himera cum fluuio,Cephalcedis^\lunt!um,Agathirnum,Tyndariscolonia,op- 
pidum Myla,&undeccepimus Pelorus.Intus latina conditionis Centuripini, Nepini, 
Segeftani:ftipediarq,Afformi,Aetnen(es,Agyrini,Accftei, Acren(es,Bidini,Citarq,Ca 
cinni,Drepanitani,Ergetini,Eccftiefes,Erycini,EnteiIini,Etini,EdinijEttguini,Gelani,Ga 
iathani,Halefini,Hennenfes,Hyblenfes, Herbitenfes, Herbeflenfes, Herbulenfes,Hali/ 
cyenfts,Hadranitani,Imacarefes,Ichanenfes,Ietenfes,Mutuftratini,MagciIini,Murgen 
tinijMutyenles, Menanini, Naxrj, Nooeni,Petrini, Paropini, Pfnthienfes.Scmeilitani, 
Scherini, Selinuntrj ,Symethrj, Talarenfes, Tifsinenfes, T riocalini, Trirarienfcs, Zan/ 
clai MelTeniorum in Siculo freto.Infalafunt in Africam uerfa,Gaulos,Melita a Came 


rina Ixxxiiq.M.paftla Lilybao exirp Cofyra, Hieronefos, Cane, Galatha,Lcpadufa, 50 
Aethufa, quam alrj Aegufam, Bucinna, 8C d Soiunte Ixx v. M. Ofteodes, contracp Pa/ 
ropinos Vftica. Citra uero Siciliam ex aduerfo Metauri amnis xq.miiibus fermepaffuu 
ab ttalia,vq. Aeolia appellata. Eadem Lipareorum Si Hephaftiades a Gracis, a no/ 
ftris Vulcania,Aeolia,quod Aeolus Iiiacistemporibus ibi regnabat. 

De Lipara» Cap. 1 x 

L ipara cum ciuiu Ro.oppido,didla a Liparo rege,qui fuccefsit Aeolo, antea Milogo 
nis uel Meligunis uocitata,abeft xq.M.paff.ab Italia,ipfa circuitu paulo minori. In/ 
ter hac Si Sicilia altera,antea Therafia appellata,nuc Hiera,quia (acra Vulcano eft,colle 
in ea nodlurnas euomente flamas.Tertia Strongyle,a Lipara M. paff. ad exortum folis 
uergens,in qua regnauit Aeolus,qua a Lipara liquidiore flamma tantum differt. Cuius 40 
fumo,quina flaturi fintuenti,in triduu pradicere incolatradutur: unde Aeolo uetos pa/ 
ruiffe exifttmatum. Quarta Didyme, minor qu^m Lipara.Quinta Ericufa,Sexta Phoeni 
cula,pabu!o proximaru relidla»Noui(sima,eadem^minima,Euonymos.HadIenusde 
primo Europa finu» De Locris Italia fronte. Cap. x 

A Locris Italia frons incipit,magna Gracia appellata, in tres finus recedens Auionfj 
maris,quoniam Aufoncs tenuere primupatet odlogintaduo M. paff. ut autor eft: 
Varro.Plericp Ixxrj.M.fecere.In ea ora flumina innumera,(ed memoratu digna a Locris 
Sagra, Si ueftigia oppidi Caulonis,Myftia,Cofilinumcaftru,Cocinrhu,quod tffe Ion/ 
gilsim u Italia p romontonu aliqui ejriftimant.Dein finus,&Scylacau,ScylIe:tiu Atheni/ 

. " . enfibu| 



H I S T O R I AE LIBER III 45 

erTbuscumcoderefit di<ftum:quem Iocu occurrens Terinsusfinuspcn:nfu]amcffic/t:& 
in ca portus,qui uocatur caftra AnnibaIis,nufquaangufl:iore Italia, xx. M. paff.iatitudo 
eit.Iraq?Dionyfius maior intercifam eo loco adrjcere Sicilis uoluit. Amnes ibi nauigabi 
bs,Cscinos,CrotaIus,Semirus, Arocha,Targines.Qppidum intus Perilia,mons Cliba 
nus,promontorium Lacinium:cuius ante oram infula x.M.pa(T.a terra Dioicoron, alte/ 
ra Calypfus,quam Ogygiam appeKaflfe Homerus exiflimatur.Prsterea tres Sirenuflf^ 
Meloelia.Ipfum a Caulone abeiie Ixx. milibus pafif.prodidit Agrippa* 

Secundus Europs finus. Cap. xi 

A Lacinio promontorio fecundus Europa finus incipit,magno ambitu flexus,& A/ 
croceraunio Epirifiniturpromontorio,a quo abeftlxxv.M.paff.Oppidum Cro/ 
to,amnis Nesthus.Oppidum Thurium inter duos amnes Crathin 8C Sybarin, ubi fuit 
urbseode nomine. SimilitereftinterSirinK Acirin Heraclea, aliquando Sirisuocitata. 
Flumina AcaIandrum,Ca{uentum,Oppidum Metapontum,quo tertia Italis regio fint 
tur. Mediterranei Brutiorum Apruftani tantu.Lucanorum autem Atinates, Bantini,E/ 
burini, Grumentini, Potentini,Sofltini,Sirini, Tergilani,Vrfentini, Volcentani,quibus 
Numeftrani iunguntur.Prsterea interifTe Thebas Lucanas Cato autor eft.Et Pandofia 
Lucanoru urbem fuiflfe Theopompus, in qua Alexander Epirotes occubuit. Connedli/ 
tur fecunda regio, amplexa Hirpinos, Calabriam,Apuiiam,Salentinos ccl. M.flnu qui 
Tarentinus appellatur, ab oppido Laconum in recefluhoc intimo fito,cotributaebma/ 
eo ritima colonia qus ibi fuerat. Abefl: cxxxvi.M.paflf.a Lacinio promontori 0 ,aducrfam ei 
Calabriam in peninlulam emittens, Grsci MeflTapiam a duce appellauere:5£ ante Peuce 
tiam,d Peucetio Oenotri fratre. In Saletino agro inter promontoria c. M. paflfuu inter- 
, funt.Latitudo peninfuls i Tarento Brundufium terreno itinere xxxq. M. paflfuu patet, 
multoq? brenius a portu Safina«Oppida per continentem i Tarento, Varia, cui co/ 
gnomen Apuis, Meifapia, Aletium.In ora uero Senonum GaliipoIis,qus nunc eft An/ 
xa Ixrj. M. paflf. a Tarento. Inde xxxirj. M,promontorium,quod Acran Iapygiam uo 
eant,quo longiifime in maria excurrit Italia. Ab eo Balla oppidu,& Hydruntu decem ac 
nouem M.paflfuu,ad diferimen Ionrj 8C Adriatici maris,qua in Grscia breuiflimus tran/ 
fitus.Ex aduerlo Apollonia oppidum, latitudine intercurretis freti,quinquaginta M. n5 
amplius. Hoc interuallum pedeftri cotinuare tranfitu pontibus iadtis,primum Pyrrhus 
Epiri rexcogitauit: pofl:eum M. Varro, cumdafsibusPomperj piratico bello prsefe 
fet. Vtrunqj alis impediere curs. Ab Hydrunte Soletum defertum, dein Fratuertiura, 
Portus Tarentinus, (latio militum Lupia,Balefium,CsIium,Brundifium LM. paflf ab 
Hydrunte,in primisltalisportu nobile,ac uelut certiore tranatu,ficati longiore,excipicn 
te Illyrica urbe Dyrrachio ccxx.M.traiedla.Brundifiocontermmus Pediculorum ager* 
ix.adulefeentes totidemq? uirginesab Illyrrjs tredecim populos genuere. Pediculorum 
oppida,Rhudia,Egnatia,Barion,ante Iapyx aDsdali filio, A quo & Iapygia, Amita,Pa 
citius, Aufidus ex Hirpinis montibus Canuflum prsfluens. Hinc Apulia Dauniorum 
cognomine, i duce Diomedis focero. In qua oppidum Salapia, Annibalis meretricio a/ 
4 ° more inclytu, Sipontum, Vria: amnis Cerbabs,Dauniorum finis.portus Agafus,pro/ 
montorium montis Gargani, a Salentino fiue Iapygio cxxiiq. M. paflfuu ambitu: Gar/ 
gani portus:Garns, lacus Pantanus. Flumen portuofum Frento, Teanum Apulorum. 
Itemeg Larinum,Cliternia,Tifernus amnis.Inde regio Frentana. Ita Apulorum genera 
tria:Teani a duce Gares:Lucani,qui fubadliaCalchate,tenuere loca qusnuc tenent Eti/ 
nates.Dauniorum prster fupra dicta colonis, Luceria,Venufia:Oppida Canufiu,Har 
pi aliquando Argos Hippium Diomede condente, mox Argirtppa dictum.Diotnedes 
ibi dcleuit gentes Monadoru,Dardorumc{?,& urbes duas, qus in prouerbri ludicru uer 
tere, Apinam & Tricam.Cstera intus in fecunda regione,Hirpinoru colonia una Bene/ 
uentum, aufpicatius mutato nomine, qus quondam appellata Maleuentum. Aufecufa/ 

" d 4 ni,Aqui 



44 


C. PLINII NATVRALIS 


ni, Aquiloni, Abellinates cognomine Protropi,Compfani,Caudini,Ligures qui cogno/ 
minatur Corneliani, Si qui Bebiani,VcfcelIani, Deculani, Aletrini, Abellinates cognomi/ 
nati Marfi, Atrani,Aecani, Alfellani, Atrinates,Arpani,Borcani,Collarini,Corineles,& 
nobiles clade Romana Cannefes,Dirini,Forentani,Genufini,Herdonien(es,Hyrini,La 
rinates cognomine Frentani, Etinates, ex Gargano Mateolani,Neretini,Matini,Rubu/ 
ftini,Syluini,StrapelIini,Turmantini,Vibinates,Venufini,Vlurtini.CalabrommmediV 
terranei,Egetini,Apamefl:ini,Argenrini,Butuntinefes,Deciani,Brumbeflini,Norbanen 
{es,SturnLni,Tutini.SaIcnti'norum 3 Aletini,Bafterbini,Neretini, Valentini, Veretini* 

Regio Italiae quarta. Cap. xn 

S Equitur regio quarta gentium uel fottiflimarum Italte.In ora Frentanorum aTifcr/ ro 
no flumen Trinium portuofum.Oppida,Hiftonium,Buca,Ortona,Aternusamnis. 
Intus Anxani cognomine Frentani,Carentini Supernates,&Infernates,Lanuefes:Mat 
rucinorumTeatinhPelignorum Corfinienfes, Supersequani, SulmonenFes:Marforum 
Anxantini, Atinates,Fucentes,Luccn(es,Maruuq,Albenfium Alba ad Fucinum lacum: 
Aequiculanorum Cliternini,Carfeolani: Veftinoru Angulani,Pinnenfes, PeltuinateS, 
quibus funguntur Aufinates cifmontani: Samnitium,quos Sabellos, & Graeci Saunitas 
dixere,colonia Bouianum uetus, & alterum cognomine Vndecumanorum, Aufidena/ 
teSjEfernini, Fagi, Fugali,Ficolenfes,Sepinates,Treuentinates:Sabinorum Amiternini, 
CurenfeSjForum Decrj,Forum nouum,Fidenates,Interamnates,Nurfini, Nomentani, 
Reatini, Trebulani, qui cognominatur Mutufcan, 8i qui Suffenates, Tiburtes, Tarina/ 
tes.In hoc fitu ex Aequiculis interiere Comini,Tadiates, Acedici, Alfaterni.Gellianus au 
tor eft, lacu Fucino hauftum Marforum oppidum Archippe, conditum a Marfya duce 
Lydorumtitem Vrticinorum in Piceno deletum a Romanis, Valerianus.Sabini (ut qui/ 
dam exiftimauere) a religione 8i deorum cultu Seuini appellati, Velinos accolunt lacus, 
rofcidis collibus.Nar amnis exhaurit illos fulphureis aquis. Tiberim ex his petes replet, 
e mote Fifcello labens, iuxta Vacung nemora 8i Reate in eofdem cbditus. At ex alia par/ 
te Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus tris amoenitate nobiles, qui nomen dedere 
Sublaqueo,defert in Tiberim.In agro Reatino Cutiliae lacum,in quo fluctuet infula,lta/ 

Im umbilicum efle M.Varro tradit.Infra Sabinos Latium eft, A latere Picenum,a tergo 
Vmbria, Apennini iugis Sabinos utrinqj uallantibus. 

Quinta regio. Cap. xm 

Q Vinta regio Picenieft,quondam uberrima multitudinis, ccclx. M.Picentium in fi/ 
dem Rotn.popu. uenere. Orti funt A Sabinis uoto uere facro.Tenuere ab Aterno 
amne,ubi nunc ager Adrianus, 81 Adria colonia,a mari vrj.M.p. flumen Vomanu,ager 
praetutianus,Palmenfisqj.Item Caftrum nouum,flumen Batinum, Truentum cum atn 
ne: quod folum Liburnorum in Italia reliquum eft. Flumina Albulates,Suinum, Helu i/ 
num, quo finitur Praetutiana regio 8i Picentum incipit.Cupra oppidu,caftellum Firma/ 
norum,& fuper id colonia Afculu Piceni nobiliflimadntus Nouana. In ora Ciuana,Po 
tentia,Numana a Siculiscondita.Ab f]fdem colonia Ancon,appofita promontorio Cu 
mero in ipfo fledtetis (e orse cubito:a Gargano dxxxirj.M.p.Intus Auximates, Veregra 40 
ni,Cingu!ani, Cuprenfes cognomine Montani,Falarienfes,PaufuIani, Pleninenfes,Rici 
nenfes,Septempedani,ToIlenrinates,Triacenfes,VrbsfaIuia,Pollenrini. 

Sexta regio. Cap. xim 

TVngitur his (exta regio, Vmbriam coplexa agrumq? Gallicum circa Ariminum. Ab 
JL Ancone Gallicaora incipic, togata Gallia cognomine. Siculi & Liburni plurimi cius 
tractum tenuere, in primis Palmenfem,Praetutianum, Adrianumcp agrum. Vmbrieos 
expulere,hos Hetruria,hanc Galli.Vmbrorum gens antiquiflima Italia: exiftimatur, ut 
quos Vmbrios a Gnecis putent didtos,quod inundatione terrarum imbribus fuperfuiO 
fenr. ccc. eorum oppida Thufci debellaue rcperiuntur. Nunc in ora flumen Aefis,Seno 

gallia 



HISTORIAE LIBER III 

gal!ia,Metaaros fluuius, colonia Fanu forfun£e,Pifautu cum amnc.Et intus Hifpellu,Tu 
der.Dc cattero Amerini,Attidiates, Afirinates, Amates,/£finates, Camertes,Cafuetilla 
ni,Carfulani,Dolates cognomine Saldini,Fulginates,Foroflaminieies, Forofulienles co 
gnommeC5cubieies,Forobrernitiani,Forofempronieies,Inginini,Interarnnatcs cogno 
mine Nartes,Meuanates,Meuanionenfes,Mattilicates,Narniefes,quod oppidu Nequi 
num atitea uocatu eft.Nucerinicognomine Fauoniefes,& Camelani,OmcuIani,Oftra 
ni,Pitulani cognomine Pifuertes,& ali] Mergdini,Pelefh'ni,Setinates,Sarfinates,SpoIe 
tini,Suarrani,Seftinates,Su!'llates,Sadinates,Trebiates,Tuficani,Tifernates cognomi/ 
ne Tibcrini, 8 C ait) metaurenfes, Veii onicates, Vrbinates cognomine Metaurenfes, 8 £ a!i) 
je HortefeSjVettioneies, Vindinates, Viuetani.In hoc fitu interiere FeIiginates, 8 C qui CIu/ 
fiolu tenuere fupralnteramnamiSjSarranates,cum oppidis Acerris qute Vafris cogno 
minabantur,Turocelo,quod Vetriolum.item Solinates,Suriates, Faliienates,Apienna/ 
tes.intericre ££ Arienates cum Crinouolo,& Vfidicani,& P!angenfes,Pifinates, Gelefti 
ni./\meriam fupraferiptam Cato ante Perfeibcliuconditam annis dcccdxiirj. prodidit* 
Odaua regio. Cap. x v 

S~\ Ctaua regio determinatur Arimino,Pado,Apennino. In ora fiuuius Cruftumiu, 
V./ Ariminu colonia cu amnibus Arimino SC Aprufa.Fluuius hinc Rubico quondam 
finis Italia, Ab eo Sapis, 8 C Vitis,& Anemo, Rauenna Sabinoru oppidu, cum amne Be 
defe,ab Ancone cipM.p.Nec procul i mari VmbroruButrium.Intus colonia Bononia, 
20 Felfina iiocitata,cu princeps Hetruriteefl(et:BrixiIlu,Mutina,Parma, Placetia; Oppida, 
Cefena,Cliterna,Foru CIodi),Liuri,Popilti,Truentinorum,Corneiri,Licini,Fauetini,Fi 
dentini,Otefini,Padinates,Regien(es a Lepido,Solonates,fakuscp Galliam' qui cogno/ 
minatur Aquinates,Tanetani,VeIiatescognomine Vecleri ? Regiates, Vmbranates.In 
hoc tradu interierunt Boi),quoru tribus cxqiuifte autor eft Cato;Item Senones,qui ce/ 
perant Romam, De Pado flumine, Cap. xvi 

P Adus e gremio Vefuli montis,celfiffimu in cacumen elati,finibus Ligurum Vagien/ 
norum uifendo fonte profluens, codenscp fe(e cuniculo, & in Forouibienfium agro 
iterum exoriens,nulli amnium claritate inferioriGrascis didus Eridanus,ac poena Phae/ 
thontis illuftratusraugetur ad canis ortus liquatis nimbus,agris quam nauigrjs torretior, 
50 nil came ex rapto fibi uindicas.atq; ubi liquit agros ubertate largior,trecetis M.paf.3 foa 
te addes meatu duodenonagintamec amnes tantu Apeninos Aipincscp nabrgabiles ca/ 
piens,fed lacus quoegimmenibs in eu fefe exonerates, omni numero xxx.flumina in ma 
re Adriaticu defertCeleberrima ex qs,Apenniniiatereiadu,Tanaru,TrebiamPlacenti 
num,Taru,Niciam,GabelIu,Scultena,Rhenu.AIpiuuero Stura,Morgu,Duriasduas, 
Sefllten,Ticinu,Lambru,Addua,Oiiu,Minciu,Nec alius amniu tam breuifpatio maio 
rts incremeti eft. Vrget quippe aquaru mole,& in profundu agitur.grauis terra 2 ,quancp 
dedudus in flumina 8C foflas inter Rauenna Aitinuqj pafluu cxx. M.tame quia largius 
uomit/epte maria didus facere. Angufta fofla Rauena trahit, ubi Padufa uocai;, quon 
da Meflanicus appellatus.Proximu inde oftiu,magnitudine portus habet, qui Vatreni 
40 dicitur.Quo Claudius Cefar '<t Britania triuphans ,pr«grandi illa domo ueriuscp naue 
intrauit Adriam.Hoc ante Eridanu oftiu didu eft,alrjs ^pineticu ab urbe Spina,qu£ fu 
it iaxta,praeuales ut Delphicis creditu eft thefaufis, codita a Diomede. Auget Ibi Padu 
Vatreaus amnis,ex Forocorneliefi agro.Proximu inde oftiu Caprafia;, dein Sagis,deini 
Volane,qd ante Olaneuocabatur.Omnia ea,flumina,foffasqs,primi a Sagi fecere Tu/ 
fci,egefto amnis impetuper trafuerfum in Atrianoru paludes,quf fepte maria appellan/ 
tur,nobili portu oppidi Thufcoru Atrida q Atriaticu mare ante appcllabatur,qd nuc A 
driaticu.lnde oftia plena,Carbonaria ac fomoes Phi'lifting,qd alrjTartaru uocat:omnia 
cx Phihftin^ foflte abundatione nafcentia,accedentibus Atefi ex Tridentinis aipibus, 8 £ 
Togifono ex Patauinorum agris. Pars eorum &proximum portum facit Brundulum, 



4« C. PLINII NATVRALIS 

ficut Edroticm Medoaci duo,ac foflaClodia.His fe Padus mi{cet,ac per hec effunditur, 
plerifq*, ut in Aegypto Nilus quod uocant Delta , triquetram figuram inter alpes atque 
oram maris facere proditus,ftad.ij.M.circuitu.Pudet a Grecis Italia rationem mutuari. 
Metrodorus tamen Scepfius dicit, quoniam circa fontem arbor multa fit picea, quas pa/ 
des Gallice uocetur,Padum hoc nomen accepiffe, Ligurum quide lingua amnem ipfum 
Bodincum uocari,quod fignificet fundo carentem.Cui argumeto adeft oppidum iuxta 
Induftria,uctufto nomine Bodincomagum, ubipreripua altitudo incipit. 

Italia tranfpadana. Regio undecima. Cap. xvii 

^T" f Ranipadana appellatur ab eo regio undecima,tota in mediterraneo, cui maria cun/ 

JL dia frudtuofo alueo importat.Oppida Vibi forum,Segu fio. Colonia: ab alpiu radi *<> 
cibus, Augufta Taurinorum antiqua Ligurum ftirpe, inde nauigabiiiPado.Dein Sala/ 
forum Augufta pretoria,iuxta geminas alpium fauces,Graias atque Pcenfnas.His Pce 
nos, Grarjs Herculem tranfifte memorant. Oppidum Eporedia, Sibyllinis libris d Pop. 
Ro.condi iuftum.Eporedicas Galli bonos equorum domitores uocant:. Vercelle Liby/ 
eorum ex Sallyis orta:, Nouaria ex Vcrtacomacoris, Vocontiorum hodieqp pago,non 
(ut Catoexiftimat) Ligurum:ex quibus Leui & Marici condidere Ticinum,non procul 
d Pado, ficut Bcrj trans alpes profedli Laudem Pompeiam,Infubres MedioIanu.Oro/ 
biorum ftirpis effe,Comum atque Bergomum,& Liciniforum,& aliquot circa populos, 
autor eft Cato: fed originem gentis ignorare fe fatetur,quam docet Cornelius Alexadcr 
ortam a Grecia, interpretatione etiam nominis, uitam in montibus degentibus. In hoc *o 
fitu intcrrjt oppidum Orobiorum Barra,undeBergomatcs Cato dixit ortos, etiamnum 
prodente fe altius quam fortunatius fitosinteriere & Caturiges Infubrum exules,& Spi 
na fupradidla.Item Melpum opulentia precipuum, quod ab Inlubnbus 8 C Boqs & Se/ 
nonibus deletum effe eo die, quo Camillus Veios ceperit, Nepos Cornelius tradidit. 

Venetia. Decima regio. Cap. xvm 

S Equitur decima regio Italie Adriatico mari appofita, Venetia, cuius fluuius Silis ex 
montibusTaurifanis.Oppidum Altinum,flumen Liquentiacx mentibus Opitergi/ 
nis,& portus eodem nomine,colonia Concordia,flumen 8 £ portus Romatinu, Tillauen 
tum maius minuscp,Anaflum quo Varramusdefluit, Alla,Natifo cum Turroprgfluen 
tes Aquiieiam coloniam xrj. M. paff. i mari fitam.Carnorum hec regio,iundlaq? lapi/ 50 
dum,amnisTimauus,caftellum nobile uino Pucinum:Tergeftinus finus,colonia Terge 
fte xxin.M.paffiab Aquileia. Vitra qua vi.M.paff Formio amnis,ab Rauenna dxxxix. 
M.paff antiquus aucfte Italia terminus,nunc uerolftrie,quam cognominata tradunt a 
flumine Iftro,in Adriam effluente e Danubio amne: eidemcp Iftro exadnerfo Padifau 
ccs.contrarioeorupercuflu marnnterictftodulcelcete.pleriq^ dixere fallo, 6 i Nepos Cor 
nelius etiam Padi accola. Nullus enim ex Danubio amnis in mare Adriaticu effunditur. 


Deceptos credo,quoniam Argo nauis flumine in mare Adriaticu defeendit, non procul 
Tcrgeftemec iam conftat quo flumine. Humeris trauecftam aIpes,diIigentiotes tradunt. 
Subqffe aut Iftro,dein Sao,dein Nauporto,cui nomen ex ea caufa eft,inter Aemonam 
alpescp exorienti. Delftria. Cap. xix 40 

I Stria utpeninfula excurrit. Latitudinem etus xI.M.paff. circuitu uero cxxq.M.prodi/ 
dere quidam. Item adherentis Liburnie& Flanaticifinus. Alij Liburnie dxxx. M. 
Nonnulli in Flanaticum finum Iapidiam promouere,a tergo Iftrie, cxxx.M.paff Dein 
Liburniam d.MTecere.Tuditanus,qui domuit I(tros,in ftatua fua ibi infcnpfit,ab Aqui 
Icia ad Titium flumen ftad. cc. Oppida Iftrie ciuium Ro. Aegida, Parentium: colonia 
Pola.que nunc Pietas Iulia,quonda a Colchis condita.Abefta Tcrgefte c.M.paffuum. 
Mox oppidum Nefatftium: & nunc finis Italie fluuius Arfia. Polam ab Ancona tra ie/ 
tftus cxx.M.pafieft. In mediterraneo regionis decime colonie, Cremona Brixia Ceno/ 
mannorum agro, Venetorum autem Atefte,.& oppida AceIum,Patauium,Opitergiu, 

Belunum 



HISTORIAE LIBER III 47 

Belunum, Vicetia, Mantua Thufcorum trans Padum fola reliqua . Venetos Trotana 
ftirpc ortos autorefl: Cato. CenomannosiuxtaMafsiliamhabitaflfe in Volcis. Fcrtini, 
Si Tridentini, 81 Bernenfes, Rhetica oppida: Rhetorum Si Euganeorum Verona. Iu/ 
lienfes Carnorum.Dein quos fcrupulofc dicere non attineat,Alutraenfes,Afleriates, Fla 
monienies, Vanienfes,& airj cognomine Culici:Foroiulienfes cognomine Tranfpadani* 
Foretani,Venidates,Quarqiieni,Taurifani,Togienfes,Varuani.In hoc litu interiereper 
oram Iramine, Pellaon, Palficium: ex Venetis Atina, Si Culina: Carnis, Segefte, 5 £ 
Ocra:Taurifcis Noreia.Et ab Aquileia ad duodecimu Iapidem,deletum oppidum etiam 
inuito fenatu, d M. Claudio Marcello, L.Pifo autorefl. In hac regione SCx, lacus inclyti 
io funt, amnesque eorum partus aiit alumni, fi modo acceptosreddunt,ut Adduam La/ 
rius,Ticinum Verbanus * Mincium Benacus, Ollium Sebinus ,Lambru EupiIis,omnes 
incolas Padi. Alpes in longitudinem x.M.paff, patere a fupero mari ad inferum,C^lius 
tradit:Timagencs xx.M.paff.dedudis: in Iatitudinem,CorneIius Nepos c. M. T.Liui/ 
us tria M. Radiorum : uterque diuerfis in locis * Nam 8i centum milia excedunt aliquan/ 
do,ubi Germaniam ab Italia fubmouent,nec Ixx. M. explent, reliqua fui parte graciles* 
ueluti natura prouidentia. Latitudo Italia, fubter radices earum i Varo, per uada Sa/ 
batta,Taurinos,Comum,Brixiam, Veronam, Vicetiam, Opitergium, Aquileiam, Ter/ 
gefte,Polam,Arfiam, dccxlrj. milia paffuum colligit* 

De Alpibus,8£ gentibus alpinis. Cap. 3 tx 

ao TNcola: alpium multi populi, fed iiluftres a Pola ad Tergeftis regionem SecufTes, Su/ 
JLbocrini, Atali, Menocaleni, iuxtacp Carnos quondam Taurilei appellati, nunc Noti/ 
ci.His contermini Rheti 8£ Vindelici, omnes in multas ciuitates diuifi. Rhctos Thu/ 
fcorum prolem arbitratur,a Gallispulfos duce Rheto. Verfo deinde Italiam pectore a! 
piumlatiniiuris Euganea; gentes, quarum oppida xxxiiq. enumerat Cato.Exqs Trium 
piliniuenaliscum agris fuispopulus:Dein Camuni,compIuresqjfimiles, finitimisattri/ 
buri municiprjs.Lepotios Si Salafos,Taurifcf gentis ide Cato arbitratur. Cteteri fere Le 
pontiosrelidosex comitatu Herculis, interpretatione Graci nominis credunt, prauftis 
intra finus alpium niue membris:eiufdem& Gratos fuiffe pofitosintranfitu, Gratarum 
alpium incolas,praflantescp genere Euganeos,inde trado nomine. Caput eorum Sto/ 
. 5 ° nos.Rhetorum Vennones, Sarunetesq?ortus Rheniarpnisaccolunt, Lepontiorum 
qui Viberi uocantur, fontem Rhodani,eodem alpium tradu. Sunt praterea Latio do/ 
nati incola,ut Ododurenfes, & finitimi Ceutrones,Cottian^ ciuitates.Caturiges,& ex 
Caturigibus orti Vagienni Ligures,# qui Montani uocantur.Capiilarorumcp plura-ge 
nera ad confinium Liguftici maris. Non alienum uidetur, hoc loco fubficere inferiptio/ 
nem e trophxo alpium,qu^ talis efblmperatori Csfari Diui Ftl. Aug. Pontifici Maxi/ 
mojmp. xtirj. tribunitte poteftatis S. P.Q.R. quod eius dudu aufpicrjscp gentes alpi/ 
n& omnes, qu^a mari fupero ad inferum pertinebant, fub imperium po. Rom, funtre- 
dad^. Gentesalptn^ deuiden, Triumpilini,Camuni,Vennotes, Venonetes,Hifarci, 
Breuni,Naunes, Focunates, Vindelicorum gentesquatuo^ConfuaneteSjVirucinates, 
4° Ltcates,Catenates:Abifontes,Rugufci,Suanetes,Collucones, Brixentes,Lepontrj, V i/ 
beri,Nantuates,Seduni, Varagri,Salafi,Acirau6es,Medulli, Vcenni,Caturiges, Brigia/ 
ni, Sontiontq, Ebrodunti), Nemaloni, Edennates,Eiubiani, Veamini:Gallic£e,Triulat/ 
ti,Edini, Vergunni, Egiiituri, Ncmenturi, Oratelli, Verufi, Velauni, Suetri. Non funt 
adiecLe Cottiatra ciuitates xrj. qu st non fuerunt hofliles, fed item attributa municipqs 
lege Pompeia. Hxc eft Italia drjs facra, hse gentes eius, haec oppida populorum. Super 
ha:c Italia,qux L.Aemylio Paulo,C.Atilio Regulo coniulibus,nunciato Gallico tumui/ 
tu,fola fine externis ullis auxilrjs,atq? etiam tunc fine tranfpadanis,equitum lxxx.M. pe/ 
ditum dcc.M.armauit. Metallorum omniu fertilitate nullis cedit tetris.Sed interdidum 
id uetece confulto patrum* Italias parci iubentium, 

> i - ~ ” Illyricum 



48 C* PLINII NATVRALIS 

Illyricum. Cap. xxi 

A RGxgens Liburnoru iungitur,ufcj 3 adflumeTitiu.Pars eius fuere Mentores, Hy 
-ZjL.mani,Enchele*,Dudini,& quos Callimachus Peucetias appellatmuc totu uno no 
mineIllyricuuocaturgenerafcim,populorupaucaefFatudigna,autfelicianomina.Couen 
tum Scardonitanum petunt Iapides, & Liburnorum duitates xiirj. k quibus Lacinicnfes, 
Scultinos,Burniftas, Aibonenfes nominare non pigeat. Ius Italicum habent eo couentu 
Alut*,Flanatcs,a quibus finus nominatur:Lopfi,Varubarini,immunescp Afferiates, 8 d 
ex infulis Fuliinates,Curidt*.Ca:terum per oram oppida a Ncfadtio, Aluonl,Flauona, 
Tarfatica,Scnia,Iofpica,OrtopuIa,Vegium,Argyruntu,Corniniu,Enonaciuitas, Pau/ 
Gnus flumen,Tedaniu quo finitur Iapidia.Infulg in eo finu,Abfyrtiu,Arba,Tragurium, I(J 
ItTa,Pharos,Paros ante:Crexa,Gifla, Portunata. Rurfus in continente coloniaIadera, 
qu* a PoIa,clx.M.pafir.abeft:inde triginta M.Colentu infula,xvirj. oftiu Titrj fluminis. 

Liburnia. Cap. xxii 

L iburnia: finis, & initiu Dalmatia: Scardona,in amne eo xrj-M.paflCa mari.Dein Ta 
riotarum antiqua regio,& caftellu Tariona:promontoriu Diomedis uel ut ai fi pen/ 
infula Hyllis, circuitu c.M.paff.Traguriu ciuium Romanoru marmore notum:Sicum,in 
quem locum diuus Claudius ucteranos mifit.Salona colonia, ab Iadera ccxxrj. M. paff 
petunt in ea iura deferipti in decurias ccclxxrj. Dalmat*:xxfi.Dccuni; ccxxxix.Ditiones: 
lxix.Mez*i:lfi.Sardiates.In hoc tracflufunt,Burnum,Mandetriu,Tribulium nobilitata 
Pop.Ro.pnelqs caftella.Petut & ex infulis St*i,Colentini,Separi,Epetini.Ab hiscaftel 20 
la,Pigunti*,Rataneu,Narona colonia tertfi conuentus, a Salona lxxfi.M. pafif. appofi/ 
ta cognominis fui fluuio^a mari xx.M. paff. M. Varro Ixxxix.ciuitates eo uentitafle au/ 
tor eft,Nunc prope folinofeutur Cerauni decurqs xxiifi.Daorizi xvrj.Defitiates cirj.Do 
cleates xxxitj. Deretini xiirjDeremilf* xxx. Dindari xxxirj. Glinditiones xliirj. Melco/ 
mani xxiirj.Narefq cfi.Scirtari IxxfySiculot* xxiirj.populatorestp quondam Italif Var 
d*i,no amplius cp xx.decurrjs.Pr*ter hos tenuere tradlu eum Oenei,Partheni,Hemafl 
ni, Arthit*, Armift*.A Narone amne c.M.paffuu abefl Epidauru colonia.Oppida ciui 
urn Ro.Rhiziniu,Afcriuium,Butua,01chinium,quod antea Colchiniu didtu eft, a Coi 
chis conditum:amnis Drilo,fupercp eum oppidum ciuium Romanorum Scodra,a mari 
xvirj.M.pafTuum. Pmerea multorum Grarci* oppidorum deficiens memoria, necnon 50 
8 £ ciuitatu ualidarum.Eo nancp tractu fuere Labeates, Encderudini, Faflei,Grabei, pro/ 
prieq? dicti IHyrrj,&Taulanti,& Pyr*i.Retinetnomeninora Nymphteumpromonto/ 
rium: Liflum oppidum ciuium Romanorum,ab Epidauro c.M paffuum, 

Macedonia. Cap. xxiir 

A Liflo Macedonia prouincia,gentes Parthini,# a tergo eorum DafTaret*.Montes 
J-j-Candaui* a Dyrrachio Ixxix. M. pafif. In ora uero ciuiu Ro.Epidamnu colonia, 
propter inaufpicatum nomen a Romanis Dyrrhachium appellata: flumen Aous, a qui/ 
bufdam Aeas nominatu: Apollonia,quonda Corinthioru colonia vq.M.paff.a marire/ 
cedens.Cuius in finibus celebre Nymph*u accolunt barbari. Amantes & Bulliones. At 
in ora oppidu Oricu a Colchis conditum.Indeinitium Epiri,montes Acroceraunia, qui/ 40 
bushunc Europa dererminauimusfinum. Oricum a Salentino Italia promontorio di/ 
ftat ixxxv.M.paff.A tergo Carnorum # Iapidum,qua fe offert magnus Ifter, 

Norici Cap. xxmt 

R Hetis iuguntur Norici.Oppida eoru Virunu,Celeia,Teurnia,Aguntu, Viana,Ae/ 
monia,Claudia,FIauium,Soluenfe.Noricis iungutur lacus Peifo,deferta Boiorum. 
Iam tamen colonia diui Claudrj Sabaria,# oppida Carabantia,Iulia. 

Pannonia, Dalmatia. Cap. xxv* 

H Abitantur inde glandifera Pannoni*: qua mitelcentia Alpiu iuga,pcr medium II/ 
lyricum a feptentrione ad meridiem uerfa, molli in dextraac l*ua deuexicatecofi/ 

dunc 



HISTORIAE LIBER IIII 4 9 

dant.Qu# pars ad mare Adriaticum fpedat,appellatur Dalmatia,# Illyricam fupra di 
dum:Ad feptentriones Pannonia uergit,finitur inde Danubio. In ea colonia?* Aemona, 
Sifcia. Amnes clari,# nauigabiles in Danubiu fluunt,Drauus £ Noricis uioIentior,Saus 
cx alpibus Carnicis placidior cxv. M. paff interuallo.Drauus per Serretes,Serrapillos, 
Iafos^Sandrisetes: Saus per Cclapianos,Breucosq$:Populorum ha?c capita: Pneterea 
Ariuates,A:fali,Amantes,Belgites,Catari,CQrneates, Acrauifa',Hercuniates,Latouiri, 
Oferiates, Varciani, Monfclaudius, cuius in fronte Scordifci,intergo Taurifci.Iniula in 
Sao Metubarris, amnicaru maxima.Pneterea amnes memorandi, Calapis in Saum in/ 
fluens iuxta Sifciam, gemino alueo infulam ibi efficiens, qnx Segeftica appellatur.AIter 
io amnis Bacuntius in Saum Sirmio oppido influit:ubiciuitas Sirmienfium,# Amantino/ 
rum. Inde xlv.M.paffTaurunum,ubi Danubio mifceturSaus. Supra influunt Valda/ 
nus,Vrpanus,#ipfinonignobiles. Maefia; Cap. xxvi 

P Annonis iungitur prouincia,qu^ Mcefia appellatur,ad Pontum ufque cum Dann 
bio decurrens.Incipit a confluente fupradido.In ea Dardani,Celegeri,TriballCTri 
machi,Mceii,Thraces,Pontoq? contermini Scytha. Flumina clara DardanusJVXargis, 
Pingius,Timachus ex Rhodope,Oefcusex Hfmo,Vtus,Efcamus,Ieterus.Il!yriciIatitu 
do qua maxima efl: cccxxv.M. paff. colligit.Longitudo a flumine Arfia ad flumen Dri/ 
itiium dccc.M.a Drinio ad promontorium Acroceraunium cixxrj.M. Agrippa prodidit 
uniuerfum huc finu Italis # Illyriciambitus, xni. M.In eo duo maria quodiftinximus 
2o fine,inferum fiue Ionium in prima parte,interius Adriaticum,quod fuperum uocant. In/ 
fuls in Aufonio mari,prster iam didas, memoratu digns,nulls, in Ionio pauce: Cala/ 
bro lirtore ante Brundufium, quarum obiedu portus efli'citur:contra Apulu littus Dio/ 
medea,confpicua monumeto Diomedis: # altera eode nomine,d quibufdam Teuthria 
appellata.Iilyrici ora mille amplius infulis frequentatur, natura uadofi maris,aduarrjscj? 
tenui alueo intercurfantibus. Clarse ante oftia Timauicalidorumfontiumcum arifiima 
ris crefcentiumuuxtalftrorum agrum,Ciffa,Pullaria?,# Abfyrtides Grarjs did^, a fra/ 
tre Medeg ibi interfedo nomine Abfyrto. Iuxta eas Electridasuocauere,in quibus pro/ 
ueniret fuccinum, quod illieledrum appellant, uanitatis Gnec.^ certiffimum documen/ 
tum:adeo ut quas earum defignent,haud uncp conftiterit.Contra Iader efl: Liffa: qu&cp 
3o appellata cotra Liburnos Cretea? aliquot: nec pauciores Liburnica?,Celaduffe.Contra 
Surium,bubus # capris laudataBrattiat I(Ta ciuium Romanorum reliqua, # cum oppi/ 
do Pharia. Ab his Corcyra,Melina cognominata cum Gnidiorumoppidodiftatxxrf. 
milia paffuum: inter quam # Illyricum Melita, unde catulos Melit^os appellari Calli/ 
machusautorefl:. xrj.M. paffuum ab ea irj. Elaphites. In Ionio autem mari ab Orico 
M M.paffuum Salonis piratica ftatione nota. 

C. PLINII SECTNDI NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER IIII 



lata,Aerocer; 


PRIMVM OMNIS GRAECIAE PABV7 

lofitas,# litterarum claritas effulfit. 
ertivs Europa flnus Acroceraunrjs incipit montibus, fini/ 
tur Hellefpotojamplcditur pratter minores finus xix* xxv.M* 
! paff In eo Epirus, Acarnania, Aetolia, Phocis, Locris, Achaia, 
| Mcdenia,Laconia, Argolis,Megaris, AtticajBceoria.Iterumqj 
E ab alio mari eadem Phocis,# Locris:Doris,Phthiotis,Theffa/ 
lia,Magnefia,Macedonia,Thracia.Omnis Grtecie fabulofitas, 
flcut #literarum claritas,ex hoc primum finu effulfit. Quapro/ 
pter in eo paululum cdmorabimur. Epiros in uniuerfum appel/ 
nqs incipit montibus.In ea primi Chaones,a quibus Chaonia:dein The 

e fprori 



5° C. PLINII NAT-VRAJrIS 

fprotr,Antigonetifes: Locus Aornos, &peftifera auibus exhalatio: Ceftrini,Perrha:bj, 
quoru mons Pindus,Caftiopa:i,Dryopes,Scite,Hellopcs, Molofti,apud quos Dodo/ 
irai Iouis templum,oraculo iiluftre:Tomarus mons,centu fontibus circa radices, Theo/ 
pompo celebratus, Epirus, Cap. i 

E Pirus Ipfa ad Magncfiam Macedoniam^ tendens,a tergo fuo Daftaretas fupradi/ 
cftos liberam gente,mox feram Dardanos habet. Dardanis teuo Triballi praten/ 
duntur latere di Mceficf gentes, a fronte iungutur M aedi ac Denfelara,quibus Thraces, 
ad pontum ufq? pertinetes.Ita fuccincfta Rhodopes,mox&Hemiuallatur cxcelfitas.In 
Epiri ora caftelium in Acrocerauniis Chim£era,fub eo aquse regte fons,Oppida M^an 
dria,Ceftria,flumte Thefprotte Thyamis, colonia Buthrotum,maximecp nobilitatus I0 
Ambracius finus,faucibus fpatioiiim aequor accipienslongitudinis xxxix.M.paiE latitu 
dinis xv.M.In eu defertur amnis Acheron,e lacu Theiprocif Acheruti^ proflues xxxvi. 
M.paflande,& mille pedu ponte mirabilis omnia fua miratibus.In finu oppidu Arnbra/ 
da.MoIoftoru flumina, Aphas,& Arachthus.CiuitasAnacloria,iacusPandofia. Acar/ 
nante qtra antea Curetis uocabatur,oppida HeracIia,Echinus,& in ore ipib colonia Au 
gufti A< 5 liu, cum templo Apollinis nobili,ac duitate libera Nicopolitana. Egreflbs finu 
Ambracio in Ionium, excipit Leucadiu littus,promontoriu Leucates.Dein finus ac Leu/ 
cadia ipla peniniula, quondam Nerids appellata, opere accolarum abfcifa a cctinenti,ac 
reddita Uentorum flatu congeriem harenae accumulantiu, qui locus uocatur Diorydlos, 
ftadioru longitudine trium. Oppidum in ea Leucas, quondam Neritu didtum.Deinde zo 
Acarnanum urbes,Halyzea,Stratos,Argos Amphilochicu cognominatu,Amnis Ache 
louse Pindo fluens, atq? Acarnaniam ab Aetolia dirimens, 5 C Artemita infulam alTiduo 
terra inuedlu continenti annebtenS. Aetolia, Cap, n 

A EtolorupopuliAthamanes,Tymphei,Ephyri,Aeniefes,Perrhdhi,Dolopes,Ma 
■x"Vraces,Atraces,a quibus Atrax amnis Ionio mari infunditur. Aetolia; oppidu Caiy 
don eft feptem milium quingentorum paftiiu & mari, iuxta Euenu amnem.Dein Macy/ 
pia,Molycria:cuius a tergo Chalcis,# mons eft Taphiaflus. At in ora promontoriu An/ 
iirium,ubi oftiu Corinthiaci finus, minus mille paftuum latitudine infiuentis.Aetolcsqj 
dirimentis a PeIoponnefb.Promontorium,quodcontraprocedit,appeilatur.Rhion:fed 
in Corinthiacofinu oppida Aetolte Naupactum,Pylene: & in mediterraneo Pleuron, *o' 
Halyiarna.Montes clari,in Dodone Tomarus, in Ambracia Crania,in Acarnania Ara/ 
cynthus:in Aetolia Acanthon,Pan£toIiu,Maciniu. Locri. Cap. m 

P Roximi Aetolis Locri,qui cognominantur Ozote,immunes. Oppidum Oeanthe. 

Portus Apollinis Pfraftrj,finus Criftius. Intus oppida Argyna, Eupaiia,P£raftu 
Calamifus.Vitra Cirrhad Phocidis campi,oppidum Citra, portus Chateon,a quo vrf. 
M.paftuum introrfus liberum oppidum Delphi, fub monte Parnalb, clarifsimi in terris 
oraculi Apollinis. Fons Caftalius, amnis Cephifus profluens Delphos, ortus in Litea 
quondam urbe.Praterea oppidu Crifa, 8 C cu Bulenfibus Anticyra, Nauioch u, Pyrrha, 
Amphifla immunis*Trichoe,Tritea,Ambryfus,Drynraa regio,Paulis appellata.Dein 
in intimo finu angulus Bceotite alluitur cum oppidis,Gymnis, Thebis, qua; Corfira co/ 40 

f tiominara funt iuxta Heliconem.Tertium ab hoc mari Bceotte oppidum Pag£,unde 
eloponnefi profilit ceruix* Peloponnefus. Cap. rixr 

"J^Eloponneius,Apia ante appellata # Pelafgia, peninfuIa haud ulli terra nobilitate 
X poftferenda,inter duo maria, Aegsu di Ionium,platani folio fimilis,propter angu# 
lofos recefliis, circuitu dixit). M. paftuum colligit autore Ifidoro.Eadem per finus pene 
tantundcm adrjcit. Anguftte undeprocedit,Ifthmos appellantur. In eo loco irrumpen/ 
tia e diuerfo quae didla funt maria, a feptentrione & exortu cius omne ibi latitudinem uo 
rant, donec cotrario incuriu squoru tantoru, in quinqj M.pafliinterualIo,exefis utrinqj 
lateribus,angufta ceruice Peloponnefum c6tingatHcilas.Corinthiacushinc,illinc Sato 



Historiae uber iiri 51 

tiicu? ppcllutur finus: Lee h ea: hinc,Cenchre£ illine,anguftiarum tertn/nUongo 51 an/ 
cipici nauium ambitu, quas magnitudo plauftris tranfuehiprohibet* Quam ob caufeni 
perfodere nauigabilialueo anguftias tentauere,Demetrius rex,dictator Qefar, C.prin/ 
ceps,Domitius Nero,infaufto (ut omnium patuit exitu) incepto.Medio hoc interualio, 
quod ifthmon appellauimus, applicata colli habitatur colonia Corinthus, antea Ephy/ 
ra dicta, fexagenis ab utroque littore ftadrjs, e furnma fua arce qute uocatur Acrocorin/ 
thus, in qua fons Pyrene, diuerfa duo maria profpedtans. lxxxvq. M. paff. ad Corki/ 
thiacum finum traiedrus eft Patras a Leucade, Patrie colonia in Idgiflimo promontorio 
Peloponnefi codita ,ex aduerio Aetolia,Si fluminis Eueni,minus M.pafE (ut dictu eft) 
ip interuallo, in ipfis faudbus.finum Corinthiacum Ixxxv. M.pafif. in longitudinem ufque 
ad Ifthmon tranfmittunt, Achaia. Cap. v 

A Chaiie nomen prouincia:,ab Ifthmo incipit: ante Aegialos uocabatur,propter ur/ 
XA-bes in littore per ordinem difpofitas.Prims ibi quas diximusXecheie Corinthio/ 
rum portus.Mox Oluros,Pcllenieoru caftellum. Oppida Helice,Bura,in qu£ refugere 
hauftisprioribus,Sicyoa,Aegira,Aegion,Erineos:IntusCIeone,Hyfi^.Pahorrauspof 
tus,dcmonftratuqj iam Rhium,a quo promontorio quinq* M.paff.abfunt Patrie,quas 
fupra memorauimus.Locus Pher§ in Achaia,ix.montium Scioeftanotiftimus,foosGy 
mothoe. Vitra Patras oppidu Olenum,colonia Dyme,loca Buprafium,Hyrminc,pro/ 
montorium Araxum.Cylene finus,promontorium Chelonates,unde Cylenen duo M. 
jo paflf. caftellum Phlius. Qua:regio ab Homero Ariethyrea dicta,poftea Afophis. Inde 
Elioru ager, qui antea Epei uocabantur. Ipfa Elis in mediterraneo, & a Pylo xrj.M.pafiC 
Intus delubru Olympi) Iouis,ludoru claritate faftos Gra:cfe coplexum.Pifeoru quon/ 
dam oppidum,profluente Alpheo amne. At in ora promontorium Ichthys:amnis AI/ 
pheusnauigabilispropefex'oppida,Aulon,Leprion,promontoriu Plataniftus: omnia 
hoc ad occafatn uerfa. Ad meridiem autem Cypariftius finus cum urbe Cyparifta lxxrj. 
milium paftuum circuitu.Oppida Pylos, Methonedocus Helos, promontoriu Acritas, 
finus Afinous,ab oppido Afine,Coronous a Corone.finiuntur Tonaro promontorio. 
Ibi regio Meftenia duodeuiginti montium. Amnis Pamifus. Intus autem ipfa Meffene, 
Ithome,OechaIia,Arene,PteIeon,Thryon,Dorion,Zancle,uarrjs clara teporibus.Hu/ 
50 ius finus circuitus Ixxx. M. paflCtraiedtus uero xxx. M. Dehinc aTonaro ager Laccuni/ 
cus,liberf getis:& finus circuitu ccvi.M.traiedtu xxxix.M.Oppida Tonarum, Amydo, 
Pher£,Leudfcra,& intus Sparta,Theramne, atqjubi fuere Cardamyle,Pitane, Anthane: 
Locus Thyrea,Gerania.M5s Taygetus,amnis Eurotas,finus Aegilodes, oppidu Pfatn 
mathus.Sinus Gytheates ab oppidotex quo ad Creta infula certimmus curfus. Omnia 
aut Maleo promontorio includunt:.Qui fequitur finus ad Scylleu, Argolicus appellatur, 
traiedlu quinquaginta milia paf.ide ambitu centu feptuagintaduo milia. Oppida Boea, 
Epidaurus, Limera cognomine: Zarax,Cyphanta portus. Amnes,Inachus, Erafinus,in 
ter quos Argos hippium cognominatum,fupra lacum Lernen, a mari M M. paftuum, 
nouemcp additis milibus, Mycenie: Si ubi fuifle Tyrintha tradunt: & locus Mantinea. 
4° Montes, Artemius,Apefantus,Afterion,Parparus,aIi)qj undecim numero.Fontes Nio/ 
be, Amy mone,Pfammate. A Scylleo ad Ifthmum clxxvq. M. paftuum. Oppida Her/ 
mione,Troezen,Coryphafiurn.-appellatum q? alias Inachiu,alias Dipfium Argos. Por/ 
tus Cenites, finus Saronicus olim querno nemore redimitus, unde nomen, ita Gr^cia 
antiqua appellante quercum.In eo Epidauru oppidum,iEfculapij delubro celebre, Spi/ 
ra:um promontorium,portus. Anthedon,# Bucephalus:# quas fupra dixeramus, Ceti 
chrea:,Ifthmi pars altera cum delubro Neptuni quinquenalibus inclyto ludis. Tot finus 
Peloponenfem oram lancinant, tot maria allatrant, Siquide a feptentrione Ioniu irrum 
pit,ab occidente Siculo pulfatur,a meridie Cretico urgetur,ab oriete brumali Aeg$o,ab 
oriente folftitiali Myrtoo:quod £ Megarico incipiens finu, totam Atticam alluit. 

e 2 DeAi/j 



5 * C. PLINII NATVRALIS 

De Arcadia. Cap^ vi 

M Edtterranea eius Arcadia maxime tenet,undique a mariremotannitio Drymodis, 
mox Pelafgis appellata. Oppida eius,Pfophis, Matinea, Stymphalum, Tegea, 
Antigonea,Orchomenum, Pheneum,Palantium,unde palatium Roma:: Megalepolis 
Catina,Bocaliu,Carnon,Parrhafi«,Thelphufa,Melamea,Her^a,Pyle,Pellana,Agrf, 

. Epium, Cyncetha,Lepreon Arcadia:,Parthenium, Alea.MethydriUjEnifpe, Madftum, 
Lampe,Clitorium,Cleone,inter quaz duo oppida regio Nemsa, Bembinadiauocitata. 
Montes in Arcadia,PhoIoecum oppido,item Cyllene,Lyceus,in quo Lycad Iouis delu 
brum:M:enalus,Artemi(ius,Parthenius,Lampeus,Nonacris: prater^ ignobiles odio. 
Amnes,Ladon e paludibus Phenei,Erymanthus e monte eiufdem nominis in Alpha:/1? 
um defluentes.Reliqux ciuitates in Achaia dicendce,Aliphir:eijAbeata:,Pyrgenfes,Pe- 
rethes,Paragenit^,Tortuni,Typania,Thryafii,Tritteres,Vniuerfe Achaice libertatem 
Domitius Nero dedit.Peloponnefus, in latitudine a promontorio Male£e,ad oppidum 
. Lechceum Corinthiaci finus clx. M.paff patet. At in tranfuerfum ab Elide Epidaurum 
cxxv.M.Ab Olympia Argos per Arcadiam Ixiii. M.Ab eodem locoadPhliuntadidla 
menfuraeft.Vniuerfaautem,ueIutpen(ante cequoru tncurfus natura, in montes vi. atq* 
Ixx.attollitur. Gr£eda& Attica. Cap. vn 

A B Iflhmi anguftrjsHellas incipit,noftris Gr^cia appeliata.In.ea prima Attica,an/ 
tiquitus Adle uocata. Attingit Ifthmum parte fui, qu« appellatu r Megaris, deo/ 
Ionia Megara, e regione Pagarum. Duo h&c oppida excurrente Peloponnefo fita funt 10 
utraque ex parte, uelut in humeris Helladis. Pag«i& amplius Aegofthenenfes contri/ 
buti Megarenfibusjn ora autem hac portusSchcenus.Oppida Sidus, Cremyom Scy/ 
rdia faxa vi.M.longitudine, Geranea.Megara,EIeufin.Fuere St Oenoa St Prcbalinthos 
quse nunc non funt. Ab ifthmo Irj. M. paff. Piratus Phalera portus, v. M. paf. muro 
recedentibus Athenis iundli.Libera hac duitas,nec indiga ullius pracontjampiius, tan/ 
ta claritas fugfluit.In Attica fontes,Cephiiia,Larine,CalIiroe,Enneacrunos.M6tes,Bri 
Ieffus, Aegialeus, Icarius,Hymetms,Lycabettus,amn:s Ilrffos. APyrao xltj, M. paff. 
Sunium promontorium,Dorifcum promontorium.Potamos,Brauron,Ion quondam 
pppida.Rhamndspagus. Marathon, campus Thriafius, oppidum Melica, St Oropus, 
in cofinio Bdeotia.Cuius Anthedon,OneheftoS,Thefpia liberum oppidumXcbadea: 3® 
nec cedentes Athenis claritate, qua cognominantur Boeotia: Theba:, duoru numinum 
Liberi atque Herculis(ut uoIunt}patria , Et Mufis natale in nemore Heliconis aflignant. 
Datur St his Thebis faltus Cith^ron,amnis Ifmenus.Praterca fontes in Bceotia, Oedi/ 
podia,Pfammate,Dirce,Epigrarrea,Arethufa,Hippocrene,Aganippe,Gargaphie.Mo 
tes extra pradidtos,Mycalefus,AdiIifius, Acontius. Reliqua oppida, inter Megaram St 
Thebas Eleutheri,Haliartus,Platef,Pherf,Afp|edon,Hyl$,Thisbe,Erythre, Giiffas, 
Cppj-.iuxta Cephifum amne Lamia et Anichia:Mede6,Phligone, Grephis, Coronea, 
Cheronia.In ora aut infra Thebas, Ocale,El^on,Scolos,Schcenos,Peteon,Hyrif,My 
caleffus,Hyrefeon,Pteleon, Olyros, Tanagra liber populus , Si in ipfis faucibus euripi, 
.quem facie obiedlu infula: Eubcea: , Aulis capaci nobilis portu. Boeotos Hyantas an w 40 
quitus-dixere.Locri deinde,Epicnemidrj cognominanf,olim Leleges appellati, per quos - 
amnis Cephifus defertur in mare.Oppida,Opus,unde opuntinus Gnus,Cynos. Phoci/ 
dis in littore unum Daphniis. Iritrorfus in Locris Elatea, St in ripa Cephifi(ut diximus) 
Xil^ajDelphoscpuerfus Cnemis,8iHyampoIis.Rurfus Locroru ora,in qua Larymna^ 
.Throniujiuxta quod Boagrius amnis defertur in mare.Oppida Narycion, Alope, Scar 
phia.PofteaMaliacusfinusabiRcolisdidlusriti q oppida, Halcyone, Econia, Phalara. 
JDoris deinde,in qua Sperchios,Erineon,Boion,PinduSiCytinu. Doridis a tergo mons 
.eft Oeca.Sequii: mutatis fape nominibus Aemonia.Eade Pelafgicu Argos,Heilas,eade 
Theffalia,& Dryopisfferopera regibus cognominata.IbigenkusrexnomineGigcus, i 

que t 




HISTORIAE LIBER IIII ' ff 

quo Grscteibi Hellen,i quo Hellenes. Hos eofdem Homerus tribus nomrnibhS appel/ 
lauit,Myrmidonas, & Heilcnas,SZ Ach^os.Ex his Phthiot^nominatur Dorida accojen 
tes.Eoru oppida,Echinus in faucibus Sperchq fluminis, Thermopylaru anguffte: quo 
argumeto iirj.M.paff.inde Heraclea,Trachin didla eft. mons ibi Callidromus, Oppida 
celebria, Hellas, Halos, Lamia, Phthia, Arne. Theffalia. Cap. viir 

I N TheiTalia autem Qrchomenus,Minyeus antea dictus: 8 C oppidu Almon,ab alrjs 
Eimon, Atrax, Pelinna,fons Hyperia. Oppida, Phene,quarum a tergo Pierus ad Ma 
cedoniam protenditur,Lariffa,Gomphi,Theb# Theffalte,nemus Pteleon,finus Paga 
ficus.Oppidum Pagafa,idem poftea Demetrias dicflu, Tricca, Pfearfalicicampi cum ci/ 
io uitatelibera,Cranon,Ilctia.Montes Phthiotidis, Nymphreus, quondam topiario natu/ 
rx opere fpedtabilis:Buzyg;eus, Donacefa, Bermius, Daphifla,Chimerion,AthamaSj 
Stephane.In TheiTalia funt iiq.atqj xxx.quorum nobiliflimi Cerceti, Olympus, Pierus; 
Offa:cuius ex aduerfo Pindus 8 C Othrys,Lapitharu fedes,ad occafum uergentes:ad or/ 
tus,Pelios:omes theatrali modo inflexi t caueatis ante eos Ixxy. urbibus.Fiumina Theif/ 
falte, Apidanus,Phoenix,Enipeus,Onochonus, Pamifus. Foas Mefleis. Lacus Boebeis. 
Et ante cun<ftos claritate Peneus, ortus iuxta Gomphos: interq? Offam Si Olympu ne 
morofa conualle defluens d. ftadrjs, dimidio eius fpatio nauigabilis. In eo curfu Tempe 
uocatur y.M.paff.longitudine,& ferme fefqurjugeri latitudine, ultra uifum hois attolleri/ 
tibus fe dextera teuaq? leniter couexis iugis.Intus fua luce uiridante allabitur Peneus,uirf 
to dis calculo,amcenuscirca ripas gramine,canorus auium cocentu.Accipit amne Eurotori 
nec recipit, fed olei modo fupernatante (utdidbu eftab Homero) breui fpatio portatum 
abdicatrpcenales aquas dirisqj genitas,argeteis fuis mifceri recufans. Magnefia. Ca.ix 

T Heflalte annexa Magnefia eft, cuius fons Libethra. Oppida,Iolcus,Hormenium, 
Pyrrha,Meth 5 e, 01 izon.Promontoriu Sepias.Oppida,Caffana,Spalathra. Pro/ 
montorium Aeantium.Oppida,Meliboea,Rhizus,Erymne,oftium Penei,oppida Ho/ 
moliu,Orthe,Thefpte, PhaIanna,Thaumacie,Gyrton,Cranon,Acarne,Dotion, Me/ 
litea,Phylace,Potnte. Epiri, Achate, Attica, Theflaltein porrectu longitudo cccclxxx. 
M.pafT.traditur,larituddcclxxxyr}.M. Macedonia. Cap. ix 

■]V yT Acedonia poftea cl.populoru,duobus inclyta regibus,quondacp terraru imperio* 
?o jLVX Aemathia antea didta.H^c ad Epiroticas gentes in folis occafum recedes pofl: ter 
gaMagneitearc^ Theflalte,infeftatura Dardanis.Partem eius feptentrionalem Pxo/ 
nia ac Pelagonia protcgut a Tribaliis.Oppida,Aegs,in quo mos fepelire reges:Bercea: 
& in regione quce Pieria appellatur a nemore, Aeginium.In ora Heraclea,flume Apiias: 
Oppida,Phina,Oloros. Amnis Haliacmd.Intus Haloritse, Va!lei,Phylacei, Cyrrheftg/ 
Tyriflei.Pellacolonia.Oppidu Stobi ciuium Ro.Mox Antigonia, Europus ad Axium 
amnem,eodemcp nomine per quod Rhcediasfluit:HeordegScydra,MieZa Gordini^v 
Mox in ora Ichnas, fluuius Axius. Ad hunc finem Dardani,Treres,Pieres,Macedonia 
accolunt. Ab hoc amne P^oni^ gentes,Parorei,Heordenfes,Almopq,Pelagones,Myg 
dones.Montes,Rhodope, Scopius,OrbeIus.Dein pr^iacente gremio terrarum,Arethu 
4° frj,Antiochen{es,Idomenenfes,Doberienfes,Trienfes,Allantenfes,AudarifT:enfcs,Mo/ 
ryllrj, Garefci, Lyncefbe, Othrionei,8£ liberi Amantini atq? Orefte, colonte Bulliden/ 
fis 8 i Dieniis: Xylopoline,Scotufltei liberi,HeracIea Sintica,Timphei,Coron#i.In ora 
finus Macedoici oppidu Chalaftra,&intus Phileros, Letetmedioq? flexu littorisThef/ 
falonica,libera conditionis. Ad hanc a Dyrrachio cxiiij.M.pafluum. Thetme. In Ther/ 
maico finu oppida,Diraa,Pydna,Derra,Scione, Promontorium Canaftraum. Oppi/ 
da,Pallene,Phlegra.Qua in regione montes,Hypfizorus,Epitus, Alchione, Leuomne. 
Oppida, Niffos, Brygion,Eleon, Mend^, 8 C in Pallenenfi ifthmo quondam Potid^a, 
nuc Caffandria colonia: Anthemus, Holophyxos finus, Meciberna. Oppida PhyfceI/ 
Ia, Ampelos,Torone, Soggoftedes:ftetum quo montem Athon Xerxes rex Perfarum 

e 5 continenti 


QuidZ legut) 
cuneatis 


54 c. PLINII NAT.VRALIS 

continenti abfcidit,in longitudine pafTuum M. d. Mons ipfe a planitie excurrit in mare 
Ixxv.M.paffuum.Ambitus radicis cl. M.coIIigit. Oppidum in cacumine fuit Acrothon. 
Nucfunt Vranopolis,Pal£otrium,Thyffus, Cleone, Apoilonia,cuiusincote Macrobrj 
cognominantur. Oppidu Caffera,fauccscp altera Ifthmi, Acanthus,Iftria,Graft:onia, 
HeracIea.Regio Mygdonia fubiacens. In qua recedentes 3 mari Apoilonia, Arcthufa, 

In ora rurfus Pofidiu,& finus cum oppido Cermoro, Amphipolis, Libera gens BiTaltf* 
Dein Macedonia terminus amnis Strymon,ortus in H«mo.Memorandum,in feptem 
lacus eum fundi,priufqua dirigat curfum.Ha:c eft Macedonia, terrarum imperio potita 
quondam:H«c Afiam, Armeniam, Iberiam, Albaniam, Cappadociam, Syriam, iEg y/ 
ptum,Tauru,Caucafum tranfgreffa.drac in Badlris,Medis,Pcrfis dominata,toto orien/ io 
te poffefforlrac etiam Indra uictrix, per ueftigia Liberi patris atqj Herculis uagata: hax 
eadem eft Macedonia,cuiusuno die Paulus Aimilius imperator nofter Ixxrj.urbes dire/ 
ptasuendidit.Tantam differentiam fortis praftitereduo homines. 

Thracia. Cap. x r 

/"pThracia fequitur,intcr uaiidiftimas Europa gentes,in ftratcgias L.diuifa.Populoru 
X eius quos nominare non pigeat,amnem Strymonem accolunt dextero latere Den/ 
felera,& M^di,Bifaltesufq? fupradicffosdasuo, Digeri,Beflforumcp multa nomina, ad 
Neftum amnem Pangai montis ima ambientem,inter Eletos,Diobefos,Cerbilefos,in/ 
deBryfas,Sap;eos. Odomantes Odryfarum gens infundit Hebrum accolentibus Car/ 
biletis,Pyrogeris,Druoeris,C£Enicis,Hypfaitis,Benis,Corpillis,Boti^is,Edonis.Eodem 
funt in tractu SellerajPriant^Dolonc^Thyn^Celera, maiores H^mo,minores Rho 
dopxfubditi.InterquosHebrus amnis. Oppidum fub Rhodope Poneropolis antea» 
mox i conditore Philippopolis,nunc a fitu Trimontiu dicfta.Hfmi excelfitas vi.M.paf* 
fubitur. Auerfa eius & in Iftru deuexa Moeri» Getf, Aoti,Gaugd£,Claria*t£,& fub qs Ar 
raiSarmara,quos Areatas uocant,Scytlracp,& circa Ponti littora Morifeni,Sithcni]Cp 
Orphei uatis genitores obtinent.Ita finit Ifter a feptetrione.Ab ortu Pontus ac Propon 
ds. A meridie S-geum mare,cuius in ora a Strymone, Apollonia,Oefima,Neapolis,Pa 
ftos.Intus Philippi colonia,abfunt^ Dyrrachio cccxxv.M.pafScotufa,Topiris,Nefti 
amnis oftium.Mons Pangseus,Heraclea,Olynthos, Abdera libera ciuitas,ftagnum Bu 
ftonum 8 t gens.Oppidu fuit Tinda,Diomedis equorum ftabulis dirum. Nunc funt Di jo 
ce^,Ifmaron,locus Parthenion,Phalefina,Maronea prius Ortagurea didta. Mons,Ser/ 
rium & Zone,tum locus Dorifcus cxx. M. hominum capax. Ita Xerxe s ibi dinumera/ 
uit cxercitum.Os Hebri.Portus Stentoris.Oppidum AEnos liberu cum Polydori tumu/ 
lo,Ciconum quondam regio.A Dorifco incuruatur ora ad Macron tichos centuuigin/ 
tiduorum M.paff.Circa quem locum fluuius Melas,a quo finus appellat;. Oppida, Cy/ 
pfela,Bifanthe,Macron tichos dicftum,qua a Propontide ad Melanem finum inter duo 
maria porrectis muris procurrente excludit Cherronefum.Nanc^ Thracia altero latere 
a Pontico littore incipies,ubi Ifter amhisimmergitur, uel pulcherrimas in ea parte urbes 
habet Iftropolin Milefiorum,T omos Calatincp,quse antea Aceruetis uocabatur.Hera/ 
cieam habuit,& Bizonem terra hiatu raptam,Nuc habet Dionyfopolin, Crunos antea 40 
dictam.AHuitZyrasamnis:Totueum tradtum Scytha Aroteres didti tenuere.Eorum 
oppida Aphrodifias,Libiftos,Zigere,Borcobe,Eumenia,Parthenopolis, Gerania,ubi 
Pygtiraorum gens futffe proditur,quos Catizos Barbari uocant,creduntcp a gruibus fu 
gatos.In ora a Dionyfopoli eft OdeffusMilefioru.Flumen,Pamifus.Oppidum,Tcrtaj 
Naulochus.Mons Hasmus uafto iugo procumbens in Pontu, oppidu habuit in uertice 
AriftteumtNunc in ora Mefembriam,Anchialum, ubi Mefembria fuerat. Aftice regio 
habuit oppidum Anthiu,Nuceft Apollonia.Flumina Paniffa,Rira,Tearus, Orofines. 
Oppida,Thynnias,Almedeffos,DeueIton cum ftagno quod nuncDeultu uocant. Ve 
reratioru Phinopolis,iuxta quam Bofphorus. Ab Iftri oftio ad os ponti pafidlv. M. alq 

fecere 



H I S T 0 R I AE UBER 1111 5 ^ 

fecere. Agrippa adiecit quadraginta. Inde ad murum fupradidtu c!. ab eo Cherronefus 
cxxvi.M. Sed a Bofphoro finus Cafthenes.Portus fenum,& alter qui mulierum cogno 
minatur.Promontorium,Chryfoceras,in quo oppidum Byzantium liber* conditionis* 
antea Lygos didtum. Abefi: a Dyrrachio dccxi.M. paiT. Tantu patet longitudo terraru 
inter Adriaticum mare Si Propontidem. Amnes, Bathynias, Pydaras, fiue Atyras.Op/ 
pida,Se!ymbria,Perinthus,latitudineducentorumpedum continenti adnexa. Intus By/ 
zia arx regum Thraci*,a Terei nefafto crimine inuifa hirundinibustregio C*nica, colo/ 
nia Flauiopolis, ubi antea Zela oppidum uocabatur. Et a Bysia quinquaginta M. paiL 
Apros colonia, qu* a Philippis abeft cIxxxvdrj.M.pafT. At in ora amnis Erginus, oppi/ 
IC dum fuit Gonos, deferitur di Lyfimachia iam in Cherronefo. Aliusnanque ibi Iflhmos 
anguftia fimili eft,eodem nomine di pari latitudine: Illuftrant du* urbes utrinq? Iittora* 
qu* haud diffimili modo tenuere,Pady* a Propontide,Gardia a Melane finu,h*c ex 
facie loci nomine accepto,utr*q? cSprehenf* poftea Lyfimachia, v.M.paflla longis mu 
ris.Cherroneiosa Propontide habuit TyriftaOn, Crithoten,Ciflfam flumini Aegos ap/ 
pofitam.-nunc habet a colonia Apro xxxrj.M.paf Refifton,ex aduerfo coloni* Parianas 
EtHelleipontus fepte(ut diximus)ftadqs Europam ab Afladiuides,quatuor illic inter fe 
contrarias urbes habet. In Europa Callipolin & Sefton. In Afia Lampfacum & Aby/ 
don.Dein promontoriu Cherronefi Maftuflaaduerfum Sigeo,cuius in fronte obliqu* 
Cynoflfem^ita appellat: Hecubg tumuIus,ftatio Ach*oru.Turris di delubru Protefilafi 
2° Et in extrema Cherronefi fronte,qu* uocatur Aeoliu oppidu Elatus. Dein petenti Me/ 
lanem finu portus Gcelos,8C Panhormus& fupradidaCardia.Tertius Europf finus ad 
hunc modu dauditur.Montes extra pr*didos Thraci* Edonus, Gigemoros, Meritus* 
Melanphyllon.Flumina in Hebru cadentia Bargus,Suemus.Macedoni*,Thraci*,Hei 
lefponti 15 gitudo fupradida k Quida dccxx.Miaciut.Latitudo ccclxxxiq.M.efl:. Aegeo 
mari nomen dedit fcopulus intfcr Tenedum &Chium uerius quam infula, Aex nomine, 
a fpecie capr*, qu* ita Gr*cis appellaturitepentein medio mari exiliens.Cernut eum a 
dextra parte Andrum nauigantes ab Achaia,dirum ac peftiferu.Aegei pars Myrtoo da 
tur: appellatur ab infula parua,qu* cernitur Macedoniam i Gerefto petentibus, haud 
procul Euhoe* Caryfto.Romani omnia h*c maria duobus nominibus appellant, Ma/ 
1° cedonicum quodcunque Macedoniam aut Thraciam attingit,Gr*cienfe qua Gr*ciam 
alluit. Nam Gr*ci di Ionium diuidunt in Siculum ac Creticum ab inlulis. Item Icarium, 
quod efl: inter Samum Si Myconu.C*tera nomina finus dedere quos diximus. Et ma/ 
ria quidem gentesq? in tertio Europ* finu ad hunc modum fe habent. 

Infui* inter eas terras,inter quas Creta,Eubcea, Cydades,Sporades, Hellefpcnti, 
Ponti,M*otidis,Daci*,Sarmati*,Scythi*. Cap. xii 

I Nful*auteex aduerfo TheIproti*Corcyra,a Buthroto xrj.M. pafT.eadem ab Aero 
ceraunrjs quinquaginta M. cum urbe eiufde nominis Corcyra liber* ciuitaris : & oppi/ 
do Cafsiope, templocp CaIrjIouis,pa{T.xcvrj.M.in longitudinepatens: Homero diCta 
Scheria di Ph*acia,Callimacho etia Drepane.Circa eam aliquot,fed ad Italiam uerges 
4° Thoronos,ad Leucadiam Pax* du*,quinq? M. diferet* a Corcyra:nec jacui ab rjsante 
Corcyram Ericufa,Marate,Elaphufa,Malthace, Trachie,Pytionia,Ptychia, Tarachie. 
Et i Phalacro Corcyr* promontorio fcopulus,in quem mutata Vlixis naue a fimili fpe 
cie fabula efl:. Ante Leucadia Sybota Jnter Leucadiam aut 8 i Achaiam permult*: qua/ 
rum Telcboides,e*dem qu* Taph{g,ab incolis ante Leucadiam appellantur,Taphias, 
Oxi*,PrinoeflTa:8£ ante Aetolia Echinades, AegiaIia,Cotonis,Tbyarira,Geoaris, Dio/ 
nyfia,Cyrnus,Cha!cis,Pinara,Myftus.Anteeasin aItoCephalenia,Zacyntbus,utr£qj 
liber*,Ithaca,DuIichiu,Same,Crocylea, Paxos.Cephalenia quondam Mel*nadidla, 
x-i.M.pafluum abeft,circuitu patet xliiq.Same diruta a Romanis: adhuc tamen oppida 
tria habet.Inter hanc 5 i Achaiam cum oppido magnifica di fertilitate pr*ripua Zaeyn/ 

e 4 thus 



$6 C* PLINI! NATVRALIS 

thus aliquado appellata Hyrie, Cephaleniae i meridiana parte xxij.M. abefLmons Eia 
tus ibi nobilis.Ipfa circuitu colligic xxxvi, M. Ab ea Ithaca xq.M *diftat,i'n qua mons Ne 
ritus, Totauerocircuitu patet xxv.M. paftuum.Ab ea Araxu Peloponnefi promonto/ 
rium xrj.M.paff.Ante hanc in alto Afteris,Prote t ante Zacynthum xxxv.M .paftuu in 
eurum uentum Strophades duae,ab altis Plot« dicft£.Ante Cephaleniam Letoia.Ante 
Pylum tres Sphagiae, SC totide ante MelfcnenrOenuffse. In iinu Afin^o tres Thyrides: 
in Laconico Teganufa, Cothon, Cythera cu oppido, antea Porphyris appellata. H^c 
fita eft d Malea: promontorio v.M. paiT.ancipiti propter anguftias ibi nauiu ambitu. In 
Argolico Pityufa,Irine,Ephyrc.cotra Hermioniu agrum Tiparenus,Epiropia,Colonis, 
Arifteraicontra Troezenium Calauria,quingentos paflus diftans, Plateis,Belbina, La/ io 
fta, Baucidias. Contra Epidaurum Cecryphalos, Pityonefos vi.M. pafif. a continente, 
ab hac Aegina liberacoditionis xvq.M. p.cuiusxx.M.p.pratetnauigatio efheadem aut 
i Pirso Athenienfium portu xq.M:paftabeft,ante Oenone uocitata. Spiraeopromon/ 
torioobiacet El^ufa,Dendros,Craugif dua,Ca:cif du^,SeIachufa,Dacenchns,Afpis, 
Vrij.Etin Megarico finu Methurtdes quatuor. Aegila aut xv.M.pafia Cythera:eademqs 
a Cretae Phaiafarna oppido xxv.M. paflf. Ipfa Creta altero latere ad auftrum, altero ad 
fcptentrione ucrfa, inter ortum occafum cp porrigitur, c.urbiu clara fama. Dofiades eam 
ia Creta nympha Hefperidis filia, Anaximander a rege Curetum, Philiftides,Mallotes 
Crates primum Aeriam didlam, deinde poftea Curetin,&: Macaron nonnulli a tempe/ 
rie coeli appellatam exiftimauere. Latitudine nufquam quinquaginta M.paftuum exce/ 26 
dens, 8t circa mediam fui partem maxime patens, longitudine implet cclxx.M. pafluu, 
circuitu d. lxxxix. fle&ertsq? fe in Creticum pelagus ab ea dicftum, qua longifsima eft 
adorientem Sammoniurn promontoriu aduerfum Rhodo,ad occidentem Criu meto/ 
pon Cyrenas uerfus expellit.Oppida eius infignia,Phafafarne : Ei£a,Cyfamum,Perga' 
muoijCydon, Minoum, Apteron,Pantomatriu, Amphimalla, Rhythymna,Panormu, 
Cyteum, Apollonia,Matiu,Heraclea,Miletos,Ampelos,Hierapytna,Lebena,Hierapo 
li&JEat in mediterraneo,Gortyna,Ph^ftu,Gnofus,Polyrheniu,Myrina, Lycaftus, Rha/ 
mnuSjLycftus, Diu, Afum, Pyloros, Rhytion,CIatos,Phars, Holopyxos, Lafos, Elea/ 
tema:,Thcrapne,Marathufa, Gytinos:& alioru circiter Ix. oppidorum memoria extat. 
Montes,Cadifcus,Idaeus,Dicftaxis,Corycus. Ipfa abeft promotorio fuo quod uocatur 3 ° 
Criu metopon,ut prodit Agrippa, a Cyrenaru promontorio Phycunte ccxxv.M.paflf. 
Item Cadtlco a Malea Peloponnefi Ixxx. A Carpatho infula promontorio Sammonio 
Ix.M.in fauonium uentum.Hsc inter eam & Rhodum interiacet.Reliqua circa ea, ante 
Peloponnefum duse Coric£e,toridem Myla::& latere feptentrionali, dextera Cretam ha 
benti,c 5 tra Cydoniam Leuce,& due Budora.Contra Matium Dia. Contra Itanu pro/ 
montoriu Onifa,Leuce:Contra Hierapytnam,Chryla,Gaudos.Eode tratftu Ophiufta, 
Butoa,Rhamnus:circumue<ftisc|? Criu metopon,tres Mufagores appellate.Ante Sam/ 
monium promontorium,Phoca:,Plati&, Sirnides,Naulochos,Armedon,Zephyre.Ar 
in Hellade etiamnum in Aegeo Lichades, Scarphia,Corefa, Phocaria, copluresq^ alia: 

Cx aduerfo Attica fine oppidis, 8t ideo ignobiles.Sed contra Eieufina clara Salamis', an/ 40 
te eam Pfytalia:a Sunio uero Helene v.M.pafluum diftans. Dein Ceos ab ea totidem, 
quam tioftri quidam dixere Ceam,Gr^ri 8£ Hydruftam. Auulfa Eubce«,quingetis ion 
ga ftadrjs fuit quondarmox quatuor fere partibus ,qax ad Boeotiam uergebant, eodem 
marideuoratiSjOppida habet reliqua,Iuliaa,Cartheiam: intercidere Coreftus,Pceefta, 

Ex hac profe&a delicatiore fceminis uefte,autor eft Varro.Eubcea 5 i ipfa auulfa Bceo/ 
ti.x,tam modico interfluete Euripo ut ponte iungatur,ad meridie promontorrjs duobus, 
Gerefto ad Atticam uergente, 8 ta d Hellefpontu Caphareo infignis,a fcptentrione Cx 
fleo,nufqua latitudine ultra xl. M.paff. extendit,nufqua intra xx.M.cotrahitjftd in lon/ 
gitudinem uniuerfie Bceorix, ab Attica Thcftaliarnufq^ pnetenta in cl, M. paft. circuitu 

uero 



HISTORIAE LIBER IIII 

ucfo ccctx v.abcft ab Hellelpoto parte Capharei ccxxv.M.paf urbibus clara quondam, 
Pyrrha,Porthmo,Nefo,Cerintho, Oreo,Dio, Aedep{b,Ocha,Oechalia:nucCha!cide 
cuius ex aduerfo in continenti Aulis eft, Gerefto, Eretria, Caryfto, Oritano Artemiflo» 
fonte Arcthufa, flumine Lelanto, aquisqp calidis qus Hellopis uocantur nobilis, nor 
tior tamen marmore Caryftio: antea uocitata eft Chalcodontis, aut Macris,ut Diony/ 
fius& Ephorus tradunt, ut Ariftides Macra ,d£Califdemus Chalcis j sere ibi primum 
reperrotut Menschmus, Abantias, ut poets uulgo Afopis. Extra eam in Myrtoo mub 
ts,fed maxime illuftres Glauconelos, di Aegilia.Et a promotorio Gerefto,circa Delum 
in orbem Gts, unde St nomen traxere, Cyclades. Prima earum Andrus cum oppido* 
io abeft a Gerefto x. M. paff. a Ceo xxxix. M. Ipfam Myrfilus Cauron, deinde Antan/ 
dron cognominata tradit, Callimachus Lafiam, alrj Nonagriam,Hydruflam, Epagrin. 
Patet circuitu xcifj.M.paff.Ab eadem Andro paflus mille,8£ a Delo xv.M. Tenos cum 
oppido,xv. M. paffuu porrecfta, quam propter aquarum abundantiam Ariftotcles Hy/ 
druffam appellatam ait, aliqui Ophiufiam.Csters Myconos cum monte Dimafto, a 
Delo xv.M.paftuu.ScyroSjSiphnus ante Meropia,Si Acis appellata,circuitu xxviq.M; 
paffuu: Seriphus xrj,Prspcfinthus,Cythnos:Ipfacp longe clarifsima, Cycladu media* 
templo Apollinis SC mercatu celebrata Delos: qua: diu fiujftuata (utproditur) fola mo/ 
tum terra? non fenfit ad M. Varronis starem .Mutianus prodidit bis concuffam. Hanc 
Ariftoteles ita appellatam prodidit, quoniam repente apparuerit enata: Aeglofthenes 
20 Cynthiam , alqOrtygiam, Afteriam,Lagiam, Chlamydiam , Cynethum,Pyrpiien, 
igne ibi primum reperco.Cingitur quinc^ M.paffuum, affurgit Cyntho monte, Proxi/ 
maeiRhene, quam Anciclides Celaduffam uocat, item ArtemitenHelladius. Syros 
quam circuitu parere xx.M.paftiium prodidere ueteres, Matianus clx. Olearos, Paros 
cum oppido ab Delo xxxviq.M.rnarmor-cnohiiis, quam primo Pa<ftiam, poftea Mi/ 
noida uocarunt. Ab ea feptem M.quingentis Naxus, i Delo xviij. cura oppido,quam 
Strongylen,dein Dian, mox Dionyflada a uineararn fertilitate, airj Siciliam minorem, 
aut Callipolin appellarunt. Patet circuitu Ixxv.M. paffjum.dimidioep maior cft,quam 
ParostEc hactenus quide Cycladas feruant,csteras qus fequunrur Sporades. Sunt au/ 
.tem Heliene, Phocufta,Phscat?a,Schinufta,Pholegadros,S^ a Naxo decem Sc leptem 
}° M-paffuu Icaros, qus nomen mari dedit, tantundem ipfa in longitudinem patens,cum 
oppidis duobus,tertio amiffo,ante uocata Doliche,& Macris,8£ Ichthyoefta.Sita eft ab 
exortu fofftitiali a Delo quinquaginta M.paff. Eadem a Samo xxxv.M.Inter Euboeam 
Si Andrum x.M.paffuum freto.Ab ea Gereftum exrj. M.quingenti paffus.Nec deinde 
feriiari poteft ordo. Aceruatim ergo ponentur reliqus. Ios 4 Naxo xiiij.M paff. Ho/ 
meri fepulchro uenerartda,longitudinis xxv.M. antea Phcenice appellata. Odia,Letan/ 
dros,Gyaros,cu oppido,circuitu xfj.M .paGCprope. Abeft ab Andro fexagintaduo.M.- 
paffuu.Ab ea Syrnos Ixxx.M.paff.Cynethufta,TeioSunguento nobilis,£ Callimacho 
Agathufta appellata .Donyfa, Patmos circuitu xxx.M.paffuum. Corafis,Lebinth us* 
Leros, Cynara, Sicynus, qus antea Oenoe, Heratia qus Onus, Calusqus Aftrabe, 
40 Cimolus qus Echinuffa.Melos cum oppido quam Ariftides Bybiida appellat, Arifto/ 
teles Zephyriam,Caiiimachus Mimailida, Heraclides Siphnum,8£ Acyton. Hsctnfu/ 
larum rotudiflima eft.Poft Machia,Hypere quonda Patage, ut alf) P{a : tage,nuc Amor 
gos,Polysgos,Phyle,Thera,cum primum emerfir, Callifte difta':ex ea auulia poftea 
Therafia,at qj inter duas enata mox Automate,eadem Hiera: Si in noftro suo Thia iu/: 
xta eandem Hieram nata.DiftatIos 4 Theraxxv.M<paffSequuturLea,Afeania,Ana/ 
phe, Hippuris, Hippuriffufa. Aftypalsa Iiber^ ciuitatis,circuitu Ixxxvirj.M.p.abeft aCs 
difeo Crees cxxv.M.Ab ea Platea Ix.M.Vnde Camina xxxvitT.M.Aabintha,Lanife, 
Ttagia,Pharmacufa, Techedia, Chalcia, Calydna,in qua oppida irj. Calymns i). Olf/. 
mnos.A qua Carpathia,qug nomen Carpathio mari dedit, xxyiyl.paff.lnde Rhodum. 
T' ' * ' • Africo 




58 c» PLINII NATVRALIS 

Africo ucnto quinquaginta M. paff. a Carpatho ad Cafon vrj. M. a Cafo Samoniutif 
Cret* promontorium xxx. M. In Euripo autem Euboico primo fere introitu Petali*, 
quatuor infui*,8 C in exitu Atalante. Cyclades, Si Sporades,ab oriente littoribus Icarijs 
Aii*, ab occidente Myrtois Attic*, a feptentrione Aegeo mari, a meridie Cretico Si 
Carpathio inclufe,pcr cc.M.in longitudinem iacent.Pagaficus finus ante fe habet Euty 
chiam,Cicynetum,& Scyrum fupradidam,fed Cycladum Si Sporadum extimam,Ge 
rontiam,Scadiram,Thermeufim, Irrhefiam, Solimniam, Eudemiam, Neam, qu* Mi/ 
j neru* facra eft. Athos ante fe quatuor, Peparethum cum oppido,quondam Euonu di/ 
dam ix.M.paffScyathum xv.M.Imbrum cum oppido Ixxx virj.M.paff. Eadem abeft 
a Maftufia Cherronefi Ixxv.M.paff.Ipfa circuitu lxxrj.M.paff.Perfunditur amne Iliffo. i 0 
Ab ea Lemnos xxrj.M.qu* ab Atho lxxxvrj.M.paff.Circuitu patet xxq.M.d. paffuu. 
Oppida habet Eph*ftia 8 i Myrinam,in cuius foru folftitio Athos eiaculatur umbram. 

Ab ea Thaffos libera quinqj M.paff.olim Aeria uel Aethria dida.Inde Abdera cotincn 
tis xx.M.paffAthos lxrj.M.tantandem ad infulam Samothracen, qu* libera ante He/ 
brum,ab Imbro xxxrj.MT Lemno xxrj.M.d.attollitur monte Saoce.x.M.paffportuo 
fifsima omniu: Callimachus eam antiquo nomine Dardania nominat.Inter Cherrone/ 
fum Si Samothracen utrinq? fere xv.M.Halonefos, ultra Gethone, Lamponia, Alope/ 
connefushaud procul a CceloCherronefi portu, Si quazda ignobiles.Defertis quoqj red 
dantur in hoc finu,quaru modo inueniri potuerunt nomina,Defticos,Larnos,Cyfsiros, 
Carbrufa,CaIathufa,Scylla,Dialeon,di<a:a Melantia,Draconon,Arconefus,Diethufa 20 
Scapos,Capheris,Mefate, Aeantion, Phaterunefos,Pateria, Calete,Neriphus, Polen/ 
dos.Quartus e magnis Europ* finus ab Hellefponto incipies,M*otis oftio finitur.Sed 
totius Fonti forma breuiter ampledenda eft,ut facilius partes nofcantur.Vaftum mare 
pr*iacens Afi* Si ab Europa porredo Cherronefi littore expuifum, angufto meatu ir/ 
rumpit in terras,feptem ftadiorum.ut didum eft, interuallo Europa auferens Afi*. Pri/ 
mas anguftiasHelleipontum uocant. Hac XerxesPerfarum rex, conftrato in nauibus 
ponte,duxitexercitum.Porrigitur inde tenuis Euripus Ixxxvi. M. paff. fpatio ad urbem 
Priapum Afi*, qua magnus Alexander tranfcendit.Inde expatiatur *quor,rurfuscp in 
ardum coit laxitas. Propontis appellatur. Angufti* Thracius Bofphorusjatitudine d. 
paffuum, qua Darius pater Xerxis copias ponte tranfuexit.Tota ab Hellefponto lon/ 30 
gitudo ccxxxix. M. pafT. Dein uaftum mare, pontus Euxinus, qui quondam Axenus, 
longe refugientes occupat terras, magnoqj littorum flexu retro curuatus in cornua, ab 
his utrinq? porrigitur,ut fit plane arcus Scythici forma.Medio flexu iungitur oftio M*o 
tici lacus. Cimmerius Bofphorus id os uocatur, M M D. paff.Iatitudine. At inter duos 
Bofphoros Thraciu &Cimmeriu diredo curfu,ut autor eft Polybius d.M.paf.interfunt. 
Circuitu uero totius Poti uicies femel cetena quinquagintaM.ut autor eft Varro, Si fere 
ueteres.Nepos Cornelius cec.M.l.adncit. Artemidorus uicies nouies cetena xix.M.facic. 
Agrippa xxm.lx.milia. Mutianus xxvin.lxv.M.Simili modo Europg latere menfura 
alrj quatuordecies cetena lxxvirj.M.p.determinauere: Alq undecies cetena Ixxrj. M.M. 
Varro ad huc modu metitur: Ab oftio Ponti Apollonia clxxxvirj.M.d.pafT.Calatin tan 40 
tunde. Ad oftiu Iftri cxxv. Ad Boryfthenen cdCherronefum Heradeataru oppidum 
ccdxxv.M. paffuum. Ad Panticap*um quod aliqui Bofphorum uocant, extremum 
in Europ* ora cc. xxrj.M. d. qu* famma efficit xm. xxxvi.M. d. Agrippa aByzantio 
ad flumen Iftru. d.lx.Inde Panticap*u dcxxx. Inde lacus ipfe M*otis Tanain amnen» 
ex Riph*is montibus defluentem accipies, nouifsimum inter Europam Afiamcjj finem 
xuii. vi.M.circuitu patere traditur. Ab alrjsxi.xxv. M.Ab oftio eius ad Tanais oftium 
diredo curfu ccdxxv.M.paf effe coftat.AccoI* finus eius in mentioe Thraci* didi fune • 
Iftropolin ufc^.Inde oftia Iftri.Ortus hic in Germani^ iugis motis Abnob*,ex aduerfo 
Raurici Galli* oppidi,multis ultra alpes milibus,ac per innumeras lapfus getes Danubi) 

nomine 



HISTONI AE LIBER Illf 

Romine,immen(b aquaru audu, 5 C unde primu Illyricum alluit Ifter appeifatus,{exsgin/ 
ta amnibus receptis,medio ferme numero eorum nauigabili,in pontum uaftis iex flutni 
nibus euoluitur.Primum oftium Peuces,mox ipfa Peuce infula: a qua proximus alucus 
appellatus,xix.M.paflf.magna palude forbetur. Ex eodem alueo 6 C fupcr Iftropolim la> 
cus gignitur,lxifyM.pafluum ambitu,Halmyrin uocant.Secundum oftium Naracufto/ 
maappellatur.Tertium Caloftomaiuxta infulam Sarmatica.Quartum Pfeudoftoma, 
& infula Conopon diabafis, poftea Boreoftoma & Spireoftoma.Singula aut ora tanta 
funt,ut prodatur in xLM.paftuum longitudinis uinci mare, dulcemq? intelligi hauftum* 
Ab eo in plenum quidem omnes Scytharum funt gentes, uaria: tamen lictori appofita 
*° tenuere,alias Getar, Daci Romanis didi, alias Sarmata:,Gf^ds Sauromata;, eorumq^ 
Hamaxobq aut Aorfi,alias Scytha degeneres & a feruis orti,aut Troglodyt^, mox Ala 
ni Si RoxaIani.Superiora autem inter Danubium & Hercynium faltum, ufque ad Pan/ 
nonica hyberna Carnunti,Germanorumqs ibi confi'niurn,campos &plana Iagygfes Sar 
mat£E,montes uero Si faltus pulfi ab his Daci,ad Pathiflum amnem a Moro,(iue is Du/ 
ria eft, a Sueuis regnotfjj Vanniano dirimens eos: aucrfa Bafternfc renent, alrjqp inde 
Germani. Agrippa totum eum tradurn ab Iftro ad oceanum bis ad decies centum M. 
pafluum in Iongitudinem,quantum minus quadringentis in latitudinem, ad flumen Vi/ 
ftuiam a defertis Sarmatia^prodidit.Scytharum nomen ufquequaqj trafit in Sarmatas 
atcp Germanos.Nec alrjs priica illa durauit appellatio, quam qui extremi gentiu harum 
*° ignoti propecreteris mortalibus degunt. Verum ab Iftro oppida,CremriifcOs,Aepoliu, 
montes Macrocremnq,darus amnis Tyra,oppido nomen impones,ubi antea Ophiufa 
dicebatur. In eode infula ipatiofam incolut Tyragetre.Abefi: a Pfeudoftomo Iftri oftio 
centum triginta MLpafTuunr.Mox Axiacf cognomines flamini,ultra quos Crobysi,flii 
men Rode,finus Sagaricus, portus Ordefus.Ec «a Tyra centum uiginti VL pafluum flu/ 
men Boryfthenes, lacusq? 8 C gens eodem nomine, S! oppidum a mari recedens quin/ 
decim M.pafluu.Oibiopolis 5 C Milctopolis,antiquis nominibus.Rurfusq? in littore por 
tus Ach^orum.Infula Achillis, tumulo eiusuiri clara. Et ab ea centum xxy.M. pafluutn 
peninfula, ad formam gladrj in cranfuerfum porrecta, exercitatione eiufdem cognomi/ 
nata Dromos Achilleos,cuius longitudinem ixxx. M. pafluu tradidit Agrippa.Totum 
5 ° eum tradum Taurici Scytha 8 C Sarmats tenent. Inde iylueftris regio Hyireum mare, 
quo alluitur,cognominauit,EncecadIojE uocatur incole. Vkrd Panticapes amnis,qui No 
madas & Georgos difterminat: mox Acefinus.Quida Panticapen cofluere infra Olbi/ 
am cum Boryfthenc tradunt,diligentiores Hypanimtanto errore coru,qui ilium in A&rS 
parte prodidere.Mare fubituafto receflu,donec quinq? M.pafl.interualio abfit a M^o/ 
tide,uafta ambiens (patia multasq? gentes.Sinus Carcinites appellatur,flumen Pacyris, 
Oppida Naubaru,Carcine. A tergo lacusBugcs,foffa cmiflus in mare.Ipie Buges a Co 
reto,M^otis lacus (inu,petrofo difcluditur dorfo.Recipit amnes Bugcm,Gerrhu,Hypa 
tiin,ex diuerfo uenientestradu.Nam Gerrhus Bafiiidas 8 C Nomadas feparat. Hypanis 
per Nomadas 8 C Hylceos fluit,manu fado alueo in Bugcrt, naturali in Coretum.Regio 
4 ° Scyth{^Sendicanominatur.SedaCarciniteTauricaincipit,quoridafnaricircunfufaSS 
ipfa,quaqua nunc iacent campi.Deinde uaftis attollitur iugis. Triginta lunt eoru populu 
Ex rjs mediterraneixxiiq. Sex oppida, Orgocyni,Carafeni, Affyrani, Tradar i, Arciia/ 
chitJe,Caliordi.Iugum iplum Scythotauri tenet. Ciauduntur ab occidente Cherronefo, 
ab ortu Scythis Satarchis. In ora a Carcinite oppida, Taphrse, in ipfis anguftrjs penin/ 
fuhermox Heraclea Cherronefos, libertate a Romanis donatum. Megarice uocabatur 
antea,pr.xcipui nitoris in toto eo tradu,cuftoditis Gracia: moribus,quincp M.pafluum 
ambiente muro. Inde Parthenium promontorium Taurorum,duitas Placia. Symbo/ 
Ion portus. Promontoriu Criu metopon,aduerfum Carambico Afne promontorio per 
medium Euxinum procurrens dxx.M. pafluum interuallo; qu« maxime ratio Scythici 

arcus 



% 

60 c, PLINII NATVRALIS 

arcas forma efficit. Ab eo Tauroru portus multi & latus, oppjdu Theodofia a Criume/ 
topo cxxq.M.paflf A Cherronneib dxv.M.paft. Vitra fuere oppida,Cyte,Zephyriu, 
Acre,Nymph*um, Dia, Reftat longe ualidifsimum in ipfo Bofphori introitu, Pantica 
psum Mitefioru,£ Theodofia M. xxxv. paflf.A Cimmero uero oppido trans fretu fito 
hmd, (ut diximus) pafl. Hicc ibi latitudo Afiam ab Europa feparat, eacp ipfa pedibus 
plerunq; peruia,glaciato freto.Bofphori Cimmerijlatitudo xq. ja.D.paf Oppida habet 
Hermifium, Myrmecium *. 8 t intus infulam Alopecen, Per Maiorin autem ab extremo 
Tfthmo,qui locus Taphr^ uocatur,aa os Bofphori cdx.M.pafluu longitudo colligitur. 

A Taphris per continentem introrlus tenet Auchet£,apud quos Hypanis oritur,Neuri 
apud quos Boryfthenes,Geloni,Thu{Taget^,Budini,Ba(i!id^, & cxruleo capillo Aga/ 1° 
ihyrfi.Super eos Nomadcstdein Anthropophagi.A Buge fuper Msotin Sauromata?, 
SCEfledones.Atper ora ad Tanaim ufcp M&ot£,a quibus lacus nomen accepinultimicp 
ia tergo eorum Arimafpi. Mox Riphan montes, & afsiduo niuiscafu pinnarum fimtlitu/ 
dine,Pterophoros appellata regioipars mundi damnata a natura rerum, 81 denfa merfa 
caligine:necp in alio qudm rigoris opere gelidiscp aquilonis coceptaculis.Poneeos mon/ 
teSjuitraq^ aquilonem,gens felix (fi credimus) quos Hyperboreos appellauere, annofo 
degit ££u6,fabu!ofis celebrata miraculis.Ibi creduntur eile cardines mudi,extremiVj? fide/ 
rum ambitus,(emeftri luce & una die folis auerfi:non, ut imperitidixere, ab tequinctftio 
uerno in autumnum. Semel in anno folftitio oriuntur rjs foles, brumacp femel occidunt. 
Regio aprica,felici tempcrie,omni afflatu noxio cares.Domus rjs nemora luci^j, 8 C deo/ 20 
rum cultus uiritim gregarimq?,difcordia ignota 8 L xgritudo omnis. Mors non nifi fatic/ 
tate uit^,cpulatis delibutisc^ fenibus Iuxu,ex quadam rupe in mare fallentibus. Hoc ge/ 
nus fepuitura beatifsimum. Quidam eos in prima parte AGx littorum pofuere, non in 
Europa,qui funt ibi fimilitudine & fitus, Attacorum nomine. AIq medios fecere eos inter 
utrunq^ folem. Antipodum occalum exorientemqp noftrum,quod fierinullo modopo/ 
teft,tam uafto mari interueniente. Qui non alibi quim in femeftri luce conftituerceos, 
ferere matutinis,meridie metere,occidente fole foetus arboru decerpere,nodribus in (pe/ 
cus condi tradiderunt. Nec libet dubitare de gente ea,cu tot autores prodat,frugu primi 
tias folitos Delon mittere Apollini, quem pr^cipuecolunt. Virgines ferebant eas, ho/ 
fpitfjs gentium per annos aliquot uenerabiles: donec uiolata fide,in proximis accolarum ?o 
finibus deponere facra ea inftituere,hicp ad conterminos deferre,atque ita Delon uique. 
Mox Se hoc ipium exoleuit. Sarmatia:, Scythi^Taurica^otnnisq* a Boryfthene amne 
tracftus logitudo dccccIxxx.M.Latitudo dccxvrj.M.^ M. Agrippa ttadita eft.Ego incer 
tam in hacterraru parte menfuram arbitror.Verum inftituto ordine, reliqua huius finus 
dicantur:&maria quide eius nuncupauimus. Infula Ponti. Cap. xm 

T TEllefpontus infulas non habet in Europa dicendas.In Ponto duf,M.D.paflT.ab Eu/ 
JLT ropa,xiiq.M.ab oftio,Cyane£,ab alrjs Symplegades appellata, tradit^cj fabulis 
inter feconciirrifle: quoniam paruo difiretee interuallo, ex aducrio intrantibusgemin^ 
cernebantur,paulumq? deflexa acie,coeuntiumfpeciem prtebebant. Citra Iftrum Apol 
ioniatarum unalxxx.M.aBofphoro Thracio,ex qua M.LucuIIus Capitolinum Apolli 40 
nem aduexit.Inter oftia Iftri quq eflent diximus. Ante Boryfthenem Achillea eft fupra/ 
dicla,eadem Leuce Si Macaron appellata.Hanc temporum horu demonftratio a Borv 
fibene cxI.M.ponit,a Tyra cxx.M.a Peuce infula quinquaginta M.Cingit''circiter x.M. 
paiiReliquf in Carcinite finu Cepha!onnefos,Rhofphodufa,Macra.Non eft omitten 
da mukoru opinio, priufqqam digrediamur a Ponto,qui maria omnia interiora illo capi 
tc naici,non Gaditano freto,exiftimauere, haud improbabili argumentorquonia^flus 
femper e Ponto profluens,nunqua reciprocetur.Exeundu deinde eft, ut extera Europ» 
dicantuntranigrefliscp Riph£eosmontes,littusoceanifcptentrional:sinl:£ua,donecper/ 
ueniatur Gades, legendum. Infula complures fitie nominibus eo fitu traduntur. Ex qui/ 



HISTORIAE LIBER itlt 6 f 

bus ante Scythiaqu#appellatur Bannomanna abeflfe a Scythia dieicurfu,in quam ue/ 
ris temperie fluctibus eledru etjciatur, Tim#us prodidit.Reliqua Iittora incerta Agnata 
fama.Septentrionalis oceanus, Amalchiu eum Hecat#us appellat, a Paropamifo attine 
qua Scythiam aliuit,quod nomen eius gentis lingua Agnificat cogelatu. Philemon Mo/ 
rimarufam a Cimbris uocari,hoc eft,mortuu mare, inde ufqj ad promontoriu Rubeas* 
ultra deinde Croniu:Xenophon Lampfacenus,a littore Scytharu tridui nauigatioe, in/ 
fulam efifeimmefemagnitudinis,BaItiam tradit.Eandem Pytheas Bafilia nominat* Fe/ 
runtur 8 Z Oon#,in quibus ouis auium 8 C auenis incol#uiuat. Alif, in quibus equinis pe/ 
dibus homines nafcatur,Hippopodes appellati:Fanefioru alte,in quibus nuda alioquirt 
i° corpora praegrandes ipforu aures tota cotegant.Incipit inde clarior aperiri fama ab gen/ 
te Ing#uonu,qu# eft prima inde Germani#.Seuo mons ibiimmenfus,necRiph#isiu/ 
gis minor,immanem ad Cimbroru ufq? promontoriu efficit Anum,qui Codanus uoca/ 
tur,refertus infulisrquaru clarifsima Scandinauia eft, incomperta magnitudinis,portio/ 
nem tantu eius,quod Atnotum,Hilleuionu gente D.incolente pagis,qu# alterum orbem 
terraru eam appellat.Nec eft minor opinione Eningia.Quidah#c habitari ad Viftulam 
ufcp fluuium,a Sarmatis Venedis,Scyris,HyrristradutSinum Clylipenum uocari,& irt 
oftio eius infula Latrin.Mox alteru Anum Lagnu,conterminu Cimbris.Promontorium 
Cimbrorum excurrens jn maria longe peninfula efficit,qu# Cartris appellatur,xXiq.M. 
pafluum.Inde infula Rom.armis cognitae.Earum nobiliffim#, Burchana,Fabaria a no/ 
ftris dicta,a frugis Amilitudine fponte prouenientis. Item Gleflaria,a fuccino militi# ap/ 
pellata,a Barbaris Auftrania,pr#terq? Adania.Toto autem hoc mari ad Scaldin ufque 
fluuium, Germanica accolunt gentes hau d exp licabili menfura, tam immodica proden/ 
tium difcordia eft.Gr#ci 8 C quida noftri,xxv.M. paffuu oram Germani# tradiderunt. 
Agrippa cu Rhetia 8 Z Norico longitudine dclxxxvi.M.paffuu,latitudinem ccIxv.M: 

Germania. Cap. xim 

TJ Heti# prope unius maiore Iatitudine,fane circa exceflum eius fubacft#. Nam Ger/ 
Xvmania multis poftea annis nectota percognita eft. Si coniedtare permittitur, haud 
multum or# deerit Gr#coru opinioni,& longitudinis ab Agrippa tradit#.Genera Ger/ 
manorum v.Vindelici,quorum parsBurgudiones,Varrinf, Carini,Guttones. Alterum 
5 ° genus Ing#uones,quoru pars Cimbri,Teutoni,ac Cauchoru gentes. Proximi aut Rhe 
no Ift#uones,quorum pars Cimbri mediterranei:Hermiones,quorum Sueui, Hermun 
duri,Chatti,Cherufci.Quinta pars Peucini,Baftern#,fupradidiscotermini Dacis. Am/ 
nes clari in oceanum defluunt,GuttaIus,Viftillus Aue Viftula, Albis, Vifurgis,AmiAus, 
Rhenus,Mofa. Introrfus uero,nulli inferius nobilitate, Hercynium iugum pr#tenditur. 

Infui# in Gallico oceano. Cap. xv 

I N Rheno aut ipfo,prope c.M. paflf.in longitudinem, nobilifsima Batauoru infula, 8 C 
Cannenufatum, 8 Z ali# FriAorum,Cauchoru,FriAabonum, Sturiorum, Morfatioru, 
qu# fternuntur inter Helium ac Fleuum.Ita appellatur oftia, in qu# effiifus Rhenus,ab 
feptentrione in lacus,ab ocridete in amnem Mofam fe fpargittmedio inter h#c ore, mo/ 
4 ° dicu nomini fuo cuftodiens alueu. Britannia 8 Z Hybernia. Cap. x vi 

X aduerfo huius Atus Britannia infula,clara Gr#cis noftrisc^ monumentis,inter fe/ 
J-l/ptentrionem 81 occidentem iacet: Germani#,Galli#,Hifpani#, multo maximis Eu/ 
rop# partibus magno interuallo aduerfa. Albion ipA nomen fuit,cum Britanni#uoca/ 
rentur oes, de quibus mox paulo dicemus. H#c abeft a GefToriaco Morinoru gentis Iit/ 
tore 5( pximo traiedu l.M.minimu,circuitu uero patere tricies odies cetena uigintiquincp 
M.Pytheas 8 Z IAdorus tradunt,triginta prope iam annis notitiam eiusRom. armis non 
ultra uicinitatem fylu# Calidoni# propagantibus. Agrippa longitudinem dccc.M. 
pafluum efte:latitudinem ccc.M. credit. Eandem Hyberni# latitudinem, fed Iongitudi/ 
cem cc.M. paffi minorem. Super eam h#c fita abeft breuifsimo tranfitu 3 Siluru gente 

£ uiginri 



62 C» P- L I N I I NAT V R ALIS 

xxVI.pall.Reliquarum nulla cxxv.M.circuitu amplior proditur. Sunt aurem xl. Orca/ 
des,modicis inter fe diicretx {patiis.Scptem Acmod;e,& xxx.Hcebudes,& inter Hyber 
niam 8 C Britannia Mona,Monapia,Ricnea,Vedis,SiIimnus,Andros.Infra ueroSiam/ 
bis,& Axantos.Etab aduerfo in Germanicu mare fparff Glefifari^quas elcdridas Grre 
ci recentiores appelfauere,quod ibi Eledru nafceretur. Vltima omniu qu£E memoratur, 
Thuletin qua folftitio nullas effe nodes indicauimus,cancri fignu Iole tranfeute,nullos<£ 
contra per brumam dies. H^c quidam fenis menfibus continuis fieri arbitratur.Timxus 
hiftoricus a Britannia irttrorfus fex dierum nauigatione abefle dicit infulam Midim, in 
qua candidum plumbu proueniat. Adeam Britannos uitilibus nauigrjs corio circufutis 
nauigare.Sunt 8 t qui alias prodant^Scatidiam, Dumnam,Bergos:maximamcp omniu io 
Nerigon,ex qua in Thulen nauigetur. A Thule uniusdiei nauigatione mare cocretum, 
dnonullis Cronium appellatur. Gallia. _ Cap, xvii 

G Allia omnis comata uno nomine appellata, in tria populorum genera diuiditur, 
amnibus maxime diftinda. A Scalde ad Sequana Belgica. Ab eo ad Garumnam 
Celtica,eademc|3 Lugdunenfis.Inde ad Pyrenei montis excurfum Aquitania, A re m ori/ 
ca antedida. Agrippa uniuerfaru Galliaru inter Rhenum & Pyreneum, atq? oceanum 
ac montes Gebennam & luram, quibus Narbonenfem Galliam excluditjongitudsnem 
ccccxx.M.paflf.latitudinem cccxirj. computauit. A Scaldi incolunt externi To.xandri p!u/ 
ribus nominibus . Deinde Menapq, Morini, Oromanfaci iundi pago qui Gefibriacus 
uocatur;Britanni,Ambiani,Bellouaci,Hafsi.Introrius Caftologi * Attrebates, Nerurj Ii/ 20 
beri, Veromandui,Sueconi,Suefsi6es,Veruni liberi, Vlbanedes liberi, Tungri, Rinuci, 
Frifiabones,Betafi, Leuci liberi, Treueri liberi antea, & Lingones foederati, Remi foede/ 
rati,Mediomatrici,Sequani, Raurici,Heluetq.Colonif equeftris & Rauriaca.Rhenu au 
tem accolentes,Germanke gentium in eadem prouincia,Nemetcs,Tri.bochi,Vangi6es, 
hinc Vbq,Colonia Agrippinenfis;Guberni, Bataui,& quos in infulis diximus Rheni. 

Lugdunenfis Gallia. Cap. xvin 

T Vgclunenfis Gallia habet Lexouios, VeIlocafles,Galfet©s, Venetos, Abrincatuos, 
JL/ 0 ( 5 fmios,flumen daru Ligerin.Sed peninfulam fpedatiore excurrente in oceanum 
i fine Ofifmioru circuitu dcxxv. M.pafif* ceruice in latitudinem cxxv.M.Vltra eam Van 
netes.Intus aut Heduifcederati,C2rnutani foederati, Bofi, Senones, Aulerci, qui cogno 30 
minant Eburones,& qui Cenomanni,Meldi IiberiTarrhifiLTrecaffes.Andegaui, Vidu 
gaTes, VadicalTes, Venelli,Canofuelkes,Diablindi,Rhedones,Turcnes,Itefui,Secufia 
niliberi.inquoruagrocolonia Lugdunum. Aquitania. Cap. xix 

A Quitanica: funt Ambulatri,Anagnutes, Pidones. Santones liberi, Sefignani,co/ 
gnomtne Vbifci,Aquitaniunde nomen prouinciae,Sediboniates.Mox in cppidu 
contributi Conuena:,Begerri,Tarbeli quatuorfignani,Cocoflatesfexfignani, Venatur* 
Onobrifates,Belendi,{a!tus Pyrenazus. Infracp Monefi, Ofquidates m.6tani,SibylIates, 
CamponijBercorcateSjBipedimuijSaffumini, Vellates, Tornates, Conforanni, Aufer, 
Elufates, Sottiates, Ofquidates campeftres, Succa 0 es,Latufates,Bafabocates, V afifei, 
Sennates, Camboledri, Agefinates Pidonibus iundi. Hinc Bituriges liberi, qui Cubi 40 
appellatur.Dein Lemouices,Aruerni liberi,Gabales.Rurfus Narbonenfi prouinci^ con 
terminiRutheni, Cadurci, Ahtobroges, Tarneqs amne dilcrctia Tolofanis Petrogon. 
Maria circa oram, ad Rhenum feptentrionalis oceanus, inter Rhenum & Sequana Bri/ 
tannicus,inter eum & Pyreneum GallicUsJnfute coplures Venetoru, 8 C qux Venetica 
appellatur^ in Aquitanico EnuVliarus. Citerior Hifpania. Cap. xx 

A Pyrenei promontorio Hiipania incipit,anguftior non Gallia modo, uerametia (e 
JL^metipfa,utdiximus,immenfum quantu hinc occano, illinc Iberico mari coprimen/ 
tibus.Ipfa Pyrenei iuga ab exortu ceqnodiali fufa in occafum brumale, breuioreslatere 
ieptentrionali ^ meridiano Hifpanias faciut.Proximaora citerioris e(t,eiufdemq3 Tar/ 

raconeniia 



Hi stori as liber i ift Sf 

tzc onenfis fitus, a Pyreneo per Occanu Vafconum faItus,Olarfo, Varduloru oppida 
MorofgijMenofcajVefperics.Atnanu portus,ubi nuc Fiauiobriga, colonia ciuitatu no/ 
uem.Regio Caritabrbru,flumenSanga,portus uidlorte Iuliobrigenfiu.Ab eo loco fori 
tes IbcrixI.M. pafiC Portus Biendium, Origeni mixtis Cantabris.Portus eorum Vefei* 
Veca.Regio Afturum,Noega oppidum,in peninfula Pe(ici.Et deinde couentus Lucefis 
i flumine Naui{ubioe,Cibarci,Egouarricognomine Namarinijadoni, Arrotreb*,pro/ 
montorium Celticum. Amnes,Florius,Nelo, Celtici cognomine Neriae,fopercp Tama/ 
rici,quorum in peninfula tres Ar^Seftianx Augufto dicat.%C«pori,oppidum Noela* 
Celtici cognomine Prgfamarci, Ciletii.Ex infulis nominad?,Corticata,8i Aunios.A Ci/ 
io leniSjCouentus Bracarum, Heleni,Grautj,eafl:eilum Tyde,Gratc6rfi fobolis omnia.Infu/ 
Ix Cicie.Infigne oppidu Abobrica.Minius amnis iiri.M.palT.ore fpatiofus,Lcum,Seur/ 
bi,Bracarum oppidu Augufta,quos fupra Galleria.Flumen,Limia,Durius amnis ex ma 
ximis Hifpani:e,omis in Pelendonibus, Si iuxta Numantiamdapfus dein per Areuacos 
Vacceosqj,difterminatis ab Afturia Veronibus, a Lufitania Gallecis,ibi quocg Turdu 
los a Bracaris arcens. Qmnisqj dicta regio a Pyreneo metallis referta,auri,argcnti,ferri, 
plumbi,nigri albicp. Lufitania. Cap. xxi 

A Durio Lufitania incipit,Turdu!i ueteres,Pefuri, Flumen Vacca. Oppidum Taia/ 
xx.brica. Oppidum Si flumen Minium. Oppida, Conibrica, Colippo, Eburo, Bri/ 
tium.Excurrit deinde in aliud uafto cornu promontorium,quod alrj Artabrum appella/ 
20 uere,alq magnum,mulci Olyfsipponenfe ab oppido,terras, maria,calum diftermmans. 
Illo finitur Hifpanis IatuSj& a circuitu eius idcipitfrons. 

Infula in Oceano, Cap. xxii 

QEptentriohinc Oceatiusqj Gailicus,occafus illinc Si oceanus Atlanticus. Promonto/ 
> 3 rij excurfum lx.M.prodidere,aIrj xc.M.paff.Ad Pyrenaeum inde no pauci xii. 1 .mi/ 
lia,8i ibi gentem Artabru, qua; nunquam fuit manifefto errore. Arrotrebas enim,quos 
ante Celticum diximus promontorium, boc in loco pofuere literis permutaris.Erratum 
& in amnibus inclytis. Ab Minio quem fupra diximus, cc. M. paff. (ut autor eft Varro) 
abeft Aemimus,que alibi quida intelligut, St Limia uocant, obiiuionis antiquis didtus* 
multum^ fabulofus. Ab Durio Tagus cc.M.paff.interueniete Munda.Tagus auriferis 
io harenis celebr atur.A b eo dx.M. pafl. promontorium facrum e media prope Hiipariii 
fronte profilit. xmr.M,pafT.indead Pyrenaeum mediu colligi Varro tradit.Ab Atiaue/ 
ro,quo Lufitaniam a Baetica difereuimus, ccxxvi.M.paffA Gadibus crj.M.paff.additis* 
Gentes Celticf,Turduli,8i circa Tagu Vettones.Ab Ana ad facru Lufitaniioppida toe/ 
morabilia a Tago in ora,Olyfsippo,equaru eFauonio uento coceptu nobile,Salacia co/ 
gaominata Vrbs imperatoria 3 Merobrica.ptomontoriu facrum,Sialterum Cuneus.Op 
pida,Offonoba 3 Balfa,Myrtilis.Vniuerfa # puincia diuidit in couentus tres, Emeritefemj 
Pacenfem,Sca!ab(tanu.Tota populoru klv.in quibus colonis funt quinqj, municipium 
ciuium Ro.unu. Latq antiqui tria, Stipendiaria,xxxvi. Colonis, Augufta emerita Anas 
fluuio appofita,MetalIinenfis,Pacenfis, Norbenfis, Cifareana cognomine, Cotributa 
4° funt in eamcaftra Iulia,caftra Cierilia.Quinta eft Scalabis,quispraefidium Iulium uoca 
tur.Municipium ciuiu Ro. Olyfsippo,felicitas Iulia cognominatu.Oppida ueteris Lati] 
Ebora,quod idem iiberalitas Iulia, SCMyrtilis ac Salacia, qusdiximus.Stipendiarioru, 
quos nominare no pigeat,prseteriam dictos in Bxticx cognominibus, Auguftobrigen/ 
fes,Ammiefes,Arandirani,Axabricefes,BaIfenfes,C*farobricefes,Caperefes,Caurefes 
Colarni,Cibilitani,Concordiefes,qui 8 t Boccori,Interaufenfes, Lanriefes,Mirobrigefes 
qui Celtici cognominatur,Medubricefes,q PlubarryOcelenfcs q Si Lancienfes,Turduli 
qui Barduli St Tapori.Lufitania cu Afturia St Gallecia patere Iooitudine dxI.M.paff. Ia* 
ritudined.xxxvi.M. Agrippaprodidi f.Omn esautHifpania:a duobus Pyrenari^mori 
torijs per maria totius ora: circuitu p. xxix.M,colligere exiftimatur^b alrjs xxvn.M* 

£ * E* 


$4 c. PLINII N A 7 V R.AL IS 

Ex aduerfo Celtiberia: coplurcs funt infula:,Casfiterides didas Gr#cis, a fertilitate pium 
bi: 3 C c regione Arrotrebarum promontorii, deorum fex,quas aliqui fortunatas appella 
uerc.In ipfo ucro capite mox BrEtiae,ab oftio freti paff.lxxv.M.Gadis,longa (ut Poly/ 
bius feribit) xrj. M.lata.irj.M. paff. Abeft a continente proxima parte minus pedes dcc. 
Reliqua plus feptem M.Ipfius fpatiu xv.M. pafeft. Habet oppidu ciuium Romanoru 
quod appellatur Augufta urbs lulia Gaditana* Abeo latere quo Hifpaniam fpedar, 
pasfibus fere c. altera infula eft longa irj.M.paflf.M.lata,in qua prius oppidum Gadium 
ruit. Vocatur ab Ephoro S£ Philiftide,Erythia,a Tim^o & Sileno Aphrodifias, ab indi/ 
genis Iunonis.Maiorem Tim^us Cotinuifam apud eos uocataait: noftri Tarteffon ap/ 
pellant,Poeni Gadir, ita Punica lingua fepem fignificante.Erythia dida eft,quoniaTy/ x 0 
rii ab origine eorum orti ab Erythreo mari ferebantur.In hac Geryones habitaflfe a qui/ 
bufdam exiftimantur,quorum armenta Hercules abduxerit. Sunt qui aliam efle eam & 
contra Luiitaniam arbitrenrur,eodemq? nomine quondam ibi appellatam. 

VniuerfeEuropamenfura. Cap. xxm 

T) Erado ambitu Europa, rcddedacofummado eft, nequid no in expedito fitnofcere 
X uoletib. Logitudine eius Artemidorus atq; Ifidorus a Tanai ufqj Gades lxxxiiii 
M.xiin.prodiderut.Polybius latitudinem Europa ab italia ad oceanum feribie xi. M.f 
efle,etia tu incoperca magnitudine eius.Eft aut ipfius Itali#(ut diximus.xTi.M.xx.ad ai/ 
pes. Vnde per Lugdunu ad portu Morinoru Britannicu,qua uidei:menfura agere Poly 
bius. xTM.Ixvirj.Sed certior menfura ac longior ad occafum folis ^ftiui oftiuqj Rheni, 20 
per caftra legionu Germania ab qfdem dirigitur alpibus.xu. M.xlifj. paft, Hinc deinde 
Africa atque Afia dicentur. 

C. PLINII $ B C V N D I NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER V 



■ res recipitfjnus,longe ab occidente littorum obliquo fpatio.Po/ 
pulorum ciusoppidorumq* nomina, uel maxime funtineffabi/ 
lia,pmerc[? ipforum linguis,# alias caftella ferine inhabitant. 

"|3 Rincipio terraru Mauritania adpellantur,ufqj ad C.Cafa/ 
i rem Germanici filium regna,feuitia eius in duas diuifepro 
uincias.Promontorium oceani extimu Ampelufia nominatur d Grnxis. Oppida fuere, 
LiffajCotes ultra columnas Herculis,nunc eft Tingi,quonda ab Antao conditu.-poftea 
£ Claudio CaTare,cu colonia faceret, appellatu traduda lulia. Abeft a Belone oppido 
Bkcticre pximo traiedu xxx. M.p. Ab eo xxv. M.p*in ora oceani colonia Augufti lulia 
coftantia,ZaIis regu ditioni exepta,# iura in Bietica petere iuffa:# ab eaxxxfpM.p.co/ 
Ionia a Claudio Cadare fada Lixos,uel fabulofisfime ab antiqs narrata.Ibi regia Antfi, 4» 
ccrtamenqj cu Hercule,# Hefperidu horti. Affundit'’ aut huic ^ftuariu e mari ftexuofo 


meatu,in q draconis cuftodie inftar fuifte nuc interpretantur. Amplcditur intra fc infula 
quam folae uicino tradu aliquatoexcelfiore,no tamen ^ftus maris inundat. Extatin ea 


# ara Herculis,nec praeter oleaftros aliud ex narrato illo aurifero nemore. Minusprofe/ 
do mirentur portentofa Grrecia: mendacia,de rjs # amne Lixo prodita,qui cogitent no 
ftros nuper paulominus monftrifica qu^da def|fde tradidiffe: pr^ualidahanc urbem, 
maiorecp Carthagine magna:pr^terca ex aduerfo eius fita,& prope immefo tradu ab 
Tingftqme^ alia Cornelius Nepos auidiftimecredidic. Ab Lixo xl.M. in mediterraneo 
altera Augufti colonia eft Babba,lulia campeftris appellata; # tertia Banafa Ixxv . M. 

Valentia 





HISTORIAE LIBER V #jf 

Valentia cognominata. Ab ea xxxViM.pafi Volubile oppidu,tantundeffi a mari utroq? 
diftas:5£ in ora a Lixo hMamnis Subur,prxtet Banaiam colonia defluens , magnificus 
8C nauigabilis.Ab eo totidem M.paflT.oppidu Sala, eiuidem nominis fluuio impofitum* 
iam (olitudinibus uicinum,eIephantorumq? gregibus infeftu, multo tamen magis Auto 
lolum gente,per quam iter eftad montem Africa: uel fabulofifsimu Atlantem»E mediis 
hunc harenis in cxlum attolli prodiderunt, afperum, (quallentem, qua uergat ad littora 
occani, cui cognomen impofuit. Eundem opacum nemorofumcp, & (catebris fontium 
riguum,qua (pedat Africam,frudibus omnium generum (ponte ita fubnafcentibus, ut 
nunquam fatietas uoluptatibus defit.IntoIaru neminem interdiu cerni,filere omnia haud 
io alio quam folitudinum horrore,fubire tacitam religionem animos propius accedentium, 
prxterq? horrore elati fuper nubila,atqj in uiciniam lunaris circuli. Eundemq^ nodibus 
micare crebris ignibus, Aegipanum Satyrorumq? Iafciuia,impleri tibiarum ac fiftulf cati 
tu,tympanorumc£ & cymbaloru fonitu ftrepere.Hxc celebrati autores prodidere, prx/ 
ter Herculi & Perfeo laborata ibi.Spatium ad eum immenfum incertuqp. Fuere & Han/ 
nonis Carthaginenfium ducis comentarrj, Punicis rebus florentifsimis explorare am/ 
bitum Africxiufsi:quem fecutipleriqj e Grxcis noftrisq? ad alia quxdam fabuIofa,&ur 
bcs multas ab eo conditas ibi prodidere,quarum nec memoria ulla,nec ueftigium extat, 
Scipione Aemiliano res in Africa gerere,Polybius annaliu conditor ab eo accepta clafle, 
fcrutandi illius orbis gratia circumuedus, prodidit a monte eo ad occafum uerfus (altus 
20 plenos feris, quas generat Africa i ad flumen Anatin cccdxxxv. M. paflf. Ab eo Lixum 
ccv?.M.pafl'.Agrippa.Lixum a Gaditano freto cxrj.M.paflf.abefle.Inde finum quiuoce 
tur Saguti. Oppidum in promontorio Mulelacha. Flumina, Subur, 8t Salam. Portum 
Rutubis a Lixo cccxiij.M.paff.Inde promontorium folis,portum Ri(ardir,Getulos Au/ 
tololes,flumen Cofenum,gentem Scelatitos 8t Mafatos. Flumen Mafatat,flumen Da/ 
rat,in quo crocodilos gigni.Deinde finum dcxvi.M.paff. includi montis Barce promon/ 
torio excurrente in occa(um,quod appellatur Surrentium.Poftea flumen Palfum, ultra 
quod Aethiopas Perorfos, quorum a tergo Pharufos.Iis iungi mediterraneos Getulos 
Daras,At in ora Aethiopas Daratitas,Flumen Bambotum,crocodilis 8t hippopotamis 
refertum.Ab eo montes perpetuos u(q?adeum quem Theon ochemadicemus.Indead 
30 promontorium Hefperium nauigatione dierum ac nodium x. in medio eo (patio Atlan 
tem Iocauit,a exteris omnibus in extremis Mauritani? proditu. Ro.arma primum Clau 
dio principe in Mauritania bellauere. Ptolemxum regem a C.Cxfare intercmptum,ul/ 
cifcente liberto Aedemone,refugientibusqj barbaris, uentu coftatad monte Atlantem, 
Nec folum c5(iilatu perfundis, atq? e fenatu ducibus,qui tum res geflere,(ed equitibus 
quoc^ Ro.qui ex eo profuere ibi, Atlantem penetrafle in gloria fuit.Quinc^ funt(utdixi/ 
mus)Ro.colonig in ea prouincia,peruiumcg famx uideri poteft.Sed id plerunq? fallaci(/ 
fimum experimento depreheditur, quia dignitates cum indagare uera pigeat, ignoratix 
pudore mentiri non piget:haud alio fidei proniore lap(u,quam ubi falfx rei grauis autor 
exiftit. Et quidem minus miror incoperta quxdam efle equeftris ordinis uiris, iam uero 
4° S£fenatorq,nildemirantibusquam luxuriam,cuius efficaciflimauis fentituratqj maxi/ 
ma, cum ebori citroqj (ylux exquirantur, omnes fcopuli Getuli muricibus ac purpuris. 
Indigenas tamen tradunt in ora ab Sala cl, M. paff.flumen Alanam marino bauftu,fed 
portu fpedabi!e:mox amnem quem uocant Fut,ab eo ad Dyrin (hoc enim Atlanti no/ 
men efle eorum lingua conuenit) cc.M. paff.interueniente flumine,cui nomen eft Vior* 
Ibi fama,exiftere circa ueftigia habitati quonda foli, uinearum palmetorumqj reliquias, 
Suetonius Paulinus,que cofulera uidimus,primus Romanoru ducu tranfgreflus quoq? 
Atlantem aliquot miliu (patio, prodiditde excelfitate quidem eius qux exteri: Imas ra# 
dices denfis,aldscp repletas fyluis, incognito genere arboru proceritate (pedabilem efle 
enodi mtore,frondes cupreflis fimiles, prxterq? grauitate odoris,tenui eas obduci Ianu/ 

f 5 gine 


66 


C. PLINII NATVRALIS 
gine:quibus addita arte,po(Te quales e bombyce ueflescofici. Verticem altis etia-seftate 
operiri niuibus.Decumis Ce e 6 perueniflfe caftris, & ultra ad fluuium,qui Niger uocatur, 
per folitudines nigri pulueris, eminecibus interdu uelut exuftis cautibus,loca inbabitabi/ 
lia feruore,quanqua hyberno tempore experto.Qui proximos inhabitet faltus,refertos 
elcphantoru ferarumq? &ferpentu omni genere,Canarios appellari. Quippe uiclueius 
animalis promifcuu his effe,& diuidua feraru uiicera.Iunda Aethiopu gente, quos Pe/ 
rorfos uocat,fatis c5fbat.Iuba Ptolemaei pater,qui primus utricp Mauritania: imperauit, 
ftudioru claritate memorabilior etiacp regno, fimilia prodidit de Atlate:praztercp gigni 
ibi herbaeuphorbianominc,ab inuetore medico fuo appellata. Cuius ladteu fuccu miris 
laudibus celebrat in claritate ui(us,cotra ferpetes & uenena omnia,priuatim dicato uolu/ 1 ? 
mine.Et fatis fupercp de Atlante. Tingitaniaprouincia Cap. n 

/■yflngitani^ prouincias Iogitudo cIxx.M.paffieft. Gentes in ea,quonda prxcipua Mau 
A roru,unde nomen prouincte, quos plericp Maurufios dixerut. Attenuata bellis ad 
paucas recidit familias.Proxima illi Manseiulorum fuerat, fed fimili modo extindla eft. 
Getute nunc tenet gentes,Banurri,multoqj ualidiflimi AutololesrEt horu pars quonda 
Vefuni,qui auulfi his, propria fecere gente uerfi ad AethiopasJpfa prouincia ab oriete 
monto(a,fert elephatos.In Abila quoq$ mote, S£ quos iepte fratres a fimili altitudine ap 
pellat:n freto imminet iundti Abite. Ab his ora interni maris.Flumen Tamuda nauigabi 
le,quonda 8C oppidu.Flumen Laud,& ipfum nauigioru capax. Rufardir oppidu & por/ 
tus,Maluana fluuius nauigabilis, Siga oppidum ex aduerfo Malache in Hiipania fit^, 20 
Syphacis regia,alterius iam Mauritante.Nanqj diu regum nomina obtinuere,ut Bogu/ 
diana appellaretur extimautemcp Bochi, qu^ nunc Csefarienfis. Ab ea portus Magnus 
d (patio appellatus, ciuiu Ro.oppidum. Amnis Mulucha,Bochi Maffiefulorumqj finis. 
Quiza xenitana peregrinoru oppidum. Arfennaria Latinoru, tribus milibus paf.a mari. 
Cartenna colonia Augufti,iegio fecunda.Item colonia eiufdem dedudla cohorte pmo 
ria Gunugi,promontoriu Apollinis.Oppidumqs ibi celeberrimo C£Efarea,antea uocita 
tum Ioljubx regia, a diuo Claudio colonte iure donata, eiufdem iuffu dedudlis uete/ 
ranis.Oppidu nouu,& Latio dato,Tipa(a. Itenac^ a Vefpafiano Imperatore eode mu/ 
neFe donatu Icofion.Colonia Augufti Ru(conte,Rufcurium ciuitate honoratu a Clau/ 


Ciuitates,Timici,Tigauf.FluminaSardabala,Nabar.gensMacurebi,fiumen V(ar,ges 
Nabades.Flumen Ampfaga,abeft a C^fareaccxxxirj,M.paf t Vtriu(c^ Mauritanielon 
gitudo dccc.xxxix.M.Latitudo cccclxvrj.M.paflfuum. 

Numidia. Cap. m 

A B Ampfaga Numidia eft,Mafaniflte clara nomine,Metagomris terra i Gr^cis ap 
«/"Xpellata:Numid£ uero Nomades,a permutandis pabulis.-mapalia fua,hoc eft,do/ 
musplauftris circumferentes.Oppida,CulIu,Ruficade. Ab ea ad xIviq.M.paflCin medi 
terraneo colonia Cirta, Sittianorum cognomine,^ alia intus Sicca,liberum^ oppidum 
Bulla regia.Et in ora Tacatua,Hippo regius,flumen Armua.Oppidu Tabracha ciuium 40 
Ro.Tulca fluuius,Numidte finis.-necpneter marmoris Numidici, ferarumcj? prouentu 
aliud infigne. Africa. Cap. 


currentia,duos efficiunt finus: Hipponenfem proximu ab oppido,quod Hipponem di/ 
rutum uocant,Diarrhytum a Graris didtu, propter aquaru irrigua.Cui finitimu Theu/ 
dalis immune oppidu , longius a Iittore. Dein promontorium Apollinis, 8 C in altero finu 
Vtica ciuium Ro. Catonis morte nobilis,flumen Bagrada.Locus,caftra Cornelia, colo/ 
tiia Carthago, magns in ueftigrjs Carthaginis, colonia Maxulla. Oppida, Carpi, Mi/ 

fua 



HISTORIAE LIBER V '&f. 

foa.Et liberam Clupea in promontorio Mercuri]. Item libera Curufcis,Neapo!fS. Mox 
Africa ipfius alia diftindtio.Libyphoenices uocantur,quiByzacium incolunt. Ita appeb 
latur regio cd.M.pafl*. per circuitum,ferrilitaris eximice, cu ccntefima fruge agricolis fce/ 
nus reddente terra.Hic oppida libera,Leptis, Adrametu,Ru(pina, Thaplus. Inde The/ 
n^e, Macomades, Tacape, Sabrata contingens Syrtim minorem, ad quam Numidia: 8 i 
Africa ab Ampfaga longitudo dlxxx,M. pa{f.Latitudo,qua cognitu eft,cc.M. Ea pars 
quam Africaappellauimus,diuiditur in duasprouincias,uetere & nouam,difcretasfoffa, 
inter Africanum fequentem 8i reges,Thenas u% perdudla,quod oppidum k Cardhagi 
ne abeft ccxvrj.M.panf. Tertius finus diuiditur in geminos, duarum Syrtium uadofo ac 
io reciproco mari diros.Ad proximam qu^ minor eft, a Carthagine ccc.M.paft.PolybiuS 
tradit.Ipfam c.M. palTuum aditu, ccc.M.ambitu. Et terra autem fideram obieruarione 
ad eam per delerta harenis,perq^ ferpentes iter eft. Excipiunt faltus repleti ferarum mul/ 
titudine,& introrfus elephantorum folitudines, mox delerta uafta,ultraqj Garamantes, 
ab Augylis dieru xrj.itinere diftates.Super illos fuere gens Pfylli,fuper quos lacus Lyco/ 
medis,defertis circudatus.Augyke ipfi medio fere fpatio locantur ab Aethiopia, quas ad 
occidentem uergit,Si i regione qua: duas Syrtcs fnteriacet,pari utrincp interaalio,fedlit/ 
tore inter duas Syrtes, ccl.M.palf.Ibi ciuitas Oeenfis, Cynips fluuius ac regio. Oppida, 
Neapolis,Taphra, Abrotonum,Leptis altera qu x cognominatur magna.Syrtis maior, 
circuitu dcxxv.M.paflf.aditu autem cccxirj, M. pafif. Inde accolit gens Cifipadum. In in/ 
20 rimo finu fuit ora Lotophagon,quos quidam Alachroas dixere,ad Philenorum arastex 
harena fantete. Ab his non procul a continente palus uafta amnem Tritonem, no/ 
menq?ab eo accipit, Pallantias appellata Callimacho, Si citra minorem Syrtim efte di/ 
cta:a multis uero inter duas Syrtes.Promontorium quod maiorem includ(c,Borion ap/ 
pellatur: Vitra Cyrenaica prouincia. Ad hunc finem Africa a fluuio Ampfaga populos 
xxvi.habet,qui Ro.parent imperio.In his colonias vi.prxter iam fupradi&as, Vthinam, 
Tuburbin. Oppida ciuium Rom. xv. ex quibus in mediterraneo dicenda Azuritanum, 
Abutucenfe,AhorienIe,CanopicutivChilmanenfe,Simutuenle,Thunufidenfe,Tuber/ 
nicenfe,Tynidrumenfe,Tibigenfe.Vcitanaduo,maiusSiminus,Vagenfe.Oppidum La 
tinum unum Vfaiitanum t Oppidum ftipendiarium unum Caftris Comeltis.Qppida li/ 
-Jo beta xxx.ex quibus dicenda intus Aco!s£anum,Acharitanum,Auinenfe, Absiritanum, 
Canopitanum,Meizitanu,Madaurenfe,Salaphitanum,Tufdritanum,Tiricenfie,T!phi 
cenfe,Tunifenfe,Theudenfe,Tageftenfe,Tigenfe,Vlufuburitanum,Vagenfealiud, Vi 
gen(e,!ZamenIe.Ex reliquo numero non ciuitates cantum,fed plera: qj eria.nationes ture 
dicipoIfunt,utNattabudes,Capfitani,MiIuIani,Sabarbares,Mafiyli,Ntfiues,Vamaas 
res,Ethini,Muffini,Marchubq,Si tota Getulia ad flumen Nigrin,qui Africa ab Acthio/ 
pia dirimit. Cyrene. Cap, v 

/^1Yrenaica eadem Pentapolitana regio illuftratur Ammonis oraculo,quod a Cyre/ 
V_> nis abeft cccc.M.pa(Tfonte folis,urbibus maxime quincp,Berenice, Arfinoe,Ptole 
maide, Apollonia, ipfa Cyrene. Berenice in Syrtis extimo cornu eft, quondam uocata 
4° Hefperidum fupradidlarum,uaganribus Gnecia:fabuiis.Nec procul ante oppidum fiu/ 
uius Lethon, lucus facer,ubi Helperidum horti memoratur.Abeft a Lepti ccclxxxv.M. 
paflCAb ea Arfinoe,Teuchira uoritata,xlirj.M.pafT.Ec deinde Ptolemais, antiquo nomi 
ne Barce,xxrj.M.paflf.Moxccl.M.promontoriu Phycus per Creticum mare excurrit,di 
ftans cccf.M. paftuum aTsenaro Laconica promontorio.A Creta uero ipfa cxxv.M. 
Poft id Cyrene i mari xi. M. paftuum. A Phycunte Apolloniam xxiirj. M. paftuum. 
adCherronefum Ixxxvirj. M. palTuum. Vnde Catabathmum ccxvi. M. paftuum. Ac 
colunt Marmaridte, iParstonrj ferme regione ad Syrtin uf<£ maiorem porredb. Poft: 
eos Ararauceles, 8£ iam in ora Syrtis Nafamones,quos antea Melammones Gr^ci ap/ 
pellauere ab argumento loci, medios inter harenas ficos, Cyrenaicus ager xy.M.pafiuu 

£ 4 latitudine 



latitudine a littore Si arboribus fertilis habetur.Intus eodem (patio frugibus tantu: mox 
. Xxx.M.paffilatitudine,8i ccLM.paff» longitudinejafere modo.Poft Nafamones Hasbi 
ta; 8i Mac# uitlunt. Vitra eos Hammanietes xi* dierum itinere a Syrtibus maioribus ad 
occidente, Si ipfi quaqua uerfus harertis circundati: puteos tamen haud difficiles binum 
fere cubitorum inueniunt altitudine# ibi reftagrtantibus Mauritania aquis»Domos fale 
montibus fuis excifoceu lapide conftruunt.Ab his ad Troglodytas hyberni occafus pia 
ga dierum iirj. iter,cum quibus Comercium gemm£ tantum,quam carbunculu uocamus, 
ex Aethiopia uec%.Interuenit ad folitudines Africasfuper minorem Syrtin dicftas ueria 
Phafenia,ubi gentem Pha=aniorum-,urbesqp Aleien Si Cillabafubegimus.Item Cyda/ 
imum e regione Sabrata;. Ab his mons longo {patio in occafum ab ortu tedit, Ater a no I0 
ftris dieftus i natura,adufto fimilis,aut folis repercuflu accenlb. Vitra eum deferta; Ma/ 
teigfc oppidum Garamantuntemc^ Debris#affu(b fonte,a medio die ad media nocftem 
aquis feruentibus, totidem horis ad medium diem rigentibust clariffimumq; oppidum 
Garama caput Garamantumtomnia armis Ro.fuperata, Si a Cornelio Baibo triumpha 
ta, unius omnium externo curru Si quiritium ture donato; quippe Gadibus nato ciuitas 
Rom. cum Balbo maiore patruo data cft. Hoc mirum # fupradufta oppida ab eo capta# 
autoresnoftrosprodidiffe.Ipfum in triumpho pr#terCydamum Si Garama, omnium 
aliaru gentium urbium^ nomina ac fimulacra duxiffe, qu# iere hoc ordine: Tabidium 
Oppidum,Niteris natio,Negligemela oppidum,Bubeium natio, Vei Oppidum,Enipi na 
tio,Thubett oppidu,mons nomine Nigcr:Nitibrum,Rapfa,oppida:Difcera natio, De/ 
bris Oppidu, flumen Nathabur, Tapfagum oppidum * Nannagi natio,Boin oppidum, 
Pege oppidum,flumen Dafibari.Mox oppida cotinua,Baracum,Buiuba, Alaffi Balfa, 
Galla,MaxaIa,Zisania.Mons Gyri,in quo gemas nafei titulus pr#ceffi't. Ad Garamati 
tas iter inexplicabile adhuc fuit, latronibus gentis eius, puteos (qui funt no alte fodiendi, 
fi locorum notitia adfit)harenis operientibus. Proximo bello,quod cum Oeenfibus Ro 
mani geflfere aufpicrjs Ve(pafiani Imperatoris, copendium u ite quatriduideprehenfum 
effiHoc iter uocatur,pr#ter caput faxi.Finis Cyrenaicus Catabathmos appellatur,oppi 
dum Si uallis repente conuexa.Ad eum terminum Cyrenaica Africa a Syrti minore de/ 
cies centena Ix.M.pafluum in longitudine patet:in latitudine qua cognitum eft dccc. 

Libya MareotiSi Cap* vr jo 

A qua: (equitur regio,Mareotis Libya appellatur, Aegypto cotermina. Tenet Mar 
J_/marides,Adirmachida;,deinde Mareota: Menfura a Catabathmo ad Par#toniu 
Ixxxvi.M.paffuu. In eo tradlu uicus Apis intereft,nobilis religioe Aegypti locus. Ab eo 
Paratonium xi> M.paflC Inde Alexahdfiam c.M.paff.latitudo clxix.eft.Eratofthenes 
a Cyrenis Alexandriani terreftri iti nere dx xv.M.prodidit.Agrippa totius Africa a ma/ 
ri Atlantico cum inferiore Aegypto xxx xLM.paffuu longitudinem. Polybius Si Era/ 
tofthenes diligentiffimi exiftimati, ab oceano ad Carthaginem magnam Ixvi. M. paffi 
ab ea Canop um Nil i proximu oftium xvi. M.paffuum xxix. feceruntfffidorus a Tin/ 
gi Canopum xxxV xcix.M.paffuUmrArtemidorusxI.minuscpIfidorus. 

Infui# circa AphriCa,Si ex aduerfoAfric#. Cap. Vir 40 

TNfulas non ita multas compledlutur h#c maria. Clariflima eft Meninx,longitudine 
JLxxxv.M. paffuum, latitudine xxv. ab Eratofthenc Lotophagitis appellata. Oppida 
habet duo,Meninge ab Africas latere,Si altero Thoiar,ipfa a dextro Syrtis minoris pro 
montorio palTibus cc. fita. Ab ea c. M. paff. contra l#uum Cercina, cum urbe eiufdem 
nominis libera,longa xxv.M. paffuum, lata dimidium eius ubi plurimum,ac in extremo 
noh plus v.M.pafluum. Huic perpatua Carthaginem uerfus Cercinitis ponte iungitur. 

Ab his I. M, fere paffuum, Lopadufa, longa vi.M.paff. Mox Gaulos Si Galata, cuius 
t rra (corpionem dirum animal Africa necat. Dicuntur 8i in Clupea emori,cuius ex ad/ 
uerfo Cofyra cu oppido. At contra Carthaginis finu duo Aegimori a re,fcopu!i uerius 



IT I'S TORTAE LIBER 


69 


quam tnfuta fnter Siciliam maxime & Sardiniam. Autores funt,& has quondam habita 
tas (ubfedifte. Interiori aute ambitu Africa ad meridiem uerfiis, fupercp Getulos inter/ 
uenientibus defertis,primi omnium JLibysgyptr), deinde Leuotthiopes habitant. 

Aethiopes. Cap. viii 

Q Vper eos Aethiopu gentes Nigrit#, a quo diiftu eft fluminetGymnetes, Phatufi ,82 
Miam oceanu attingentes, quos in Mauritania fine diximus,Perorfi. Ab his omnibus 
uafbe folitudines orientem uerfus,ufq? Garamantes, Augylas^ 8 C Troglodytas: uerifli 
ma opinione eoru,qui defertis Africa duas Aethiopias fuperponunt, 81 ante omnes Ho 


augefcit.Oritur inter Tareleos Aethiopas,& Oecalicas.Horu oppidu Mauin quida foli 
tudinibus interpofuerut.Atlatasiuxta eos,Aegipanas femiferos,&BIemmyas,& Gam 
phafantas,8£ Satyros ,81 Himantopodas. Atlantes degeneres (unt humani ritus,fi credi 
mus.Nam neque nominum ullorum inter eos appellatio eft,& folem orientem occiden/ 
temcp dira imprecatione contuentur, ut exitiale ipfis agrisq?: neq^ infomnia uilunt,qua/ 
lia reliqui mortales.Troglodyt^ fpecus excauant.H^ illis domus, uidtus lerpentium car 
nes,ftridorqp no uox:adeo Termonis comerrio caret. Garamates matrimonioru exortes* 
paOGrn cu fceminis degur.Augyte tantu inferos colut.Gamphalantesnudi, pnriioruqp 
experres,nulli externo cogregatur.Blemmyis tradatur capita abe(Te,ore foculis pedori 
affixis.Satyris praeter figuram nihil moris humani. Aegipanis qualis uulgo pingitur for 
ma.Hi nantopodes loripedes quida,quibus ferpendo ingredi natura eft.Pharufi quon/ 
dam PerTe,comites fuifle dicuntur Herculis ad Hefperidas tendentis.Nec de Africa phi 
ra qum memorentur,occurrunt. DeAfia. Cap. ix 

A Dh^ret Afia, quam patere i Canopico oftio ad ponti oftiu Timofthenes xxvi 
xxxviiij.M.paCtradidit.Ab ore aut ponti ad os Maeotis Eratofthenes xv-.xlv.M* 
palT. Vntuerfam uerocum Aegypto ad Tanain Artemidorus & Ifidorus lxxxviie 
M.paflfuum.Maria eius complura ab accolis traxere nomina, quare fimul indicabuntur* 
Ptoxima Africa incolitur Aegyptus, introrfus ad meridiem recedes,donec a tergo pne/ 
tendantur Aethiopes.Inferiorem eius partem Nilus,dextra teua cp diuilus amplexu fuci 
?o determinat, Canopico oftio ab Africa,ab Afia Pelufiaco dxx.M.pafiinterualio.Quam 
ob caafam inter infulas quidam Aegyptum retuleredta fe findente Nilo,ut triquetra ter/ 
rx figuram efficiat. Ideo multi Gexcx literic uocabulo, Deltam appellauere Aegyptu. 
Menfura ab unitate aluei,unde fe primum findit in latera,ad Canopicum oftium, exivi. 
M.ad Pelufiacu cclvi.M.eft.Summa pars contermina Aethiopia,Thebais uocatur.Di/ 
uiditur in pr^feduras opptdorum,quas nomos uocant,Ombiten,Phathniten, Apollo/ 
poiiten,Herm6tbiten,Thinitett,Phanturiten,Coptiten,Tenririten,Diofpoliten,Ant#o 
poiiten, Aphroditopoliten, Lycopoliten. Qu^iuxta Pelufium efb regio,nomos habet, 
Pharbaetiten,Bubaftiten,Sethroiten,Taniten.ReIiqua aut Arabicum,Ammoniacu ten 
dente ad Ammonis Iouis oracuIum,Oxyrynchiten,Leontopoliten, Atharrabitcn, Cy/ 
40 nopoliten,Hermopoliten,Xoiten,Mendefiu,Sebenniten,Capaftiten,Latopclitcn,He 
liopo!iten,Profopiten,PanopoIiten,Thermopolite,Bufiriten,Onuphite,Saiten,Ptene/ 
thu,Phthemphu,Naucrariten,Nitriten,Gyn«copoliten,Menelaiten,Alexandri«regio 
ne.Item Libyae Mareotis, Heradeopoliteseft in infula Nili, longa paftuum 1 . M. in qua 
8C oppidum Herculis appellatu. Arfinoitae duo iunt:hi 8C MemphiteSjufq; ad fummutn 
Deltaperueniunt.Cui funtcotermmiex Africa duo Oeafitae. Quidam ex his aliqua no/ 
mina permutant, & fabftituunt alios nomos, ut Heroopo!iten,CrocodiIopoliten. Inter 
Arfinoirem autem ac Memphitem lacus fuit, circuitu ccLM.p.autut Mutianus tradit, 
cccd.M. 8 £ altitudinis 1 . p. manu facftus, a rege qui fecerat, Mceridis appellatus. In/ 
delxxrj.M.p. abeft Memphis,quondam arx Aegypti regii; unde ad Ammonis oraeu/ 

lum 


70 c. PLINII katvralis 

Ium xtj.dierum iter eft,ad fcifluram aut Nili, quod appellauimus Delta,xv.MLp. NiluS 
incertis ortus fontibus,it per deferta Si ardentia: 8 C imraenfo longitudinis fpatio ambu/ 
lans,famaqj tantu inermi qusefitu cognitus fine bellis, qus ceteras omnes terras inuene/ 
te,originem (ut luba rex potuit exquirere)in mote inferioris Mauritania no procul ocea 
ho habet,lacu protinus ftagnante,que uocant Nilidem Jbi pifces reperiuntur alabete,co 
racini,filuri,crocodilus quoqj.Inde ob argumentum hoc Nili ortus creditus, Cxfares in 
lieo dicatus ab eo fpedlatur hodie.Pr^tereaobferuatu eft,prout in Mauritania niues im 
bresue fatiauerint,ita Nilu increfcere.Ex hoc lacu profufus indignatur fluere per hareno 
fa SI fqualentia,condit^ fe aliquot dierum itinere. Mox alio lacu maiore, in Casiarienfis 
Mauritania gente Maftiefylum erumpit ,61 hominum ccetus ueluti circunfpicit, ijfde ani io 
malium argumentis:iterum hatenis receptus conditur rurfus xx.dierum defertis ad pro/ 
ximosiEthiopas:atqj ubiiterum fenferit hominem, profilit fonte (utuerifimiJeeft) ilio 
quem Nigrin uocauere.Inde Aphrica ab iEthiopia difpefcens,etiam fi non protinus pp 
pulis, feris tamen Si beluis frequens, fyluarumtp opifex,medios iEthiopas fecat,cogno/ 
minatus Aftapus.quod illarum gentium lingua fignificat aquam,e tenebris profluerem. 
Infulas ita innumeras fpargit,quafdamc^ tam uaftrc magnitudinis,quanc|j rapida celeri 
tate,ut tamen dierum v.curfit non breuiore tranfuolct-.circa clarifiimam earum Meroen, 
Aftabores 1§uo alueo didtus,hoc efl,ramus aqua: uenietis e tenebris: dextero uero Aftu 
fapes,quod latetis fignificationem adrjcitiNec ante Nilus, c|j fe totum aquis cocordibus 
rurfus iunxitjfic quoc^ etiamnum Sirisutante nominatus per aliquot milia, & in totum 20 
Homero Aegyptus, alrjsq? Triron.Subinde infulis impadus, totide incitatUs irritamem 
tis,poftremo indufus montibus, nec alibi torretior,ueclus aquis properatibus ad locum 
iEchiopum,qui Catadupi uocantur,nouiflimo catara&e inter occuriantes fcopulos non 
fluere immenfo fragore creditur,fed ruete.Poflea lenis 8 i cofradis aquis, domitaq; uio/ 
lentia,aliquid & fpatio feflus,multis quamuis faucibus in iEgyptiu mare fc euomit. Cer/ 
tis tamen diebus au&u magno per totam fpatiatus Aegyptum,fcecundus innatat terrae. 
Gaufas huius incremehti uarias prodidere,(ed maxime probabi!es,ctcfiarum eo tfcmpo 
re ex aduerfo flantium repercuftum, ultro in ora acto marnaut imbres iEthiopia afti/ 
uoSjtjfdem etefijs nubila illo ferentibus e reliquo orbe.Timams mathematicus occultam 
protulit rarione:PhiaIam appellari fonte eius,mergiq? in cuniculos ipfum amnem,uapo ?o 
re anhelantem fumidis cautibus ubi conditur. Veru fole per eos dies cominus facto, ex/ 
trahi ardoris ai Si fufpenfom abundare,ac ne deuoretur abfeodi. Id euenire d canis ortu, 
per introitum folis in leonem,cotra perpendiculum fontis fidere flante, cum in eo tradtu 
abfumaturumbrx:Plerifqj ediuerfo opinatis largiorem fluere,ad feptentrionem fole di 
fcedente,quod in cancro Si leone euenit,Ideoqj tunc minus ficcari.Rurfus in Capricorni* 

Si auftrinum polum reuerfo forberi, Si ob id parcius fluere. Sed Tim^o fi quis extrahi 
poiTe credar,umbram defectus rjs diebus 8 C locis fine fine adeft.Incipitcrefcere luna no- 
ua,qua;cunq?poft foI{titiumeft,Fenfim modiceq? cancru fole tranfeunte,abundanrifli> 
me autem ieonem.Et refidit in uirgirie,f)fdem quibus accreuit modis. In totum autem re 
uocatur intra ripas in Iibra,ut tradit Herodotus,cetefimo die. Cum crefcit,reges autprit 40 
fedtos nauigare eo,nefas iudicatu eft. Auctus eius per puteos menfura: notis deprehen/ 
duntur.Iuftu incrementum eft cubitoru x vi. Minores aqux non omnia rigant,amplio/ 
res detinent tardius tecedendo.H® ferendi tempora abfumunt folo madete, illx no dant 
fidente. Vtrunqiic reputat prouincia.In xrj.cubitis famem fentit,in xiq.etiamnum efurit: 
xiiijicubita hilaritatem afFeruntrxv.fecuritatem: xvi.delicias. Maximu incrementum ad 
hoc a:ui fuit cubitorum xviq. Cjaudio principe.-mihimurncfj Pharfalico bello, ueluti net 
cem Magni prodigio quodam flumine auerfante. Cu ftetere aqu^, apertis molibus ad/ 
mittuntur. Vt quxqj liberata eft terra,feritur.Ide amnis unus omnium nullas expiratau 
tas.Ditionis iEgypti efle incipit i fine i£thiopi«Syene;ita uocatur peninfula c. M pafT. 

ambitu 



HIS TORIAE LIBER V 7i 

ambita, in qua Ceraft® fu ht latere Arabia, Si ex aduerfoinful® iirj. Phil®, dc. M. paffi 
i Nili fiffura,unde appellari diximus Deltam :hoc fpadum edidit Artemidorus, Si in eo 
cd.oppida fuifle.Iuba cccc.M.palfiAriftocreon ab Elephantide ad mare ded.M.p* Ele/ 
phantis infula infranouilTimucataradlen cccc.M.p. Si fupra Syenen xvi, M. habitatur, 
nauigattonis Aegyptia finis,ab Alexandria dlxxxvi.M*p. In tantum errauere fupra feri/ 
pti.Ibi Aethiopica cdueniunt naues.Nane^ eas plicatiles humeris transferut, quoties ad, 
caearatftas uentum eft. Aegyptus fuper cetera antiquitatis gloria xx.M.urbium ibi Ama 
fe regnante habitata pr®fert,nunc quoqj multis etiafi ignobilibus freques.-celebratur ta/. 
men Apollinis,mox Leucothe®,& Diofpolis magna,eadeThebeportaru c.nobilis fa/ 
10 ma,copiofa Indicam Arabicarucp merciu,Nilo proximu emporiu. Mox Veneris oppi/ 
dum, 5 £ iterum'Iouis,ac Tentyris;infraquod Abydus,Memnonis regia Si Ofiris teplo 
inclytu,vrj.M;d.p.in :Libyam remotu aflumine.Deinde Ptolemais & Panopolis ac Ve 
neris iterum.Et in Libyco Lycon,ubi montes finiut Thebaidem. Ab qs oppida Mercu/ 
rrj, Alabaftru,canu,& fupradidtu Herculis.Detnde Arfinoe,& iam dicfta Memphis,intee 
qua Si Arfinoiten nomo,in Libyco turres qu® Pyramides uocatur,Labyrinthus in Mae 
ridis lacii nullo addito Itgnoex®dificatus:& oppidu Crialon.Vnupneterea intus Si Ara 
bi®conterminu,cIariratismagn®,Solisoppidu. Alexandria. Cap. x 

S Ed iure laudetur in littore Aegypti] maris Alexatldria,a magno Alexandro codita iti 
Africa parte, ab oftio Canopico xq.M.p. iuxta Mareotinjacu,qui lacus antea Ara/ 
20 potes nominabatur.Metatus eft ea Dinocrates architectus pluribus modis memorabili 
ingenio,xv.M.paiT. laxitate iniefia,ad effigiem Macedonica chlamydis, orbe gyrato ia/ 
ciniofam,dextera l®uacjp angulofo procurfu, iam tum tamen,quinta fitus parte regi dica 
ta. Mareotis lacus a meridiana urbisparte, euripo e Canopico oftio mittitur mediter/ 
raneo comercio,infulas quocg plures amplexus, xxx.M.paffitraiecftu, dc. ambitu,ut tra 
dit Clau.C®far. Ali] fchcenos in longitudine patere xl. faciunr, fchcenumq? ftadia xxx* 
ita fieri longitudiniscLM.p.tantunde & !atitudinis.Suntin honore SC intra deeurfus Nili 
multa oppida, pr®cipue qu® nomina dedere oftqs,no omnibus: xi. enimrepertutur,lu/ 
per<qj quatuor,qu® ipfi falfa ora appeilannfed celeberrimis fepte, proximo Alexandri® 
Canopico,deinde Bolbitino,Sebenitico,Phatnitico,Medefico,Tanitico, ultimo^ Pelu 
?o fiaco.Pr®tereas Butos, Pharbcetos,Leotopolis, Atribis,Ifidisoppidu,Bufiris,Cynopd 
lis, Aphroditos,Sais s Naucratis,unde oftiu quida Naucraticu nominat, quod alq Hera/ 
deoticu,Canopicocuiproximueft,pr®ferentes. Arabia. Cap. xi 

V Ltra Pelufiacu Arabia eft,ad rubrum mare pertines,&odorifera illam ac diuitem 
SC beat® cognomine inclytam. H®c Catabanu Si Esbonitaru SiScenitaru Arabu 
uocatur,fterilis,pr®tercp ubi Syri® cofinia attingit,nec nifi Cafio mote nobilis.His Ara¬ 
bes funguntur, ab oriente Canchlei,a meridie Cedrei, qui deinde ambo Nabar®is.He/ 
roopoiiticus uocatur, alterq? L®laniticus finus rubri maris in Aegyptu uergentis, cl.M* 
paffuum interuallo inter duo oppida L®ana,& in noftro mari Gazam. Agrippa a Pelu/ 
fio Arfinoen rubri maris oppidu,perdefertacxxv.M. p. tradit, tam paruodiftatibi tan/ 
4° ta rerum natur® diuerfitas. Syria,Pai®ftina,Phcenice. Cap. xit 

TVxta Syria littus occupat,quonda terraru maxima, 81 pluribus diftincla nominibus* 
XNancg Palfftina uocabacur qua cotingit Arabas, Si Iud$a, 8 i Coele,dein Phoenice: 8 i 
qui recedit intus,Damafcena:ac magis etiamnum meridiana,BabyIonia.Et eadem Me 
fopotamiainterEuphratem&Tigrin,quaq5 tranfitTauru,Sophene:citrauero etia Cd 
magene.Ec ultra Armenia,Adiabene, Affyria ante ditfta:8£ubi Ciliciam attingit, Antio/ 
chia.Longitudo eius inter Cilicia & Arabiam cccclxx. M.p.eft. Latitudo i Seleucia Pie/ 
ria,ad oppidu in Euphrate Zeugma, clxxv.M.p.Qui fubtilius diuidunt,drcunfundi Sy 
ria Phoenicen uolunt, Si efte oram maritima Syri®, cuius pars fit Idum®a Si Iud®a,de/ 
indePhoenice,deindeSyna, Id quodpr®iacet mare totum♦ Phoenicium appellatur* 

Ipfa 


Ipfa gens Phoenicum in gloria magna litterarum inuentionis 8 i fiderum, naualiumq? ac 
bellicarum artium.A Pelufio Chabri£Caftra,Cafius mons,delubrum Iouis Cafrj,tumu 
lus magni Pompei], Oftracine. Arabia finitur a Pelufio lxv.M.pafluum. 

Idumsa, Syria Palsftina, Samaria, Afcalo, Asotus, Csfarea. Cap. xiri 

/t Ox Idumaea incipit Si Palsftina, ab emeriu Sirbonis lacus,que quida d.M. paflf. 
i. VXcircuitu tradidere:Herodotus Cafio monti applicuit: nuc eft palus modica.Oppi 
da Rhinocolura, & intus Rhaphea:Ga2a,& intus Anthedommons Angaris.Regio per 
oram Samaria.Oppidu Afcalo liberu, Asotus: Iamnes dus,altera intus. Ioppe Phceni/ 
cum,antiquior terraru inundatione,ut ferunt.Infidet collem prsiacete laxo,in quo uincu 
loru Andromed^ ueftigia oftendut.Colitur illic fabulola Derceto.Inde Apollonia, Stra I(J 
tonis turris,eade Csfarea,ab Herode rege condifa:nunc colonia prima Flauia, a Vefpa/ 
fiano Imperatore dedudta: Finis Palsftines dxxxix.M.palT.a confinio Arabis: deinde 
Phcenice.Intus aut Samaris oppida,Neapolis, quod antea Mamortha dicebatur, Se/ 
bafte,in monte altiore Gamala. 

Iudsa,Galilsa,Hiericho,Emmaus,Lydda,Ioppe* Cap. xmt 

Q Vpra Idumsam 8 i Samariam Iudsa longe latedp funditur .Pars eius Syris iundta, 
OGalilsa uocatur:Arabis uero Si Aegypto proxima,Persa,alperis difperla motibus, 

8 i a csteris Iudsis Iordane amne difcreta. Reliqua Iudsa diuiditur in toparchias x. quo 
dicemus ordine:Hiericuntem palmetis cofitam, fontibus irriguam Emmaum,Lyddam, 
Ioppicam, Acrabatenam, Gophnitica, Thamnitica,Betholenen,Tephehen,Orinen,in 20 
qua fuere Hierofolyma longe dariflima urbium orientis, non Iudss modo: Herodi/ 
um eum oppido illuftrieiufdemnominis. Iordanis. Gap. xv 


lut inuitus Afphaltitem lacu dirum natura petit, i quo poftremo ebibitur, aquasiiplau/ 
datas perdit peftilentibus mixtas.Ergo ubi prima couallium fuit occafio,in lacum Ce fun/ 
dit,quemplures Genefaram uocat xvi.M.pafluum Iongitudinis,vi.M.latitudinis,amce/ 
nis circunfeptum oppidis:ab oriente Iuliade 8 i Hippo, a meridie Tarichea, quo nomine 
aliqui Si lacum appellant,ab occidente Tiberiade,aquis calidis falubri, 

Aiphaltites. Cap. xvr jo 

A Sphaltites nihil prster bitumen gignit,unde 8 i nome. Nullum corpus animalium 
recipit:tauri cameliqj fluitant. Inde fama,nihil in eo mergi.Longitudine excedit c. 
M.pafluum,latitudine maxima xxv. implet, minima fex.Prolpiciteum ab oriente Ara/ 
bia Nomadum, a meridie Macherus, fecunda quondam arx Iudss ab Hierofolymis. 
Eodem latere eft calidus fons medies falubritatis Calliroe, aquarum gloriam ipfo nomi 
neprsferens, Gens ElTenorum. Cap. xvii 

A B occidente littora Eflenifugitant ufq? qua nocent, gens fola, Si in toto orbe prs/ 
jlx. ter csteras mira,fine ulla foemina omni Venere abdicata,fine pecunia,focia palma 
rum.In diem ex squo couenarum turba renafeitur, large frequentantibus quos uita feft 
fos ad mores eorum fortunsflueftus agitat. Ita per fcculorum milia (incredibile dscftu) 40 
gens sterna eft,in qua nemo nafcitur.Tam fcecunda illis aliorum uitspcenitentia eft. In 
fra hos Engadda oppidum fuit, fecundu ab Hierofolymis fertilitate, palmetorumq? nc 
moribus: nunc alterum buftum. IndeMafada caftellum in rupe. Si iplum haud procul 
Afphaltite.Et hadlenus Iudsa eft. Decapolis. Cap. xvm 

T Vngitur ei latere Syris Decapolitana regio, a numero oppidoru, in quo non omnes 
Aeadem obferuant. Plurimi tamen Damaftum 81 Opoton riguas amne Chryforrhoa, 
fertilem Philadelphiam,Raphanam,omnia in Arabiam recedentia. Scythopolin antea 
Nyfam,d Libero patre,fepulta nutrice ibi,Scythis dedudlis, Gaddara Hieromiace prs/ 
fluente,& iam dictu Hippon Dion. Pella aquis diuite,Galafam,, Canatha, Intercurfanc 

cingumq; 



HISTORIAE LIBER 


73 


cinguntcjp has urbes tetrarchia:,regnorum inftar flngube,& in regna contribuuntur,Tra 
chonitis,Paneas,in quia C^farea cum fupradicflo fonte, Abila, Arca, Ampe!oefla,Gabe. 

Tyrus Sidon. Cap. xiX 

T Tine redcundueft ad oraatq? Phoenicen.Fuitoppidu Crocodilon,eft flumen, me/ 
JL lmoria urbiu,Doru,Sycaminu,promonroriu CarmeIu,8C in monte oppsdu eodern 
nomine,quondam Ecbatana didlu.Iuxta Getta,Iebba.Riuus Pagida flue Belus,uitri fer 
tilesharenas paruo lictori mifcens.Ipfe e palude Cendeuia a radicibus Carmeliprofluir. 
Iuxta colonia Claudrj Cxfaris Ptolemais, qu? quonda Ace.Oppidu Ecdippa.Promon 
torium album.Tyrus quondam infula,praalto mari feptingentis paflibus diui(a,nuc ue/ 
10 ro Alexandri oppugnantis operibus continens. Olim partu clara urbibus genitis,Lepti, 
Vtica,8C illa Romani imperrj urnula,terraru orbis auida,Carthagine,etiam Gadibus ex 
tra orbem conditis. Nuc omnis eius nobilitas Conchylio atqj purpura conflat. Circuitus 
xix.M.pafLeft, intra Palaxyro incIufa.Oppidu ipfum xxn.ftad.obtinet.Inde Euhydra, 
Sarepta,& Ornithon oppida: 8 i Sidon artifex uitri,Thebarumq$ Bceotiarum parens. 

Mons Libanus. Cap. xx 

A Tergo eius mons Libanus orfus, mille quingentis flad.Simyram ufq? porrigitur, 
JHLqui Ccele Syria cognominatur.Huic par,interiacente ualIe,mons aduerfus Antili 
banus obtenditur, quondam muro coniunsflus. Poft eum intorlus Decapolitana regio 
eft,pr£cdid:2£q? cum ea tetrarchia, & Palseftin# tota laxitas. At in ora etiamnufubiedra 
20 Libano,fluuius Magoras; Berytus colonia,quas felix Iulia appellatur. Leontos oppsdu, 
flamen Lycos,Pakbyblos, flumen Adonis. Oppida Byblos,Botrys,Gigarta,Trier!s, 
Calamos,Tripolis, quam TyrrjSi Sidoni) di Aradi) obtinent.Orthofla,Eleutheros fiu 
men.Oppida,Simyra,Marathos,contraC^ Aradum Antarados feptem ftadiorum op/ 
pidum, di infula cc. paflus a continente diftans.Regio in qua fupradidli definunt mon/ 
tes:8£ interiacentibus campis,Bargylus mons incipit. Hinc rurfus Syria,deflnete Phceni 
ce.Qppsda Came,Balanea,Paltos,GabaIe:promontoriu, in quo Laodicea libera,Dio/ 
fpoiis,Heraclea,Charadrus,Pofidium. 

Syria Antiochena. Cap. xxi 

T^Eindc promontoriu Syrias Antiochenf. Intus ipfa Antiochia !ibera,Epidaphne co 
?o J_Jgnominata,Oronte amne diuiditur. In promontorio aut Seleucia libera,Pieria ap 
pdlata. Caflusmons. Cap. xxir 

Q Vper eam mons eode quo alius nomine,Caflus. Cuius excelfa altitudo quarta uigi/ 
Olia oriente per tenebras folem afpicit:breui circuasflu corporis,diem nocflemcp pariter 
oftendens. Ambitus ad cacumen xix.M.paflf eft, altitudo per diredlu iirj. At in ora am/ 
nis Orotes,natus inter Libanu S >1 Antilibanu,iuxta HeliopoIin.Oppidu Rhofos,8£ a ter 


Ccele Syria. Cap. xxm 

N Vnc interiora dicantur. Coele habet Apamia, Marfyaamne diuifam a Naserino 
rum tetrarchia.Bambycen,qug alio nomine Hierapolis uoca&Sytis uero Magog. 
Ibi prodigiofa Atargatis,Gr^cis aut Derceto didla,colitur. Chalcidem cognominatam 
ad Belum,unde regio Chalcidene fertiliffima Syria::# unde Cyrreflica,Cyrrum. Gasa 
tas,Gindarenos,Gabenos,tetrarchias duas,qug Granucomat# uocan£Hemifenos,Hy 
latas,Iturcoru gente, di qui ex t)s Bastarreni uocantur, Mariamitanos. Tetrarchia, qu» 
Mammifea appellatur,Paradifuro,Pagras,Pinaritas,Se!eucias praeter ia disfla duas,qug 
ad Euphraten, 8 i qug ad Belum uocatur,Carditenfes.Refiqua aut Syria habet.exceptis 
quae cum Euphrate dicentur, Arethufios, Beroeenfes,Epiphanenfes.Ad oriente Laodi/ 
cenos, quiad Libanum cognominatur,Leucadios,Larilfeos,pra:ter tetrarchias in regna 
defcriptas barbaris nominibus xvrj. 

g Euphrates 



74 


C. PLINII NATVRALIS 
Euphrates» Cap... xxnm 

B T de Euphrate hoc in loco dixiffe aptiffimu fuerit. Oritur in prsfecftura Armenia: 

maioris Caranitide,ut prodidere ex rjs qui proxime uiderut, Domitius Corbulo in 
monte Aba, Licinius Matianus fub radicibus montis que Capoten appellant, fupra Si/ 
myram xrj. M.paff. initio Pyxirates nominatus.Fluit Derxenem primum, mox Ancti/ 
ara, Armenia regiones a Cappadocia exeludens.Dalcufa abeft a Simyra Ixxv.M.paff. 
Inde nauigatur Paftonam 1 . M. paff. Melitenen Cappadocis Ixxiirj. M. paff. Elegiam 
Armenis x.M.paiEacceptis fluminibus Lyco,Arfania, Arfano. Apud Elegiam occurrit 
ei Taurus mons,nec reflftit quanquam xq.M.paffuum latitudine prsualens. Omirram 
uocant irrumpentem, mox ubi perfregit, Euphratem, ultra quocp faxofiim ac uiolentu. IO 
Arabiam inde Isua, Merorum diciztn regionem trifchcena menfora, dextra<^ Coma/ 
genendiftecminat,pontistamenetiam ubi Taurum expugnat patiens. Apud Claudio/ 
polirn Cappadocis, curfum ad occafcm (olis agit. Primo hunc illi impugnatus curfum 
Taurus auternukftuscp & abfcifiss fibimet, alio modo uincit,ac fratftum expellit in meri/ 
diem.Ita naturs dimicatio illa squatur, hoc euntequo uult,illo prohibente ire quauclic, 

A cataradis iterum nauigatur: xl.M.paff. inde Comagenes caput Samofata.Arabia fu/ 
pradida habet oppida,Edeffam,qus quondam Antiochia dicebatur,Calliroen a fonte 
nominatam,Carrasc!ade Crafli nobiles. IungiturprsfeduraMefopotamiSjoriginem 
a Syristrahens,in qua Anthemufla 81 Nicephorium oppida.Mox Arabes,qui Rhetaui 
uocantur:horum caput Singara.A Samofatssaute latere Syris, Marfyas amnis influit, zo 
Gingla Comagenen finit,Merorum ciuitasincipit.Oppida alluuntur Epiphania 8 i An/ 
tiochia,qus ad Euphraten uocantur. Item Zeugma Ixxrj.M. pafifuu a Same r*tis,tran/ 
fitu Euphratis nobile.Ex aduerfo Apamiam Seleucus,idem utriuflp coditor,ponte iun/ 
xerac.Quicohsrenc Me{bpotamis,Rhoait uocantur. At in Syriaoppida,Europu,Tha 
pfacu quondam nunc Amphipolis,ArabesScenits. Ita fertur ufqj Vram iocum,in quo 
conuerfus ad oriente,relinquit Syris Palmyrenas folitudines,qus ufep ad Petra urbem, 

8 C regionem Arabis felicis appeiiats,pertinent, 

Palmyra. Cap. xxv 

TJ Almyra urbs nobilis Otu,diuitr|s foli & aquis amcenis, uafto undiq? ambitu harenis 
JT includit agros:ac uelut terris exempta d reru natura, priuata forte inter duo imperia $o 
fumma,Romanoru Parthoru^,Si prima in difeordia femper utrinq? cura,abeft a Seleu 
eia Parthoru,qus uocatur ad Tigdn dxxxvq.M.pafifuu. A proximo uero Sytix lictore 
ducentis quinquagintaduobus milibus,8£ a Damafco uigintifcptem propius. 

Hierapolis» Cap. xxvi 

T Nfra Palmyrs foIitudi'nes,SteIendena regio eft,didsq? iam Hierapolis,ac Bercea, 8C 
JLChalcis. Vitra Palmyra quo<p ex folitudinibus rjs aliquid obtinet Heme(a,item Elati/ 
um,dimidio propior Petrscp Damaicus.A(ura aut proxime eft Philifcu,oppidum Par 
thorum ad Euphratem:ab eo Seleuciam dierum decem nauigatio,totidemcj? fere Baby 
lonem.Scinditur Euphrates d Zeugmate Ixxxirj.M. pafluum circa uicum Maflicen. Et 
parte Isua in Mefoporamiam uadit per ipfam Seleuciam, circa eam prsfiuenti infufus 40 
Tigri. Dexteriore autem alueo Babylone, quondam Chaldss caput,petit, mediame^ 
permeans, item quam Otrin uocant, diftrahitur in paludes. Increfcit autem & ipfe Nili 
•modo (latis diebus,paulum differens, ac Mefopotamiam inundat fole obtinente uicefl/ 
mara partem cancri.Minui incipit in uirgine,SC leone tranfgreffo. In totu uero remeat ia 
uigefimanona parte uirginis. ] 

Cilicia 81 adiuncfls gentes I(aarics,Homonadum,Pifidia,Lycaonia, 
PamphyIia,Taurusmons,Lycia. Cap. xxvir 

QEd redeamus adoram Syrig,cui proxima eft Ciltcia.FIumen Diaphanes,mons Cro 
Ocodi!us,ports Amani montis.Flumina, Andricus,Pinarus, Lycus, Gnus EEcus. Op/ 

pidum 



fciSTORI AE LIBER V ff 

pidum IffoS,inde Alexatidria:flumen Chlorus,oppidu Acg£ liberum, amnis Pyramus, 
porta: Cilicice:oppidaiMallos,Magarfos,& intus Tarfos*Campi Alerj.-oppida Caflipo 
iis,Mopfos libcru Pyramo impofitu,Thynos,Zephyriu, Anchiale. Amnes Saros, Cy 
dnus Tarfam liberam urbem procul a mari iecans.Regio Celendiritis cu oppido*Locus 
Nymph£u,SoIoe CilicuE nuc Popeiopolis, AdanajCybira,Pinara,PedaIie,Halix, Arii 
noe,Tabre, Doron. luxtacp mare Corycos,eodem nomine oppidu & portus Si ipecus* 
Mox flumen Calicadnus. Promontoriu Sarpedon:oppida Olme, Myle,promontoriu 
& oppidu Veneris,a quo proxime Cyprus infula.Sed in cotinenti oppida,Myada, Ane 
murium,Coracefiu, finisq? antiquus Cilicte Melas amnis. Intus aute dicendi Anazarbe 
io ni,qui nuc C£efarauguftani,Caftabaia,Epiphartia qu£ antea Eniados,Eheufa,Iconium. 
Seleucia fupra amnem Calicadnum Trachiotis cognomine^ mari relata,ubi uocabatur 
Hormia.Preterca intus flumina,Liparis,Bombos,Paradifus.MosImbarRCilicie Pam. 
phyliam omnes iunxere negleda gente Ifaurica.Oppida eius intus Ifaura,Clibanus, La 
laffisfluuius:decurrithic autem ad mare Anemurij regione fupradidi.Simili modo om/ 
nibus qui eadem cdpofuere, ignorata eft contermina illi gens Homonadu, quorum in/ 
tus oppidum Homona. Cetera cafteila xliiq. inter aiperascoualles latent. Infident aer/ 
ticem Pifid^,quonda Solymi appellati, quoru colonia Ca:farea,eade Antiochia.Oppi/ 
da Oroanda,Sagaleffos. Hos includit Lycaonia in Afiaticam iurifdidione ueria,cu qua 
conueniut Philomelienfes, Tymbriani,LeucoIithi,Pelteni,Hyriefes.Datur Si tetrarchia 
20 ex Lycaonia, qua parte Galatis cotermina eft, duitatum xiiq.urbe celeberrima Iconio* 
Ipflus Lycaonie celebratur Tembafa in Tauro,Sinda in cofinio Galatia: atq; Cappado 
cix. A latere aut eius fuper Pamphyliam ueniunt Thracu ioboies,Mily^,quoru Arican 
da oppidu.Pamphylia ante Mopfopia appellata.Mare Pamphyliu CilicioiungiTOp/ 
pida eius Side,& in monte Afpcndu,Plantaniftu,Perga:Promontoriu Leucolla.Mons 
Sardemifus,amnis Eurymedon iuxta Afpendu fluens: Catarades,iuxta que Lyrncfus 
Si Oibia:uitimaq? cius one Phafelis.Iundum ei mare Lycium eft,gensc£ Lycia,unde ua 
ftus finus. Taurus mons,ab Eois ueniens littoribus,CheIidonio promontorio diftermi/ 
natur.Immenfus ipfe,S£ innumeraru gentiu arbiter,dextero latere feptentrionalis,ubi pri 
mum ab Indico mari exurgttj^uo meridianus,& ad occafum tendens,mediamcp diftra 
30 hens Afiam, nifl opprimenti terras occurrerent maria. Refilitergo ad ieptentriones,fle/ 
xusq? immenium iter qu:erit,uelut de induftria,rerum natura iubinde cequora opponen 
te,hinc Phcenicium,hinc Ponticum,illinc Cafpium Si Hyrcanium,contra^ Mxoticu la 
cum.T orquetur itaqj collifus inter hxc clauftra,& tame uidor, flexuofus euadit ufqj ad 
cognata Riphsorum montium iuga,numerofis nominibus Si nouis quacunc^ incedit in 
fignis: Imaus prima parte didus, mox Emodus, ParopamiiTus, Cirtius, Chambades, 
Pharphariades,Choatras,Oreges,Oroades,Niphates,Taurus. Atej? ubi fe quoq? exU 
perat,Caucafus:ubi brachia emittit,fubinde tentati maria fimilisSarpedon,Coracefius, 
Cragus,iterumcp Taurusretiam ubi dehifeit, fecp populis aperit,portaru tamen nomine 
unitatem fibi uindicans, qax alibi Armenia, alibi Cafp ix, alibi Cilicia uocantur.Quin/ 
4 ° etiam cofradus,effugiens quoq? maria, plurimis fe gentium nominibus hinc Si illinc im/ 
plet:i dextra Hyrcanus, Cafpius:iljEuaPariedrus,Mofchicus,Ama2onicus,Coraxicus 
Scythicus appeilatus.In uniuerfum uero Grcece Ceraunius.In Lycia igitur, a promonto 
rio eius oppidum Simena,mons Chimtera nodibus flagrans,Hephceftiu duitas,&ipfa 
fepe flagrantibus iugis.Oppidu Olympus ibi fuit,nunc funt montana,Gage, Corydal/ 
ia,Rhodiopolis.Iuxta mare Lymiracu amne, in que Arycandus influit, Si monsMaffy 
cites, Andriacaciuitas,Myra.Oppida,Apyre,& Antiphcllos,qu£equondamHabeffus, 
atq? inreceffu Phellus. Deinde Pyrrha, itemq? Xanthus a mari xv.M. paff.flumenq^ 
eodem nomine.Deinde Patara,qua: prius Sataros,& in monte Sidyma. Promotorium 
Gragus. Vltrapar flnus priori.Ibi Pinara, Si qux Lyciam finit Telmeffus. Lycia quon/ 

g z dam 



7 6 C. PLINII - NATVRALIS 

dam lx.oppida habuit,nuc xxxvi.habct.Ex his celeberrima pr*tet lupfadicla Canas* 
Candyba,ubi laudat: Oenium nemus.Podalia Choma pr*fluetc.Edefa,Cyanc,Afcan 
dialis,AmeIas,Nofcopium,Tlos,Telandrus.Comprehedit in mediterraneis Cabaliam, 
cuius tres urbes,Oenoanda,Balbura,Bubon. ATekneffo Afiaticum mare flue Carpa/ 
thium,S2 qu* proprie uocatur Afla. In duas eam partes Agrippa diuifit. Vnam incluflt 
ab oriente Phrygia 8 C Lycaonia,ab occidente ./Egeo mari,a meridie ^Egyptio, a lepten/ 
trione Paphlagonia.Huius longitudinem cccclxx.M.paff.latitudinem ccc. M. fecit. Alte 
ram determinauit ab oriente Armenia minore,ab occidete Phrygia,Lycaonia,Pamphy 
lia,a ieptentrione prouincia Pontica,a meridie mari Pamphylio,longam dlxxV.M. paf. 
lata cccxxv.M.In proxima ora Caria eft,mox Ionia.ultra eam iEolis. Caria medi? Do/ io 
ridi circunfunditur,ad mare utroq? latere ambiens. In ea promontoriu Pedaliu. Amnis 
Glaucus deferens Telmeflum.Oppida D*dala,Crya fugitiuoru* Flumen Axon,oppi/ 
dumCalydna. Indus fluuius. Cap. xxvm 

A Mnis Indus in Cybiratarum iugis ortus,recipit Ix. perennes fluuios, torrentes ue- 
ro amplius c.Oppidu Caunos liberum,deinde Pyrnos.Portus Crefla,a quo Rho 
dus infula xx*M.locus Loryma.Oppida Thyfanufa,Paridion,Larymna. SinusTymni 
aSiPromontoriu Aphrodifias.Oppidum Hyda.Sinus fchcenus. Regio Bubaflus. Op/ 
pidum fuit Achantus,alio nomine Dulopolis. Eft in promontorio Gnidos libera. Trio/ 
pia,dein Pegula 8 C Stadia appellata. Ab ea Doris incipit,fed prius terga, 8 C mediterrane/ 
as iurifdidlionesindicaiTecoueniat.Vna appellatur Cybiratica.lplum oppidu Phrygi* 20 
eft.Conueniunt eo xxv.ciuitates, 

Laodicea,Apamia,ionia,Ephelus. Cap. xx 1 x 

Eleberrima urbe Laodicea.Impoflta eft Lyco flumini, latera alluentibus Afopo 8 Z 
V_> Capro,appellata primo Diofpolis,dein Rhoas. Reliqui in eo couentu quos nomi/ 
nare nopigeat,HydreIit*,Themifones,Hietopo!it*: Alter couentus a Synnada accipit 
nomen.Conueniunt Lycaones, Appiani,CcrcopenijDoryl*i,Mid§i,IuIienles,& reliqui 
ignobiles populi xv.Tertius Apamiamuaditjante appellatam Celaenas, dein Ciboton. 
Sita eft in radice montis Signi*,circufufa Mar{ya,Obrima,Orga,fluminibus in Mcean 
dru cadentibus.Marfyas ibi redditur,ortus ac paulo mox conditus,ubi certauit tibiarum 
cantu cum Apolline, Aulocrenisata uocatur couallisx.M.p.ab Apamia, Phrygiam pe' 30 
tentibus^Ex hoc conuentu deceat nominare Metropolitas, Dionyfopolitas,Euphorbe/ 
nos,Acmonenfes,Peltenos,Silbianos.Reliqui ignobiles ix * Doridis in finu, Leucopolis, 
Amaxitos,EI*ds,Euthene.Dein Cari* oppida,Pitaiu,Eutan*,HaIicarnalTus;fex oppi/ 
da contributa ei funt a magno Alexandro,Theangela,Sibde,Medmafta,Euranium,Pe 
dafum,Telmeflum.Habitatur inter duos finus, Ceramicum 81 Iaflum. Inde Myndos,6£ 
ubi fuit Pal^mynduSiNariadus,NeapoIis,Caryanda,Terraera libera,Bargyla 8 C a quo 
Onus laflus,oppidum Iafos.Caria interiorum nominum fama pr*nitet:quippe ubi funt 
oppida,Mylala libera, Antiochia,ubi fuere Scminethos 81 Cranaos oppida, nunc eam 
eircufluutM*andcr& Mofflnus.Fuitin eo traiftu 8 t M*andropolis. Eft Eumenia CIu 
dro flumini appofita,Glaucus amnis,Lybias oppidu &Orthofia,Berccynthius tracftusj 40 
Ny(a,Trallis,eade Euanthia 8 i Seleucia 8 C Antiochia dicfla. Alluitur Eudone amne,per/ 
funditur Thebaide.Quidam ibi Pygm*os habitalfe tradunt.Prf terea funtThydonos, 
Pyrrha,Eurome,HeracIca,Amyzon,Alabanda libera.qu*couentum eum cognomina/ 
uit:Stratonicea libera,Hynidos, Ceramus,Trcezene, Phorontis. Loginquiores eodetn 
difceptantforo,Othronienfes,Halydienfes,feu Hippini, Xyftiani,Hydiftenfes, Apol/ 
loniat*,Trape2opolit*, Aphrodifienfes liberi. Pr*terh*c funt Cofanus,Harpafa ap/ 
poflta fluuio Harpafo,quo^ Traliicon cu fuit alluebatur. Lydia autem pcrfula flexuo/ 

G amnis M*andri recurfibus,fuper Ioniam procedit, Phrygi* ab exortu foiis uicina, ad 
feptencrionem Myfi*, meridiana parte Cariam amploftens, M*onia ante appellata. 

: Celebra 



HISTORIAE LIBER V 7? 

Celebratur maxime Cardibus in latere Tmoli montis, qui ante Timolus appellabatur* 
uitibus confitus * Si ex eo profluente Padlolo eodemq? Chryforrhoa, ac fonte Tarne :3 
M#onrjs duitas ipfa Hyde uocitata eft,clara ftagno Gygeo. Sardiana nunc appellatur 
eaiurifdidiovCotiueniuntqj in eam extra pr#di£tos,Macedones Cadueni,Loreni,Phi/ 
ladelpheni, Si ipfl in radice T moli Cogamo fluminiappofiti M#onij,Tripolitan 'irjdeni 
Si Antoniopolit#M#andro alluutur:ApoIlortohierit#,MyfotmoIit#, &alrj ignobiles* 
Ionia ab Iafio fimi incipiens,numerofiore ambitu littoru fledtitur.In ea primus finus Ba/ 
filicus,Pofideum promontoriu Si oppidum,oraculum Branchidarum appellatum,nunc 
Didymei Apollinis,^ Iittore ftad. xx. Et inde dxxx. Miletus Ioni# caput, Lelegeis an/ 
jo te Si Pityufa 8 i Ana&oria nominata,fuper lxxx. urbium per eunda maria genitrix: ned 
fraudanda ciue Cadmo, qui primus profam orationem condere inftituit. Amnis M#/ 
ander ortus e lacu in mote Aulocrene,plurimis^ affufus oppidis,# repletus fluminibus 
crebris ita finuofus flexibus,ut fiepe credatur reuerti, Apamenam primu peruagatur re/ 
gionem, mox Eumcnetica, ac dein Bargylieticos campos: poftremo Cariam placidus* 
omnesqj eos agros fertiliflimo rigans limo,ad decimum a Mileto ftadium lenis filabitur 
mari,Inde mons Latmus. Oppida, Heraclea motis eius,cognominis Carica;,Myus, qd 
primo codidifle Iones narrantur, Athenis profedi,Naulochum,Priene.In ora qu#Tro 
gilia appeI!atur,Geflus amnis.Regio omibus Ionibus facra,# ideo Panionia appellata. 
Iuxta fugitiuis conditu (uti nomen indicio eft) Phygela, fuit Si Marathefium oppidum. 
20 Supra h#cMagnefia M#andri cognomine infignis,a Theflalica Magnefia orta.Abeft 
ab Ephefo xv.M.p. Trallibus eo amplius ccc. antea Theifaloce# Androlitia nomina/ 
ta,# lictori appoflta.Derafidas infulas fecu abftulit mari. Intus Si Thyatira alluitur Ly/ 
co,Pelopia aliquado 8i Euhippa cognominata. In ora autem Manteum,Ephefus Ama 
sonum opus, multis ante expetita nominibus: Alopes cum pugnatu apud Troiam eft, 
mox Ortygia Si Morges uocata eft,# Smyrna cognomine Trachea, Si Samornion,# 
Ptelea.Attollitur monte Pione, Alluitur Cayftro in Cylbianis iugis orto,mu!tosq? am/ 
nes deferente Si ftagnu Pegafeum,quod Phyrites amnis expellit. Ab his multitudo limi 
eft,qua terras propagat,medrjsq? iam campis Syrien infulam adiecit.F 6 s in urbe Callip 
pia. Si templum Diana: coplexi e diuerfis regionibus duo Selinuntes. Ab Epheio Man/ 
50 teurn aliud Colophoniorum,Sintus ipia Colophon ,Halefo affluente. Inde Apollinis 
Clari) phanum,Lebedos: fuit Si Notium oppidum. Promontorium Coryc#on, mons 
Mimas cdM.paffuum excurrens, atque in continentibus campis reddens.Quo in loco 
magnus Alexander intercidi planiciem eam iuflerat. vij. M. d. p. Iongitudine,utduos 
finus iungeret,Erythrascp cum Mimante circumfunderet. Iuxta eas fuere oppida Ptele/ 
on,Helos,Dorion: nunc eft Aleon fluuius, Corin#um Mimantispromontorium, Cia/ 
somene,Parthenie,&Hfppi,Chytophoria appellata cum inful§ eflent,Alexader idem 
per duo ftadia continenti adnexuit. Interiere intus Daphnus Si Hermefia, Si Sipylum, 
quod ante Tantalis uocabatur,caput M#oni#,ubinunceft ftagnum Sale: obid# Ar/ 
ch#opolis (ubftituta SipyIo ; #inde illi Coipe,& huic Lebade.Regredietibus inde abeft 
40 xq. M. pafluum ab Amazone condita, reftituta ab Alexandro, in ora Smyrna, amne 
Melete gaudes no procul orto.Motes Afi# nobiliflSmi in hoc tracftu fere explicat ie,Ma 
ftuiia a tergo Smyrnae, Si Termetis Olympi radicibus iundlus. Is in Dracone definit, 
Draco in Tmolo,Tmolus in Cadmo,ille in Tauro. A Smyrna Hermus amnis campos 
facit, & nomini fuo adoptat. Oritur iuxta Dorilaum Phrygi# ciuitatem, multoscp coi/ 
ligit fluuios, inter quos Phrygem, qui nomine genti dato, a Caria eam difterminat, 
Hyllum Si Cryon, Si ipfos Phrygi#, Myfi#, Lydi#amnibus repletos. Fuit in ore eius 
oppidum Temnos: nuncin extremo finu Myrmeces fcopuli, oppidum Leuce in pro/ 
montorio quod infula fuit, finisqp Ioni# Phoc#a. Smyrn#um conuentum magna 
pars Aeoli# qu# mox dicetur* frequentat:pr#terqj Macedones Hyrcani cognominati, 

g 5 #Ma 



78 C. PLINII NATVRALIS 

82 Magnetes a Sipylo.Ephefum ucro alterum lumen Aii*,remotiores conacniunt C*/ 
farienfes,Metropolita:,Cylbiani,!nferiores 52 fuperioresMyfomaccdones, Maftaurcn/ 
fes,Brullita: 3 Hy r pxpcn!,Dioshient^ Aiolis,Troas,Pergamus. Cap. xxx 

A Eolis proxima ell,quondam Myfia appdlata,S2 qua: Hellefponto adjacet Troas. 

Ibi a Phoc*a, Afcanius portus,dein fuerat Lariflfa,funt Cyme,Myrrhine,quf Se/ 
baftopolim fe uocat: 52 intus Aeg*, Attalia,Poflfidca, Neon tichos.Temnos.In ora au/ 
temTitanus amnis, 52 ciuitas ab eocognominata.Fuit 52 Grynia, nunc tantu portusfo/ 
li, infula apprehenla.Oppidum EI*a,S2 ex Myfia ueniens Caicus amnis.Oppidum Pita 
ne,Canaius amnis.Intercidere Cane,Lyiimachia,Atarnea,Garene,Cifthcnc,CiHa, Co 
cillum,Theb*,Aftyre,Chryfa,Pal*icepi?s,Gergithos,Neandros;hunceft Perpcrcnne io 
ciuitas.Hcracleotes tradlus,Corypbas oppidum,amnis Gryliofolius.Rcgio Aphrodifi. 
as,qua: antea PoIiticeorgas.Regio Scepfis.Flumen Euenu,cuius in ripis intercidere Lyr/ 
nefos 82 Miletos.In hoc tradlu Ida mons. Et in ora qua: iinum cognominauit 82 conuen/ 
tum, Adramy tteos oKm Pedafus didta. Flumina Aftron, Cormalos, Eryanos, Alaba/ 
ftros,Hieros ex Ida. Intus mons Gargara eodemq* nomine oppidum. Rnrfus in littore 
Antandros,Edonis prius uocata,deinde Cimmeris, 82 Aflbs, eadem Apollonia. Fuit 82 
Palamcdium oppidum. Promontorium Leftoadifterminans Aeolida 62 Troada.Fuit 
82 Polymedia ciuitas, 62 CryiTa ,82 Larifla alia^mintheu templum durat.Intus Colone 
intercidit,deportata Adramytteu negocia.Apolloniatf i Rhyndaco amne,Ereffrj,MiIe 
topo!it* 3 PcemancniMacedones,Afehilac£,PoIidhn*i,Pibnit* 3 CiIices,Mandagande/ 20 
ni: inMyfia Abrettini, 82 Heslefpontrj appellati, 52 alrj ignobiies.Troadis primus locus 
Amaxitus,dein Cebrenia: ipfaqj Troas Antigonia didla,nunc Alexandria, colonia Ro, 
OppidumNee.Scamander ammsnauigabiiis s 62 ia promontorio quondam Sigeum 
oppidu. Dein portus Achaeorum in quem influit Xanthus Simoenti iundlus, Aagnutq? 
prius fadens,Pai*fcamander.Ca;teri Homero celebratijRhefuSjHcptaporuSjCarefos, 
Rhodius uefligia non habent.Granicus diuerfo traftu in Propontida fluit.Eft tamen 82 
nunc Scamadna ciuitas parua, ac M.d.pa(T,remotu d portu Ilium immune,unde omnis 
rerum claritas. Extra iinum funt Rhetea littora, Rheteo 52 Dardanio 52 A.risbe oppidis 
habitata.Fuit 82 Achiileon, oppidum iuxta tumulum Achillis coditum d Mitylen*is ,82 
mox AthenienflbuSjubi clafsis eius fteterat. In Sig*o fuit 82 Aeantium aRbodrjs condi 3 o 
tum in altero cornu, Aiace ibi fepulto xxx. ftad. interuailo i S«ga:o, 62 ipfo in Ratione 
claflfis fuas.Supra Aeolida 82 partem Troadis in mediterraneo eft,qu* uocatur Theutra 
nia,quam Myfi antiquitus tenuere. Ibi Caicus amnis iam di&us oritur.Gens ampla per 
fe,etiam cum totum Myfia appellaretur. In ea Pioni*,Andera 3 Daie, 5 tabuiu,Conifiu, 
Tegium, Balcea, Tiare, Theutranie,Sarnaca,Ha!iferne,Lycide,Partheniu, Thymbre, 
Oxiopum, Lygdanu, Apollonia,longecpclariflimu Afi* Pergamum, quod intermeat 
Silenus 3 pr*fluit Cetius profufus Pindafo monte.Abcft haud procul Eicca, qua in litto/ 
re diximus.Pergamena uocatur eius tradlus iurifHkftio. Ad eam coueniunt Thiatyrcni, 
MygdoneSjMoiTinijBregmetenijHieracomkajjPerpercnhTyaren^HierapoiefeSjHar/ 
matopolite,AttaIenfes,Pantaenfes,ApoIlodonienfes,aIte^ inhonora: ciuirates.A Rhe 40 
teo Dardaniuoppidumparuumabcftftad. Ixx. Inde xviij.M. promontorium Trape/ 
z*,unde ptimu cocitat fe Helielpontus. Ex Afla interrjflfegentes tradit Eratofthenes So 
!ymorum,Leiegum,Bebryeurn, Colycantioru, Trepiedorum. Ifidorus Arimos ,62 Ca/ 
pretas, ubi flt Apamia codita a Seleuco rege inter Ciliciam,Cappadocia, Cataonia, Ar/ 
meniam.Et quoniam ferociifimas gentes domuiffet, initio Damcam uocatam. 

Infui* ante Aflam,Pamphyliu mare,Rhodus,Samus,Chius. Cap. xxxi 

I Nfularu ante Aflam prima eft in Canopico oftio Nili, a Canopo Menelai guberna/ 
tore (ut ferut) dicta. Altera iun&a ponte Alexandri* colonia C*faris didlatoris Pha 
rus, quondam diei nauigatione diftans ab Aegypto,nunc e turri nodfurnis ignibus cur/ 

funs 



K I S t 0 R I AE LIBER V 

Tum natrium regens. Nanque fallacibus uadis Alexandria, tribus omnino aditur aiueis 
maris,Tcgamo,Pofidonio,Tauro. In Phceniceo deinde marieft ante IoppenParia,tota 
oppidum,inqua obiedlam belu® Andromedam ferut:& iam didla Arados,inter quam 
81 continentem Lcubita alto mari(ut autor eft Mutianus) e, fonte dulcis aqua tubo corrjs 
facio, ufqueauado trahitur ♦ Pamphylium mare ignobiles infulas habet. Cilicium ex 
quinque maximis Cyprum,ad ortum cccafumq? Cilicias ac Syri® obiedlam,quondam 
ix. regnorum fedem. Huius circuitum Timofthenes ccccxxix. M. d. prodidit. Ifidorus 
ccdxxv. M. Longitudinem inter duo promontoria, Dinaretum & Acamanta, quod eft 
ad occafum, Artemidorus clxrj. d. Timofthenes cc. uocatam antea Acamantida, Phi/ 
jo lonides Ceraftin, Xenagoras §1 Afpeliam, 81 Amathufiam, & Macariam, Aftynomus 
Crypton,6£ Colinia.Oppida in ea xv. Paphos,Pai®paphos, Curias,Cirium, Corin®/ 
um, Salamina, Amathus,Lapethos,Solce,Tamafeus,Hpidaru, Chytri, Arfinoe,Carpa/ 
fium,Golgce.Fuere & ibi Cinyria,Marium,Idalium.Abeft ab Anemurio Cilici® l.M.p* 
Mare quod pr®tenditur,uocant Aulona Cilicium.In eode fitu El®ufa infula eft, 8 £ qua/ 
tuor ante promontorium ex aduerfo Syri® Clides,rur(usc^ ab altero capite Srirta.Con 
tra Neampaphum Hierocepia.Contra Salamina Salamin®. In Lycio autem mari Illy/ 
ris,Te!eodos, Attelebu fta, Cypri? tres fteriles,& Dionyfia prius Caretha didla.Deinde 
contra Tauri promontorium peftifer® naurganribus Chelidon?®, totidem ab tjs cu op/ 
pido Leucoia,Padiy®,Lafia, Nymphais, Macris: Megifta cuius duitas interrjt.Mult® 
2o deinde ignobiles. Sed contra Chim®ram Dolichifte,ChircgyIium,Crambuflfa, Rho/ 
ge,Enagcra viq.M,paff.D®daIeon du®,Cryeon tres, StrongyIe,& contra Sidy ma An 
riachia,Gfaucumc£ uerfus amnem Laguia,Macris,Didym®,Helbo } Scope,Alpis,& in 
qua oppidum interijt Teiandria, proximacp Cynorrbodufta. Sed pukherrima&iibe/ 
ra Rhodos, circuitu cxxx. M. patf. aut i? potius Ifidoro credimus cirj. habitata urbibus 
Lindo, Camiro, lalyio nunc Rhodo. Diftat ab Alexandria Aegypti dlxxvirj.M. ut 
Ifidorus tradit: ut Eratofthenes cccdxix» miliaiat Mutianus d. a Cypro clxvi. Vocita/ 
ta eft antea Ophiufa, Afteria, Aethr®a, Trinacria, Corymbia, Pceeifa, Atabyria ab 
rege. Deinde Macria, 8 C Oloefta. Rhodiorum infui®, Carpathus qu® mari nomen de/ 
dinCafos,Achne olim: Niiyros diftans ab Gnido xrj. M. d. Porphyris antea dicla. Et 
t° eodem tracta media inter Rhodam Gnidamcp Syme. Cingitur xxxvrj. M.d. Portus 
benigne pr®bec odio. Pr®tcr has circa Rhodum, Cyclopis, Teganon,Cordylu{a,Dia/ 
bet® uri. Hymos, Chalcc cum oppido, Seudufa, Narthecula, Dimaftos,Prooene:8£ 
a Gnido,Ciferuffa, Therionarce, Calydne cum tribus oppidis,Norio,Ni{yro,Mcnde/ 
tero,& in Arconefo oppidum Ceramus.In Cari® ora qu® uocantur Agri®,numero ui/ 
ginti,& Hyetu{Ta,Lepfia, Leros.Nobilifsiraa uero in eo finu Cos,ab Halicarnafto quin/ 
decim M.pafif.diftans,circuitu c.ut plures exiftimat Meropis uocata.Cos ut Staphylus, 
Meropisut Dionyfias, dein Nymph®a. Mons ibi Prion, Nifyron abruptam illi pu/ 
tanc, qu® Porphyris antea didla eft. Hinc Carianda cum oppido, Nec procul ab Ha/ 
licamaffo Pidofus. In Ceramico autem finu Prisponnefos, Hipponnefos, Pfyra, Mya, 
40 Lan3pfemandus,Paffala, Cru(a,Pyrrhe, Sepiufia,Melano: paulum^ a continente di/ 
ftans, qu® uocata eft Crn®dopoIis, probrofis ibi relidlis a rege Alexandro. Ioni® ora 
Aegeas ScCorfeas habet,8£ Icaron de qua di&um eft:Ladcn qu? prius Late uocabatur, 
atque inter ignobiles aliquot,duas Camelidas Mileto uicinas: Mycalen,Trogi!ias,Tre/ 
pfilion, Argennon,Scandalion,Samon liberam, circuitu odlogintafcptem M.paftuum; 
aut at IOdorus c. Partheniam primum appellatam, Ariftotelestradir, pofteaDryu/ 
fan, deinde Anthemufam: Ariftocritus adurit Mclampbyllum, dein Cyparifsiam: alrj 
Parthenoarufam,Stephanen.Amnes in ea Imbrafus,Chefius,Ibectes.Fontes Gigarto, 
Leucothea.Mons Cercetius. Adiacent infol?,Rhypara,Nymph®a, Achillea.Par clarita 
te ab ea diftat xcitj.M. pafluum, cum oppido Chios libera, quam Aethaliam Ephorus 

g 4 



8 o C. PLINII NATVRALIS 

prifco nomine appellat, Metrodorus St Cieobulus Chiam, a Chione nympha, aliqui a 
niue,& Macrin St Pityufam.Montem habet Pellenoum,marmor Chium:circuitu cxxv 
M.paiT. colligit, ut ueteres tradidere. Ifidotusix. milia adrjdt. Poiita eft inter Samum St 
Lesbum, ex aduerfo maxime Erythraru.Finitimg funt Thal!ufa,quam alrj Daphnufam 
fcribunt. Oenufla, Elaphites, Euryanaflfa, Arginufa cu oppido.Iam hoc circa Ephefum, 

St quo Pifi(Irati uocatur, Anthino,Myonnefos,Diarcufa.In utrac^ oppida intercidere» 
Porofelenecu oppidO,Cercio,HaIone,Commone,Illetia,Lepria,& Rhefperia. Procu/ 
fo,Bolbulo,Phoate,Priapos,Syce,Melane,Aenare,Sidufa, Pela,Drymufa,Anydros, 
ScopeIos,Sycufifa, Marathu{Ta,PfiIe, Perirheufa, muftoq? ignobiles. Clara uero in alto 
Teos cum oppido,a Chio lxxi.milia paflfuum:tantundcm ab Erythris.Iuxta Smyrnam io 
funtPerifterides,Carteria,Alopece,Eloufta,Bachina,Pyftira,Crommyonnefos,Mega 
le.AnteTroada Afcanio,Plateo irj. Dein Lamio, Plitanioq. Platea,ScopeIos,Getone, 
Artheidon,CeIo,Laguflo,Didymo. Clariflima aiitem Lesbos,d Chio fexagintaquin/ 
que milia pa(Tuu.Hemerte,& Lafia,Pelafgia, Aegira, Aethiope, Macaria appellata fuit, 
nouem oppidis inclyta. Ex qs Pyrrha haufta eft mari, Arisbe terrarum motu fubuerfa. 
Antiflam Methymna traxit in feipfam virj.urbibus Afioin xxxvq.M.paftuicina.Et A/ 
gamede obrjt 8 t Hiera.Reftat Erefos,Pyrrha,& libera Mitylene, annis D.potens. Tota 
infula circuitur,ut Ifidorus ckviij.M.paf ut ueteres cxcv.M.Motes habet Lepethymu 
Ordynu,Maciftu,Creone,OIympu. A ,pxima cStinete abeft vrj.M.d.p.Infuif appofi/ 
to,Sandalion,Leucf V.Ex rjs Cydonea cum fonte calido. ArgenufTo ab Aege iirj.M.p. 20 
diftat.Dein Phellufa,Pedna.ExtraHelIefpontu aduerfaSig&o litcort adiacet Tencdus, 
Leucophrys dida,& Phoenice, St Lyrneflbs. Abeft a Lesbo lvi.M.p.a Sigoo xrj.M.d» 
HelIefpontus,Myfia,Phrygia,Galatia,Bithynia,Bo^>horus. Cap. xxxir 

TMpetum deinde furriit Hellefpontus, & mare incumbit,uorticibu 5 limitem fodies,do 
JLnec AGatii abrumpat Europo» Promontorium id appellabimus Trapesatmab eo x. 
M.paft Abydum oppidum,ubi anguftif feptem ftadiorum.Deinde Percote oppidum. 

St Lampfacum, antea Pityufa ditftum. Parium colonia, quam Homerus Adraftiam 
appellauit. Oppidum Priapos,amnis Aefepus,Zelia,Propontis,ita appellatur ubi fe di 
Iatatmare.Flumen Granicum,Artaceportus,ubioppidum fuit: Vitra infula,quam coti/ 
nenti iunxit Alexander,in quaoppidu Milcfiorum Cyzicum, antea uocitatum Ardon/ 30 
nefos,& Dolionis, 8 t Dindymis, cuius i uertice mons Dindymus. Mox oppida Placia, 
Ariacos,Scylace,quoru i tergo mons Olympus,Myfius didusxiuitas Olympena.Am 
nesHorifius,& Rhyndacus,antc Lycus uocatus.Oritur in ftagno Artynia iuxta Mileto 
polim,recipit Macefton St plerofq? alios, Afiam Bithyniam^ diftermitiasJEa appellata 
eft Cronia,dein ThefTalis,dein Maliade St Strymonis. Hos Homerus Halizonas dixit, 
quando procingitur gens mari. Vrbs fuit immenfa Attufa nomine,nunc funt xv, ciuita/ 
tes,inter quas Gordiu come, quo Iuliopolisuocatur,in ora Dafcylos. Deinde flumen 
Gebes, 8 £ intus Helgas oppidu,quo Germanicopolis,alio nomine Boofccete,Gcut Apa/ 
mia quo nunc Myrlea Colophoniorum:flumen Etheleu,antiquus Troadis finis St My 
fio initium. Poftea finus in quo flumen Afcanium, oppidum Bryllion, amnes Hylas,& 40 
Cios cum oppido eiufdem nomirtis,quod fuit emporium no procul accolentis Phrygif, 
i Milefqs quidem conditu,in loco tamen qui Afcania Phrygio uocabatur. Quapropter 
no alibi aptius de ea dicatur. Phrygia Troadi fuperietfta,populis^ a promotorio Ledo 
ad flumen Etheleu prodidis,feptentrionaIifuiparte Galatiocotermina, meridiana Ly/. 
caonio,Pifidio,Mygdonio^p, ab oriente Cappadocia attingir.Oppida ibi celeberrima 
proter iam dida, Ancyra, Andria, CeIono,CoIoflo, Carina, Cotiaion,Cerane,Iconiu, 
Midaion.Sut autores trafifte ex Europa Myfos,& Brygas,&Thynos, a qbus appellan 
cur Myfi,Phryges,Bithyni.Simuidtcendu uidetur&de Galatia,quo fuperpofita,agros 
maiori ex parte Phrygio cenet, caputq? quonda eius Gordiu. Qui partem eam infedere 

Gallorum 



H I S T O R I AE LIBER V 8* 

Gallorum Toliftobogi, 8 t Voturi,& Ambiani uocantur: qui Mxoaix & Paphlagonis 
regionem,Trocmi.Pmcnditur Cappadocia a feptentrione & folis ortu,cuius uberrima 
partem occupauere Ted:ofages, & Tcutobodiaci. Et gentes quidem hx.Populi ucro ac 
tetrarchia omnes numero cxcv. Oppida, Teeftofagum Ancyra, TrocmoruTauium, 
Toliftobogorum Pefinus.Prster hos,celebres Attalenfes, AraienieSjComenfes, Diof/ 
hieronits,Lyll:rem',Ncapolitani, Oeandenies, Seleucenies, Sebafteni.-Timoniacenfes, 
Tarbafcni. Attingit Galatia & Pamphylias Cabah'am,8d Milyas, qui circa Barin funt,8£ 
Cyilanticum,8d Oroandicum Pifidistradlu.Item LycaonisparteObigenen. Flumina 
funtin eaprster iam dicfta,Sangarium & Gallus, a quo nomen traxere matris deum fa/ 
io cerdotes. Nunc reliqua in ora, i Cio intus in Bithynia Prufa,ab Annibale fub Olympo 
condita.Inde Nicsam xxv.M.pailinterueniente Aicanio lacu.Deinde Nicsa in ultimo 
Afcanio finu,qu? prius OlbiatSd Prufa item altera fub Hippo monte.Fucre Pythopoli9 
Parthenopolis,Coryphanta.Sut in ora amnes,Eluis jBryazon,Piataneus, Areus,Siros, 
Gendos,qui 8 C Chryforrhoas.Promontoriu in quo Megarice oppidum fuit.Inde Cra/ 
(pedites finus uocabatur,quoniam id oppidum uclut in laciniaerat.Fuit & Aftacum,un¬ 
de 8 t ex eo Aftacenus idem finus.Fuit 8£ Libyfla oppidum,ubi nunc Annibalis tantu tu# 
mulus,eft in intimo Gnu Nicomedia Bithynis prscIara.Leucatas promontoriu,quo in/ 
eluditur Aftacenus finus,a Nicomedia xIrj.M,d.Rurfuscp coeutibus terris anguftis per/ 
tinentes ufqj ad Bofphoru Thraciu.In tjs Chalcedon libera, a Nicomedia lxxfyd. Pro/ 
20 ceraftis antea dicfta, dein Compufarpoftea Cscorum oppidu,quod loeu eligere nefeib 
fentjieptem ftadia diftante Byzantio, tanto feliciore omnibus modis (ede.Csteru intus 
in Bithynia colonia Apamena,Agrippenfcs,Iuiiopolits,Bithynion.Flumina,Syriu,La/ 
piiaSjPharmicas, Alces,Crynis,LylfUS,Scopius,Hierajqui Bithynia 8 C Galatia diftermi 
nat. Vkra Chalcedona deinde Chryfopoiis fuit. Deinde Nicopolis,aquanomen etia 
num finus retinet.In quo portus Amyci. Deinde Nauiochu promontoriu,Eftis templu 
Neprutii,Bofphoms D.p. interuallo Afiam Europs iteru auferens.abeft i Chalcedone 
xtj.M.d.paflf.Inde fauces prima: viti.M.ccl.paff.ubi Phinopolisoppidufuit.Tenentora 
omnem Thyni,interiora Bithyni.Is finis Aiis eft,populorum^ cclxxxrj.quiadcum lo/ 
cum a fine Lycia numerantur.Spatiu Helielponti 81 Propontidis ad Bolphorum Thra 
|o cium dxxxvii>M.paflLdiximus. A Chalcedone Sigau Ifidorus cccIxr}.M.d.paff.tradit. 
Infula in Propontide ante Cyzicum Elaphonnefus,unde Cyzicenum marmor.Eadem 
Neuris, & Proconefus dicfta.Sequutur Ophiufa, Acanthus, Phcebe,Scopeios,Porphy 
rione,Haione cum oppido.DeIphacia,Polydora,Artaca:oncuoppido.Eft:& contra Ni 
comediam Demonnefos. Item ultra Heracleam aduerfa Bithynie Thynnias,quam bar/ 
bari Bithyniam uocat.Eft & Antiochia,& contra fauces Rhyndaci Besbieos,xvirj.M.cir 
cuitus.Eft & Elaa, Sidus Rhodiufla, Erebinthus,Mega!e,Chalcitis, Pityodes. 

C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER VI 

Pontus Euxinus, Cap. i 

on t vs Euxinus antea ab inholpitali feritate Axenos appel/ 
latus eft, peculiari inuidia naturas j fine ullo fine indulgentis au i/ 
ditati maris.Et ipfe in Europam Afiamqj funditur. Non fuerat 
fatis oceano ambifte terras, 8 C partem earum autfta immanitate 
abftuliffe,no irrupiffe fracftis montibus, Calpccp Africas auulia 
tanto maiora abforbuiflfe quam reliquerit fpatia, no per Helles 
pontum Propontida infudifte, iterum terris deuoracis, ABofi 
phoro quoqjinalia uaftitatem panditur nulla fatierate, donec 
expatianti lacus i Maoti rapina fuam fungant. Inuitis hoc accidiffe terris indicio lunt tot 
anguftia, atque tam parua natura repugnantis interualla, ad Hellefpontum ocftingen/ 
«- i ^ torum 







182 C» PLINII NATVRALIS 

totum Ixxv.paflf.ad Bofphoros duos,uel bubus meabili tranGtu. Vnde nomen ambo/ 
bus,& canquam in diflbciatione germanitas concors.Alitum quippe cantus,canumq? la/ 
tratus inuicem audiuntur.Vocis etia humans comercia inter duos orbes manente collo/ 
quio,niG cu idipium auferunt uenti.Menlura Ponti i Bofphoro ad Msotiulacum qui/ 
dam fecere xiiiLxxxviq.M.d.pafT.Eratofthenesc.minorem.Agrippa i Chalcedone ad 
PhaGnx.M.IndeBofphorum Cimmerium ccclx. M. Nos interualla generatim poni/ 
mus comperta in noftro euo,quando etia in ipfo ore Cimmerio pugnatu cft.Ergo d fau 
cibus Bofphori eft amnis Rhebas,que aliqui Rhcefum dixerunt. Deinde Pfillis, portus 
Calpas.Sangarius fluuius ex inclytis. Oritin Phrygia,accipit uaftos amnes, inter quos 
Tembrogium 8 C Gallum.Et idem Sangarius a plerifq? didtus Coralius,a quo incipiunt IO 
Maryadini Gnus,oppidumcp Heraclea Lyco flumini appoGtum. Abeft a Ponti oreM. 
ducentis:portus Acone,ueneno aconito dirus. Specus AcheruGa. Flumina Pedopiles, 
Caliichorum,Sonautes.Oppidum Tium,ab Heraclea xxxViq.M.paff.FluuiusBillis. 

Gens Paphlagonum & Cappadocum. Cap. ii 

*T T Ltra que gens Paphlagonia,quam Pylsmeniam aliqui dixerunt, indufam a tergo 
V Galatia. Oppidu MaftyaMileGoru, deinde Cromna. Quo loco Henetos adqcit 
Nepos Cornelius, a quibus in Italia ortos cognomines eorum Venetos credi poftular. 
Sefamum oppidum,quod nunc Amaftris.Mons Cytorus,a Tio Ixirj. M. pafl. Oppida 
Cimolis,Stephane,amnrs Parthenius. Promontorium Carambis uafto excurfu, abeft 
d Ponti oftio cccxv.M.paft.uel ut alqs placuit cccl.M.Tantunde a Cimmerio,aut ut ali- 20 
qui maluere cccxrj.M.d.Fuit Si oppidu eodem nomine,& aliud inde Armine,nuc eft co 
Ionia Sinope a Cytoro elxiirj.M.FIumen Varetum.Gens Cappadocum. Oppidu Ga/ 
ziura Si Gaselum. Amnis HalyS, a radicibus Tauri per Cataoniam Cappadociam^ 
decurrens.Oppida Gangre,Carifla:Amifum liberu,a Sinopecxxx.M.pau.Eiufdemq^ 
nominis finus tanti receflus, ut AGam peneinfulam faciat,cc. M.pafT. haud amplius per 
continentem ad Ifsicum Cilicia Gnum. Quo in omni tracftu proditur, tres tantu gentes 
Grscas iure dici,Doricam,Ionica,Aeolicam,csterasBarbaroru efle. Amifo iuncftu fuit 
oppidu Eupatoria,a Mithridate coditu. Vicfto eo, Pompeiopolis utrunq3 appellatu eft. 

Cappadocia. Cap. iii 

Appadocia intus habet coloniam Claudrj Csfaris Archelaidem, quam profluit J0 
Halys.Oppida Comana quod Sarus,Ncocsfaream quod Lycus, AmaGa quod 
Iris,in regione Gasacena.In Colopenauero Sebaftia, 8 C Sebaftopolin. Hsc parua,fed 
paria fupradidlis.Reliqua fui parte Mdiram a Semiramide conditam, haud procul Eu/ 
phrate: Diocsfaream, Tyana, Caftabala, Magnopolin,Zelam.Et fob monte Argso 
Ma2acam,qus nunc Csfarea nominatur. Cappadocia pars pr^teta Armenia maiori, 
Melitenenocatur.Comagens,Cataonia,Phrygif,Garfauritis:Sargaurafans,Camma 
nene.‘Galatis,Morimeneiubi difterminateos Cappadox amnis,a quo nomen taxere, 
antea Leucofyri dicfti.A Neocsfarca fupradicta minore Armeniam Lycus amnis difter 
minat.Eft 8 i Ceraunus intus clarus. In ora aut ab Amifo oppidum & flumen ChadiGa, 
Lycaftum,a quo Thcmifcyra regio.Iris flume deferens Lycum.CiuitasZiela intus,no 40 
bilis clade Triarrj,8iui<ftoria C.Csfarisiin ora amnis Thcrmodoon, ortus ad caftelium 
quod uocat Phanaroea,prstercp radices Amasonq motis lapfus.Fuit oppidu eode no/ 
tnine,& alia quin<^,Phamisoniu,Themifcyra,Sotira,AmaGa, Comana,nunc manteu. 

Themiicyrsregionisgentes. Cap. mi 

G Entes,Genetarum,Chalybum.Oppidum Cotyorum. GentesTibareni,Mofly/ 
ni notis Ggnantes corpora. Gens Macrocephaii, oppidum Cerafus, portus Cor/ 
duls.Gentes Bechires,Bu£eri.FIumen Melas. Gens Macrones, Sideni,flumencp Side/ 
num,quo alluitur oppidu Polemonium,ab Amifo cxx.M.paff.Inde flumina Iafomum, 
Melanthium,# ab AmifoIxxx.M.paflf.Pharnaceaoppidu, Tripolis caftellu Si fluuius. 

Item 



HISTORIAE LIBER Vl S? 

Item Phi!ocaIia>& fine fluuio LiuiopoIis,&: a Pharnacea c.M,pafT.Trape2us liberu, ua/ 
fto monte daufum.Vltra quod gens Armenochalybes,& maior Armenia xxx.M.pajOf 
diftans,In ora ante Trapezunta flumen Pyxites:ultra uero gens Sannorum Heniocho/ 
rum.Fiumen Abfaru cum caftello cognomine in faucibus, a Trapesute d.M. pafif. Eius 
loci a tergo montiu Iberia eft,in ora uero Heniochi, Ampreutx,Lazi.Flumina Campfeo 
nyfis,Nogrus,Bathys.Ge»tes Coichorum.Oppidum Matiu,flumen Heradeu, Si pro 
montorium eodem nomine, clarifsimuscp Ponti Phafis. Oritur in Mofchis, nauigatur 
quamlibet magnis nauigijs xxxvirj.M.d.pafi inde minoribus longo lpatio,p 5 tibus cxx. 
peruius.Oppida in ripis habuit complura: celeberrima, Tyritacen, Cygnum, Si in fau/ 
io cibus Phafin. Maxime autem inclaruit iEa. xvt M. pafl. a mari, ubi HipposSi Cyanos 
uafti amnes e diuerfo in eum confluunt,Nunc habet Surium tantum, 8i ipfum ab amne 
influente ibi cognominatu, ufquequb magnaria nauium capacem efle diximus. Et alios 
accipit fluuios,magnitudine,numcrocjp mirabiles,inter quos Glaucum.In ore eius infulx 
fine nomine, Abeft Abfaro Ixxv, M.Inde aliud flumen Charien. Gens Sabe, antiquis 
Phthirophagi didti,8i Suani.FIumen Cobum £ Caucafo per Suanos fluens.Dein Rho 
as.Regb Ecredtice, Amnes Sigania,Terfos,Ateipos,Chryforrhoas,oens Abfilx,caftef 
lum SebaftopoIis,a Phafide c,M.paff.gensSannigarum,oppidum Cygnus,flumen Qi 
oppidum Pityus.Deinde multis nominibus Heniochorum gentes, 

Regio Colchica, Achxi,8i exteri eodem tractu. Cap. v 

20 Q Vbncitur Ponti regio Colchica,in qua iuga Caucafi ad Riphxos montes torquetur, 
j 3 ut diiflum eft,altero latere in Euxinum Si Mxotin deuexa,akero in Cafpium Si Hyr 
cantum mare.Reliqua littora ferx nationes teaet Melanchixni,Coraxi urbe Cokhoru 
Diofcuriade,iuxta fluuium Antemunta,nuc delertarquondam adeo clara,ut Timofthe 
nes in eam ccc. nationes,qux difsimilibus linguis uterentur,defcendere prodiderit.Et po 
ftea k noftriscxxx.interpretibus negocia ibi gefta.Sunt qui conditam eam ab Amphito 
8i Telchio, Caftorts ac Pollucis aurigis putant, a quibus ortam Heniochorum gentem 
feraeoftat,A Diofcuriade oppidum Heracieum,diitat a Sebaftopoli Ixxx.M.p.Achxi 
Mardi,Cercetx,poft eos Serri,Cepha!otomwIa intimo eo tractu Pityds oppidum opu 
icntifilmum,ab Heniochis direptum eft. A tergo eius Epageritx, Sarmatarum populus 
in Caucafi iugis, pofl: quem Sauromatx.Ad hos confugerat Mithridates Ciaudio prin 
ripc,narrauitq? Thalos qs e fle cofines,qui ab oriente Cafprj maris fauces attingeret: fle/ 
cari eas xftu recedente.In ora autem iuxta Cercetas, flumen Icarufa,cum oppido Hiero 
Si flumine,ab Heracleo cxxxvi.M.Inde promontorium Cronea,quo fuperciiiu arduum 
tenent Toretx, duitas Sindica ab Hiero Ixvrj.M.palfuum.Flumen Sceaceriges. 

Bofphoros Cimmericus,Mxotis. Cap. vi 

TNde ad Bofphori Cimmerq introitum Ixxxvirj.M.d.paff. Sed ipflus peninfuix inter 
JLPontum 8i Mxotin lacum excurrentis,non amplior ixxxvrj.M.d.pafl. longitudo eft, 
latitudo nufquam infra duo iugera. Eionem uocaf. Ora ipfa Bofphori,utrinque ex Afia 
atque Europa,curuatur in Mxotin.Oppida,in aditu Bofphori primo Hermonafla,dein 
40 Cepoe Mileflorum.Mox Stratodia Si J?hanagoria,Si penedefertu Apaturos,ultitnoq5 
in oftio Cimmerium, quod antea Cerberion uocabatur. 

Gentes circa Mxotin. Cap. vii 

I Nde Mxotis lacus in Europa diclus.A Cimmerio accolut Mxotici,Vali,Serbi, Are/ 
chi,Zmgi, Pfefq. Dein Tanain amnem, gemino ore influentem, incolunt Sarmatx, 
Medorum (ut ferunt) foboles,8£ ipfi in multa genera diuifi. Primo Sauromatx Gynx/ 
cocratument, unde Amazonum connubia.Dein Euazx,Cottx, Cidmeni, Mefler.iani, 
Coftobocci,Choatrx,Zigce,Dandari,Thufiagetx,Turcx,ufque ad folitudines faltuo 
fis cSuailibus afperasmltra quos Arimphxi,qui ad Riphxos pertinent montes. Tanain 
ipfum Scythg Silyn uocat,Mxotin Temerinda,quod fignificat matre maris,Oppidum 

ia 


84 


C. PMNII NATVRALIS 


in Tanais quoqj oftio fuit Tenuere finitima primi Cares,dein Clazomenfi & Majones, 
poftea Panticapenfes.Sut qui circa M«otin ad Ceraunios montes akiores has tradunt 
gentes 5 a littore Napa:as,fuprac{? Eflfedones Colchis iun<ftos ac montium cacuminibus. 
Dein Carmacas,Oranos,Antacas,Mazacas,A{catios 3 Acapeatas 3 Agagamatas,Phyca 
roSjRhiraofaios, Aftomarcos. Et ad iuga Caucafi fcatalas, Imaduchos, Ranos, Ancla- 
cas,Tydios 3 Carafta(cos, Afuciandas.Lagou amnem ex montibus Catheis,in que deflu 
it Opharus-.ubi gentes Caucadas,Opharitas. Amnem Menotharu, Imituenis ex monti 
bus fciflum,inter Agedos,Carnapas 3 Gardeos 3 Accifos,Gabros,Gregaros.Circac£ fon 
te Imitifsi,Imituos,& Aparthenos. Alfi influxiffe e 6 Suitas : Auchetas,Satarneos,Afam/ 
patas. Ab his Tanaitas 8 £ Nepheonitas uiritim deletos. Aliquiflumen Opharium labi io 
per Cantecos &C Sapeos.T anain uero tranfiffe Phatareos 3 Herticeos 3 Spondoiicos,Syn 
hietas, Am aflbs,Ififos,Catacetos,Tagoros, Catonos,Nerip os, Agandeos,Mandareos, 
Saturcheos,Spafeos. Armenia dua:. Cap. viu 

P Eracta eft interior ora>omnesq? accobe:nuc reddantur gentes in mediterraneo finu, 
in quo multa aliter ac ueteres proditurum me non eo inficias, anxia perquifita cura, 
rebus nup in eo fitu geftis a Domitio Corbulone, regibusqj inde misfis fupplicibus, aut 
regum liberis obfidibus.Ordiemur autem a Cappadocum gente. Longiflime hac Pon/ 
ticarum omniu introrfus recedens,minorem Armenia maioremqj & Comagenem Iguo 
feo latere tranfit: dextra uero omnes in Afia didlas gentes, plurimis fuperfu fa populis: 
magnoqj impetu fcandes ad ortu foIis 8 £ Tauri iuga,trafit Lycaonia,Pifidiam,Ciliciam. 20 
Vadit fuper Antiochia tra&u, 8 £ ufqj ad Cyrreftica eius regione 3 parte fua qug uocatur 
Cataonia,ccntenditltaq? ibi longitudo Afia: xii. l.M.pafl.efficir,iatitudo dcxLM. 

Armenia maior. Cap. 1 x 

A Rmenia autem maior incipit a Pariedris montibus: Euphrate amne, ut didtu eft, 
aufertur Cappadocig: 8 £qua difcedit Euphrates,Mefopotamie,haud minus claro 
amne Tigri. Vtruncp fundit ipfa,& initium Meiopotamite facit,inter duos amnes itura. 
Quod inrereft ibi,tenet Arabes Orei.Sic finem ufc$ in Adiabenem perfert. Ab ea tranf/ 
uerfis iugis inclufa, latitudinem in I*ua pandit ad Cyrum amnem trafuerfa in Araxem: 
longitudinem uero ad minorem ufqj Armeniam, Abfaro amne in pontum defluente, 

8 £ Pariedris montibus(qui fundut Abfarum) difcreta ab illa. Cyrus oritur in Heniochfis 30 
montibus,quosalfi Coraxicosuocauere,Araxeseodemote quo Euphrates vi. M.paff. 
interual!o:audlus^ amneMufi, 6 £fpfe(utpfures exiftimauere) a Cyro defertur in Ca/ 
fpium mare.Oppida celebrantur in minore,Cgfarea,Aza,Nicopolis:in maiore Arfamo 
te Euphrati proximu 3 Tigri Carcathiocerta,in excelfis autem Tigranocerta ,81 in campis 
iuxta Araxem Artaxata. Vniuerfe magnitudine Aufidius quinquagies cente na M. pro 
didit Claudius Gdar longitudinem a Dafcufa ad confiniu Cafpfi maris xni.M, paflf.la 
titudinem dimidiu eius,a Tigranocerta ad Iberiam.Diuiditur (quod certum eft) in pra/ 
fecluras quas fi ftrategias uocant, quafdam ex fis uel fingula regna quondam 3 barbaris 
nominibus cxx.Ciaudunt eam ab oriete montes,fed no ftatim Ceraunfi, nec Adiabene 
regio.Quod intereft fpatfi 3 Sopheni tenent:ab his iuga: ultra Adiabeni tenent. Per con/ 40 
ualles aut proximi Armenia funt Menobardi, 8 i Mofcheni. AdiabenenTigris & monti 
um finus cingunt. Ab lama eius regio Medorum eft,& profpedlus Cafpfi maris. Ex ocea 
no hoc (ut fuo loco dicemus) infunditur,toturoqj Caucafqs montibus cingitur. Horum 
incola per confinium Armenia nunc dicentur. 

Albania,Iberia. Cap. x 

P Laniciem omnem 3 Cyroufque, Albanoru gens tenetmox Iberum, difcreta ab fis 
amne Alazone,in Cyrum e Caucaffis montibus defluente. Praualent oppida Alba 
nix Cabalacajberia; Harmaftis iuxta flumen, Neoris: regio Thafie, & Triare u fq? ad 
Partedoros montes. Vitra funt Colchic* folitudines: quaru a latere ad Ceraunios uer/ 

fo 


HISTORIAE LIBER VI Sj 

fo, Armenochalybes habitat,8£ Mofchoru tradlus ad Iberu amnein Cyr u defluente:# 
infra eos Sacaffani,# deinde Macrones ad flumen Abfaru.Sic plana ac deuexa obtinen 
cur.Rurfus ab Albani^ cofinio,tota montiu fronte,getes Syluoru ferae,# infra Lubieno 
rum,moxDiduri#Sodrj. Portae Caucafiae. Cap. xr 

A Bijsfunt porti Caucal iX» magno errore a multis Cafpi;edicfte, ingens natura 
J-A-opus,montibus interruptis repete,ubi fores obditg ferratis trabibus, fubter medias 
amne Dyriodori fluente, citraq^ in rupe caftello (quod uocatur Cumania) comunito ad 
arcendas tranfitu gentes innumeras: ibi loci terrarum orbe portis difclufo,exaduerfo tua 
xime Harmaftis oppidi Iberu.a portis Caucaftjs per montes Gordyeos Valli, Suarni 
jo indomit£gentes,auritantu metalla fodiunt. Ab iis ad Pontum ufq? Heniochorum plu/ 
ragenera, mox Achaeorum. Ita fe habet terrarum finuse dariisimis. AliquiinterPon/ 
tum # Cafpium mare ccclxxv. M. paff. non amplius interefle tradiderunt, Cornelius 
Nepos cl. M..Tantis iteru anguftrjs infeftatur Afia. Claudius Caefa r a Cimmerio Boft 
phoro ad Cafpiu mare cl.M.prodidit: eacp perfodere cxcogitafle Nicatorem Seleucu, 
quo tempore ab Ptolemso Cerauno fit interfectus.A portis Caucaftjs ad Pontu cc.M. 
pafluuefle conflat fere. Infula in Ponto. Cap. xii 

TNfulf in Ponto Planete,fiue Cyanea,flue Symplegades.Deinde Apollonia Thynni 
Xas dicta, ut diftingueretur ab ea,qu£ eft in Europa.Diftat a continentipafsibus M.cin 
oitur tribus M. Et contra Pharnacea Chalceritis, quam Gneci Ariam dixerut, facramqj 
20 Marti,# in ea uolucres cum aduenis pugnafle,pinnarum ia&u. 

Gentes in Scythico oceano. Cap. xni 

N Vnc omnibus qu£ funt interiora Afi? dictis, Riphaeos montes tranlcedat animus, 
dextraqj littore oceani incedat.Tribus hic epartibus cteli alluens Aflam,Scythicus 
a feptentrione,ab oriente Eous,a meridie Indicus uocatur:uarieqj per finus # accolas in 
complura nomina diuiditur. Veru Afl^ quocp magna portio appofita feptentrioni,iniu 
fia Aderis rigentis uaftas folitudines habet. Ab extremo aquilone ad initiu orientis ^fti/ 
ui Scytha font.Extra eos ultracp aquilonis initia Hyperboreos aliqui pofuere, pluribus 
in Europa dicftos.Primu indenafcitur promontoriu Celtica Lytarmis, fluuius Caram/ 
bucis,ubi Iaflata cum fiderum ui Riphmorum montium deficiut iuga. Ibicp Arimphscs 
30 quofdam accepimus,haud difsimilem Hyperboreis gentem.Sedes illis nemora,alimeta 
baccx, capillus iuxta fceminis uirisq? in probro exiftimatur,ritus clementes.Itaq? (aeros 
haberi narrant, inuiolatoscj? efle etiam feris accolarum populismec ip(os tnodo,fed illos 
edam qui ad eos perfugerint. Vitra eos plane iam Scythce Cimmerfj,Ciflanthi,Georgi, 
# Amazonum gens.H^c ufep ad Cafpium # Hyrcanium mare.Nanqj id erumpit Scy 
thico oceano in auerfa AGx, pluribus nominibus accolarum appellatu,celeberrimis duo/ 
bus Cafpio # Hyrcano.No minus hoc efle quam Pontu Euxinu Clitarchus putat.Era/ 
tofthenes ponit # menfuraiab exortu ad meridiem,per CaduGae # Albanie oram quin 
quies M.cccc. ftad. Inde per Aratiaticos, Amarbos, Hyrcanos, ad oftiu Zoni fluminis, 
quater M.dccc.ftad.Ab eo ad oftiu Iaxartis M.cccc.Qute fumma efficit quindecies cete/ 
4» na lxxv.M.p. Artemidorus hinc detrahit xxv. M. p. Agrippa Cafpium mare gentescp, 
quocirca funt, # cum his Armeniam difterminans, ab oriente oceano Serico,& ab occi/ 
dente Caucafl iugis,ameridic Tauri,a feptetrione oceano Scythico,patere qui cognitu 
eft ccccxc.M.paff. in longitudinem t ccxc.M. in latitudinem prodidit. Non defunt uero 
qui eius maris uniuerfum circuitum d freto xxv.M.paff.tradunt. Irrumpit autem artftis 
faucibus in longitudinem (patiofls.Atubi ccepitin latitudinem pandi,lunatis obliquatur 
cornibustuelut ad Mteotiu lacu ab ore difcedens, Scythici arcus(ut autor eft M. Varro) 
Gmilitudine.Primus finus appellatur Scythicus,utrinqj enim accolunt Scythg,# per an/ 
guftias inter fe comeant,hinc Nomades #Sauromatx multis nominibus, illinc Abzo« 
non paucioribus,Ab introitu dextra,mucronem ipfum faucium tenet Vdini,Scytharum 

h populus 



86 


PLINII NATVRALIS 


popuIus:dein per oram Albani(ut ferant)ab Iafone orti. Ante quos fi 
banum nominatur.H*c gens faperfufa montibus Caucafiis,ad Cyri 


s mare quod eft, AI/ 
yrum amnem. Arme 

ni* confinium atque Iberi?,defcendit,utdi<ftumeft.Super maritima eius, Vdinorum<f[j 
gentem Sarmat*,Vtidorfi,Aroterespr*cenduntur:quorum a tergo indicat? iam Ama 
zonesSauromatides.Fluminaper Albaniam decurrunt in mare,Cafsios& Albanos:de 
inde Cambyfes in Caucafiisortus motibus:mox Cyrus in Coraxicis,utdiximus.Oram 
omnem a Caucafo pr* :ms rupibus inacceffb,patere cccc.xxv. M.paff.autor eft Agrip/ 
pa.A Cyro Cafpiu mare uocari incipit,accolut Cafprj. Corrigedus eft error in hoc loco 
multorum,& eorum etiam qui in Armenia res proxime cum Corbulone geffere .NatJqj 
hi Cafpias appellauere portas Iberi*,quas Caucafias diximus uocari: fitus6p depiefti, & io 
inde mi(si,hoc nome infer/ptu habent.Et Neronis principis cominatio, ad Cafpias por/ 
tas tendere dicebatur,cum peteret illas,qu*per Iberiain Sarmatas tendunt,uix ullo pro 
pter appofitos montes aditu.Ad Cafpium mare funt ali* Cafprjs getibus iundi*: quod 
dignofei no poteft,nifi comitatu rerum Alexandri Magni.Nanq? Perfarum regna, qu* 
nunc Parthoru intelligimus,inter duo maria Perficu & Hyrcanum Caucafrjs iugis attol 
Iuntur:utrinqj per deuexa laterum Armeni* maiori, a frontis parte qu* uergit in Coma 
genem,Sophene(ut diximus)copulatur, eicp Adiabene Aftyrioru initiu. Cuius pars eft 
Arbelitis,ubi Dariu Alexander debeilauit,proxima Syri*: Tota eam Macedones My/ 
gdoniamcognominaueruntafimilitudine. Oppida, Alexandria, item Antiochiaquam 
Nifibin uocant. Abeft ab Artaxatis dcd. M. paff. Fuit 8 C Ninus impofita Tigri, ad folis 20 
occafum fpedlans,quondaclarifsima.Reiiquauerofronte qua tendit ad Cafpium mare, 
Atropatcnc,ab Armeni* Otene regione difereta Araxe.Oppidu eius Gaz? ab Artaxa 
tisquadringetaquinquaginta M.paff.Totide ab Ecbatanis Medoru, quorum pars funt 
Arropateni. Media,Cafpi*port* Cap. xiiii^ 

E Cbatana caput Medi*,Seleucus rex condidit:a Seleucia magna dccl. M.paff a por 
tis uero Cafprjs xx. M. Reliqua Medorum oppida,Phaufia, Agamzua, Apamia 
Rhaphane cognominata.Caufa portarum nominis eadem qu* fupra,interruptis angu 
fto tranfitu iugis,ita ut uix finguia meent plauftra,longitudine viq. M. paffuu toto ope/ 
re manufadto. Dexteraieuaq? ambuftis fimiles impendent fcopuli fitiente tradluper 
xxxv irj.M. paff. Anguftias impedit corriuatus falis e cautibus liquor, atcg eadem emif jo 
fus.Pr*terea ferpentium multitudo,nifi hyeme,cranfitum non finit. 

Gentes circa Hyrcanum mare. Cap. x v 

~ * ili,nuc Cordueni, pr*fluente Tigri: 

pias portas.Iis a latere occurrunt a 1 / 
uga.Moxeiufdem Parthi* amceniffimusfitus, qui uo/ 
catur Choara.Du?urbes ibi Parthorum,appofir* quondam Medis,Cal{iope,&aiiain 
rupe Iffatrs quondam.Ipfius uero Parthi* caput Hecatompylos abeft a portis cxxxirj. 
M.paff.Ita Parthorum quoq? regna foribusdifduduntur. Egrcffos portis excipit proti/ 
nusgensCafpia,adlittora ufque,qu* nomen portis Simari dcdit.L*ua motofa. Ab ea 
gente retrorfus ad Cyru amnem produntur ccxx. M. paff. Ab eodem amne fi fubeatur 40 
ad portas dcc.M. paff. Hunc enim deinde cardinem Alexandri magni itinera fecere,ab 
ijs portis ad Indi*principium,ftadia xv.M.ddxxx. prodendoiad Badtra oppidu,quod 
appellant Zariaipa,tria M.dcc.Indead Iaxartem amnem. v.M, 

Item ali* gentes. Cap. xvi 

A Cafpijs ad orientem uerfus regio eft Zapauortene dufta, & in ea fertilitatisindytg 
x\-locus Darieum.mox gentesTapyri, Anariaci,Stauri,Hyrcani,a quorum littoribus 
idem mare Hyrcanu uocari incipit a flumine Syderi. Circa id amnes Mazeras, Stratos, 
omnia ex Caucafo.Sequitur regio Margiane apricitatis inclyt?,fbia in co tradlu uitifera, 
undiqj indufa montibus amcenis ambitu ftadioru mille quingentoru,difficilis aditu pro/ 

pter 



pterharenofas folitudines per cxx. M. paff.#ipfa contra Parthis tra&um fita, in qua 
Alexander Alexandriam condiderat:qua diruta a Barbaris, Antiochus Seleuci filius,eo 
dem loco reftituit Syrianam interfluente Margo, qui corriuatur in Zotale. is maluerat 
illam Antiochiam appellare.Vrbis amplitudo circuitu Ixxftad. In hanc Orodes Roma 
nosCrafsiana clade captos deduxit.AbhuiusexcelfisgiugaCaucafiprotendituradBa 
drosufquegens Mardorum,fera,{uiiuris.Abeo tractu gentes Ochani,Chomari,Ber/ 
drigei,Harmatotrophi,Bamarei > Commani,Marucaei,Mandrueni,Iatrj.FluminaMan/ 
drum,CridinumjVItracjj Chorafmrj,Gandari,Attafini,Paricani,Sarangae,Parrhafini, 
Maratiani, Nafotiani, Aorfi,GeI§ quos Grsci Cadufios appellauere, Matiani. Oppidu 
jo Heraclea, ab Alexandro conditum: quod deinde fubuerfum ac reftitutum, Antiochus 
Achaida appellauit: Derbices,quoru medios fines fecat Oxus amnis,ortus in lacu Oxoi 
Syrmat5,Oxq,Tagf,Heniochi,Bateni,Sarapars,Badri,quorumoppidumZaria(pe, 
quod poftea Bacflrum a flumine appellatum eft. Gens hsc obtinet aueria montis Paro 
pamifsi,# aduerlus fontes Indirincluditur flumine Ocho. Vitra Sogdiani, oppidu Pan/ 
da,# in ultimis eorum finibus Alexandria, ab Alexandro magno coditum, Arae ibi funt 
ab Hercule ac Libero patre conftitutse,item Cyro # Semiramideatqj Alexandrot finis 
omnium eorum dudtus ab illa parte terraru, includente flumine Iaxarte, quod Scythas 
Silyn uocant.-Alexander,milites^ eius,Tanain putauere efle. Tranfcendit eum amnem 
Demonax,Seleuci # Antiochi regit dux, quem maxime fcquimur in rjs: aras Cp Apollini 
to Didymeo ftatuit. Scytharumgens. Cap. xvii 

T xLtra funt Scytharu popuIi.Perf? illos Sacas uniuerfos appellauerea proxima gen 
V te,antiqui Arameos.Scythae ipfi Perfas,Chorfaros:# Caucafum monte,Grauca/ 
fum:hoc eft,niue candidu.MuItitudo populoru innumera,# qux cum Parthis ex aequo 
degat.CeleberrimieoruSacae,Maffagetae,Dahae,Efledones,Ariacae,Rhymnici,Pefici, 
Amordi,Hifti,Edones, Camas, Camac®,Euchatse, Cotieri,Antariani,Piafe, Arimafpi 
antea Cacidiri, Afiei,Oetei,Ibi Napxi interiflfe dicutur,# Apelfei.Nobilia apud eos flu/ 
mina,Mandagneum # Cafpafium.Necin alia parte maior autorum incoftantia,credo, 
propter innumeras uagasqj gentes.Hauftu ipfius maris dulce efle,# Alexadcr Magnus 
prodidit,# M. Varro talem perlatu Pompeio, iuxta res gerenti Mithridatico bello, ma/ 
jo gnitudine haud dubie influentium amnium uidto (ale. Adqcit idem, Pompei ductu ex/ 
ploratum, in Baclros vtj. diebus ex India perueneri ad Icarum flumen, quod in Oxum 
influat:# ex eo per Cafpium in Cyrum 'fubuedtas, quinqj non amplius dierum terreno 
itinere,ad Phafin in Pontu Indicas pofle deuehi merces.Infiilae toto eo mari multa: Vu!/ 
gata una maxime Tazata: a Calpio mari Scythicoq? oceano, in eam curfus infleditur, 
ad orientem conuerfa littorum fronte .Inhabitabilis eius prima pars,a Scythico promoti 
torio,ob niues: Proxima,inculta feuitia gentium, Anthropophagi Scythae infident,hu/ 
manis corporibus uefcetes.Ideo iuxta uaflx foIitudines,ferarumcp multitudo, haud diO 
fimilem hominum immanitatem obfldens.Iterum deinde Scyths,iterum^ deferta cum 
beluis,ulqj ad iugum incumbes mari,quod uocat Tabin.Nec ante dimidiam ferme Ion/ 
4 ° gitudinem eius ora; quae fpedtat seftiuum orientem, inhabitatur illa regio.Primi funt ho 
minum,qui nofcantur,Seres, lanicio fyluarum nobiles,perfufam aqua depedlentes fron 
dium caniciem:unde geminus foeminis noftris labor,redordiendi fila,rurfum& texendi: 
Tam multiplici opere,tam Ioginquo orbe petitur, at in publico matrona transfuceat.Se/ 
res mites quidem,fed # ipfi feris perfimiles,coetum reliquoru mortaliu fugiunt,cum com 
mercia expetat.Primu eoru nofcitur flumen Pfitaras, proximu Carabi, tertium Lanos, 
a quo promontoriu,Chryfe finus,Cyrnaba flumen, Attanos finus.Etgens hotninu At/ 
tacorum,apricis ab omni noxio afflatu feclula collibus,eadc qua Hyperborei degut tem 
perie.De qs priuatim codidit uolumen Amometus,ficut Hecataeus de Hyperboreis. Ab 
Attacoris gentes Thyri K Tochari,# iam Indoru Cafiruintrorfus ad Scythas uerfi, hu/ 

h a manis 



88 C» PLINII NATVRALIS 

manis corporibus uefcutur.Nomades quocp Indis uagatur. Sunt qui ab Aquilone eon 
tingi ab ipfts & Cyconas dixerc,& Bryfanos.Sed inde(ut plane confentiunt oes) Emodi 
montes aflurguntftndorumqj gens incipit,non eo tantum mari adiaces, uerum Si i me/ 
ridiano, quod Indicu appellauimustqusqp pars orienti aduerfa redlo prsteditur fpatio, 
ad fle xu £j in itiu Indici maris xvm. Ixxv.M.pafT. colligir.Deinde quafledlitur in meri/ 
diem xxim. Ixxv.M.p. ut Eratofthenes tradit,ufqj ad Indum,qui eft ab occidente finis 
Indis.CompIures aut totam ipfius longitudine xl. dteru nodriumc^ ueiifico na uiu curfu 
determinauer e:& a f eptetrione ad meridie xxvn.i.M.paf Agrippa Iogitudinis xxxiii 
M.Iatitudinisxxtn.M. ( pdidit. Pofsidonius ab sfliuo folis ortu ad hybernu exortu me 
tatus eft ea,aduerfam Gallif ftatues,quam ab occidente sftiuo ad occidentehybernum io 
metabatur totam a fauonio.Itaq? obuerfam eius uenti afflatu iuuari Indiam 3 faiubremq? 
fieri,haud dubia ratione docuit. Alia illius cadi facies, alrj fideru ortus:bins meffes in an/ 
no,bins sftates, media inter illas hyeme etefiarum flatu: noftra uero brumali.Lenes ibi 
aurs,mare nauigabile,getes Si urbes innumerabiles,fi quis omnes perfequi uelit,Etenim 
patefacfta eft no modo Alexadri Magni armis,regumcp qui ei fucceflere,circuuecftis etia 
in Hyrcanu mare Si Cafpiu Seleuco SC Antiocho ; prsfecftoq? dafsis eorum Patrode:ue 
rum a^alrjs autoribus Grscis,quicum regibus Indicis morati funt:ficutMegafthenes 3 8£ 
Dionyfius a Philadelpho miffus ex ea caufa. Vires quoq? gentiu prodidere; No tamen 
deeft diligentis locus , adeo diuerfa 8£ incredibilia traduntur. Alexandri Magni comites 
in eo tradu Indis quem fubegerat 3 fcn'pferunt v.M.oppidoru fuifle, nullum Co minus, 20 
gentium ix.Indiamc^ tertiam partem efle terrarum omnium 3 muItitudinem populorum 
mnumeram 3 probabiii fane ratione. Indi enim prope gentium folt nunquam emigrauere 
finibus fuis.Colhguntur a Libero patre ad Alexandrum Magnum reges eorum diq. an/ 
nis yi, M. ccccq. adrjciunt Si menfes tres. Amnium mira uaftitas. Proditur Alexandrum 
Magnum nullo die minus ftadia dc. nauigalTe in Indo, nec potuifle ante menfes v . ena/ 
uigare, adiedis paucisdiebusr&tamen minorem Gange efle conftat. Seneca etiam 
apud nos, tentata Indis commentatione Ix. amnes eius prodidit, gentes duodeuiginti 
centumqj. Par labor fit montes enumerare. Iunguntur inter fe Imaus 3 Emodus, Paro/ 
pamiflus, Caucafi partes, a quibus tota decurrit in planiciem immenfam, 8 i Aegypto fi/ 
milem.Veru ut terrena demonftratio intelligatur, Alexadri Magni ueftigrjs infiftamus. ?o 
Diognetus 8 i Beton irineriS eius mefbres 3 fcripfere,d porris Cafprjs Hecatompylon Par 
thorum quot diximus milia eflerinde Alexandriam Arion, quam urbem is rex condidit, 
d.Ixv. M. Inde ad Prophthafiam Drangarum cxcix. M. Inde ad Arachofiorum oppi/ 
dum d. xv.M.Inde Qrthofpanum ccI.M.Inde Alexandri oppidum I. M. In quibufdam 
exemplaribus diuerfi numeri reperiutur:hanc urbem fub fpfo Caucafb efle pofitam. Ab 
ca ad flumen Chepta,& oppidum Indorum Peucolaitin ccxxvij.M.Inde ad flumen In/ 
dum Si oppidum Taxila ix.M.Ad Hydafpen fluuium clarum cxx.M.Ad Hypafin non 
ignobiliorem xlix. cccxc.M. qui fuit Alexandri itinerum terminus, exuperatotamen 
amne 3 arisq? in aduerfa ripa dicatis, Epiftols quoqj regis ipfius confentiunt his. Reliqua 
inde Seleuco Nicatori peragrata funt: ad Hefidrum clxviq. M.Iomanem amnem tan/ 40 
mndem. Exemplaria aliqua adrjciunt v. M, pafluum. Inde ad Gangen cxq. M. Ad 
Rhodapham clxix.M. alrj cccxxv. M. in hoc fpatio produnt, ad Calinipaxa oppidum 
clxvij.d. alrj cdxv. M. Inde ad confluentem Iomanis amnis. Si Gangis dcxxv. M. pleri/ 
que adrjciunt xiij.M. ad oppidumq^ Palibotra ccccxxy. Ad ofttum Gangis dc. xxxvirj. 

M. paff. Gentes quas memorare non pigeat a montibus Emodis, quorum promonto/ 
rium Imaus uocatur,incolarum lingua niuofum fignificate,Ifari 3 Cofyri, Izgi,&periuga 
Chifiotofagi, multarum^ gentium cognomen Brachmans, quorum Maccocalings. 
flumina Pumas Si Cainas(quod in Gangem influir)ambo nauigabilia.Gentes Calings 
proximi mari,& fupra Mandei, Malii quoru mons Malius, tratftusq? eius finis Ganges. 

Fiuuius 



fc i $ T 0 R I AE LIBER Vt 


& 


Fluuius Ganges Cap. xvui 

H Vnc alrj incertis fontibus ut Nilum,rigantemqj uicina eodem modo,ait] in Scythb 
cis montibus nafci dixerunt. Influere in eum xix.amnes.Ex fisnauigabiles,pr*ter 
iamdu 3 :os>Canucham,Vamam, Erranoboam,Cofoagum,Sonu.Alficum magno fra 
goreipfius ftatim fontis erumpere 5 deiedtumq? per fcopulofa 82 abrupta, ubi primum 
molles planicies contingat, in quodam lacu hofpitari: inde lenem fluere, ubi minimum 
vifi.M.paff.latitudine,ubi modicum, ftadiorum e.altitudine nufquam minore paff. xx. 

Gentes Indite. Cap. xix 

TVTOuifsimagente Gangaridum Calingarum regio PartaIisuocatur:regi Ixx.M.pe/ 
,0 IN ditum,equites mille,elephanti dcc.in procindtu belloru excubant.Nanqj uita mitio 
ribus populis Indoru multipartita degitur. Alfi tellurem exercent,militiam alii capeflunt, 
merces alii fuas euehunt, res externas inuehunr,res publicas optimi ditifsimicjj ceperant, 
iudicia reddut,regibus afsident.Quintu genus celebrata tIlic,SC prope in religione uerf*, 
fapienti* deditu, uoluntaria (emper morte uita accenfo prius rogo finit. Vnu fuper hoc 
eft femiferu,ac plenu laboris immenfi,a quo fupra dicta cotincnrur,uenandi elephantes 
domandicg.Iis arant,fis inuehutur, h*c maxime nouere pecuaria, fis dimicant,miliratcp 
pro nnibus.Deledtum in belua, uires 82 stas atqj magnitudo faciut.Infula in Gange eft 
raagn* amplitudinis, gente cotinens unam,Modogalicam nomine. Vitra fiti funt Mo/ 
dub*,Molindf>ijbere cum oppido eiufHem nominis magnifico,Ga!modroeG,Preti,Ca 
10 l&SafurijPaflal^Colub^, Orsui*, Abali,Talu<ft*.Rex horu peditu LM. equitum 
i'n.M.eiephantos cccc.in armis habet.Validior deinde gens Andar*.plurimis uicis,xxx. 
oppidis,qu* muris turribusqj muniuntur, regi pr*bet peditum c.M. equitum rj.M.ele/ 
phantos mille.Fertilifsimi funt auri Dard*,Set* uero arged.Sed omniu in India prope, 
non modo in hoc tradu,potentiam claritatem^ antecedunt Prafij, amplifsima urbe di/ 
tifsimaqj Palibotra.Vnde quidaipfam gente Palibotrosuocant,imd uero tradlu uniuer 
fum a Gange. Regi eorum peditu fexcenta M. equitum xxx.M. elephantoru ix.M.per 
omnes dies ftipendiantur. Vnde coiedtatio ingens opum eff.Ab fis in interiore firu Mo/ 
nedes 82 Suari,quoru mons Maleus,in quo umbr* ad feptentrione cadut hyeme,*ftate 
inauftrum,per fenos menfes.Septentriones eo in tratftu femel in anno apparere,nec nili 
jo xy.diebus, Beton autor eft: hoc ide pluribus locis Indi* fieri,Megafthenes.Auftrinum 
polum Indi Dramafa uocat. Amnis lomanes in Gangem per Palibotros decurrit inter 
oppida Methora& Cyrifoborca.A Gange uerfa ad meridiem plaga tinguntur fole po/ 
puli,iam quidem infedti,nondum tamen Aethiopum modo exufti:quantum ad Indum 
accedut, tantum colore pr*femnt fidus.Indus ftatim a Prafiorum gente,quoru in moti 
tanis Pygm*i traduntur, Artemidorus inter duos amnes xxi,M.paff intereffe tradit. 

Indus fluuius. Cap. xx 

I Ndus,Sandus ab incolis appellatus,in iugo Caucafl motis quod uocatur Paropamif/ 
fus aduerfus folis ortu effufus ,82 ipfe undeuiginti recipit amnes.Sed clariffimos Hyda 
fpem quatuor alios afferente,Cantabram tres.Per fe uero nauigabiles Acefinu 82 Hypa 
4° fin, quada ramen aquaru modeftia nufqua lacior quinquaginta ftadfis, aut altior xv. p. 
amplifsimam infulam efficiens,qu* Prafiane nominatur ,82 aliam minorem qu* Parale. 
Ipfeper xii.xI.M.p.parciisimis autoribus nauigatus ,82 quoda folis comitatu in occafum 
uerfus,oceano infunaitur.Menfurara in ora ad eum ponam,ut inuenio,generatim, quan 
quam inter le nuil* cogruat. Ab oftio Gangis ad promontoriu Calingon, 82 oppidum 
Dandagula deexxv.M.paff.Ad Tropina xu, xxv.M. Ad Perimul* promontoriu,ubi 
eft celeberrimii Indis emporiu dcd. ad oppidu in infula quam fupra diximus Patalam 
dcxx.M.paff,Gentes montan* inter eu 82 lomanem Cefi,Cetriboni fylueftres: deinde 
Megalls,quoru regi quingeti elephati,peditu equitum^ numerus incemjjs:Chryfei, Pa 
rafangs, Afangs tigri fera fcatentes. Armant peditu xxx.M.eIephatos ccc.equites.dccc, 

h 5 Hos 


9© c. PLINII NATV.R. ALIS 

Hos includit Indus,montium corona circundatos &folitudinibus per dcxxv,M.Infra fd 
litudines,Dari,Sur*.Iterumqj folitudines per dxxxvifi.M.p.plcrunq; harenis ambicn/ 
tibus haud alio modo qudm infulas marijnfra defertahgc Maltccor^Sing^Marohe, 
Rarungf,Morantes,Mafu*,Pagung*:iam hi montiui qui perpetuo tradtu oceani oram 
tenent incol*,liberi 8Z regum expertes,multis urbibus montanos obtinent colles.Nare* 
deinde,quos claudit mons altiflimus Indicoru Capitaiia.Huius incol*,alio latere late ais 
ri&argeti metalla fodiut. Ab fis Oratur*,quoru regi elephanti quide x.fed arnpl? uires 
peditum: Varetat*,qui fub rege elephantos no aiunt,fiducia equitu pcditumcp:Odom/ 
boer*,Salabaftr*,Horat* urbe pulchra,fofsis paluftribus munita: g quas croccdiii,hu 
mani corporis auidifsimfiaditu nifi ponte no dant. Et aliud apud illos laudatur oppidum io 
Automela,impofitu littorfiquinqj amniu in unu cofluente cocurfu,emporio nobili.Regi 
eorum elephanti M.dc.peditum cl.M.equitu quinq? M.Pauperior Charmarum rex,ele 
phantos Ix.paruasqp reliquas uires habet.Ab fis gens Pand* fola Indoru regnata fcemi 
nis. Vnam Herculi fexus eius genita ferunt, ob idq? gratiorem regno donata pr*cipuo. 

Ab ea deducentes originem imperitant ccc.oppidis,peditum dM.elephatis quingentis. 
Pofthanc trecentaru urbium Syrieni,Derang*,Pofing*,Bu 2 *,Gogiarci,Vmbr*,Ne 
re*,Brancofi;,Nobund*,Cocond*,Nefei,Pedatrit*,Salo hriaf *,Oioftr* Patalainfu/ 
lam attingentes:dcuiusextremo littoread Cafpias portas xvin.xxv.M.produnf.Hinc 
deinde accolunt Indu aduerfum euideti demonftratione Amat*, Boling*, Gallitalut*, 
Ditouri,Megari,Qrdab*,Mef*. Ab his Vri,Siieni:mox deferta in ccl.M.paffQuibus 
exuperatis Organag*, Abaort*, Sibar*,Suert*: & ab qs folitudines prioribus pares. 
De;n SarophageSjSorg^Baraomat^Gumbrk^^quorum xrj.natio nes,fingul:s^ bi 
nae urbes.Afeni triuurbiu incoiff. Caput eoru Bucephala, Alexadri regis equo(cui fuerat 
hoc nomen)ibi fepulto conditu. Motam fiiper hos Caucafo fubie&i jSolead*,Sondr* s 
rranfgrefsisqp Indu, &cueo decurrentibus Samarabri*, Sambraecni,Brifabrit*,Orfii, 
Anrixeni,Taxil*>cu urbecelebri,iam in plana demiflo tractu, cui uniuerfo nome Amata 
dr*.Popu!i quatuor,Peucoiait*,Arfagalit*, Geret*, Aioi.Etenim pleriq; ab occidente 
non Indo amne determinant,{ed adficiunt quatuor fatrapias,Gedrofbs, Arachotas,Ari/ 
oSjParopamiffadas. Arfi&iundl*gentes. Cap. xxr 

V Ltimo fine Cophete fluuio,qu§ omnia Arioru effe alfisplacet.Necnon &! Nyfam io 
urbem pieriq; Indi* afcribunt,montecjj Merum Libero patri facrunr.unde origo 
fahul*>Iouis fcemine *ditum:Item Afpagonas gente,uitis 8C lauri & buxi, pomcmmq; 
omniu in Gr*cia nafcentium fertilem.Qu* memoranda 8 i prope fabuIofa,de fertilitate 
terr*,ac genere frugum arborumq?,aut ferarum aut uolucrum & aliorum animaliu tra/ 
duatur,fuis qu*qj locis in reliqua parte operis commemorabuntur. Quatucr uero fatra/ 
pi*mox paulo,ad Taprobanem infulam feftinante animo. Sed ante fontali*, Patale, 
quam fignificauimusjn ipfis faucibus Indi triquetra figura cc.xx. M. p.iatimdine. Extra 
oftiu Indi,Chryf*,3£ Argyr*,fertiles metallis,ut credo. Nam quod aliqui tradidere, au/ 
reum argenteuq? fis folu effe haud facile crediderim. Ab fis xx. M.p.Crocale. Ab ea.xfi. 
M.p.Bibaga,oftreis & cochylfisreferta.DeindeToralliba ix.M.p.a fupradt<5ta,mult£q? 43 
ignobiles. Taprobane infula. Cap. xxii 

fT“*Aprobanen alteru orbe terraru effe,diu exiftimaru eff, Antichthonu appellatione. 

X Vt liqueret infulam effe, Alexandri Magni *tas resq? pr*ftitere. Oneficritus clafsis 
eius pr*fedtus,e!ephatos ibi maiores bellicofioresqj quam in India gigni fcripfit;Mega 
fthenes flumine diuidfiincolasqj Pal*ogones appellari,auri margaritarum^? grandium 
fertiliores quam Indos.Eratofthenes 81 menfura prodidit longitudinis vfi.M.ffadJaritu 
dinis v.M.nec urbes effe,fed uicosfeptingetos.Incipitab Eoo marfinrer ortu occafumq? 
folis Indi* pr*tenta,&quondam credita xx.dieru nauigatione a Prafiana gente diffare: 
mox,quia papyraceis nauibus armamentiscp Nili petere tur 5 ad noftraru naaium curfus, 

" y*i 


HISTORIAE EIBEA VI 9! 

Vrj.dierum interuailo taxato.Mare intereft uadofum,fenis non amplius altitudinispafsi 
bus,fed certis canalibus adeo profundu,ut nuite ancone fidat:ob id nauibus utrinq? pro 
ra:,neperanguftias aluei circuagi fit necefle.Sideru in nauigado nulla obferuatio.Scpte/ 
trio no cernitur,fed uolucres fecum uehut emittetes tepius,raeatumcj? earu terras peted/ 
um comitatur. Nec plus quam ternis menfibus in anno nauigant.Cauent a folftitio ma/ 
xime c.dies,cunc illo mari hyberno. Hadenus ^prifcis memorata: nobis diligcntior no/ 
titia Ciaudrj principatu cotigit, legatis etia ex infula aduedis.Id accidit hoc modo: An/ 
nrj Piocami,qui maris rubri uedigal i filco redemerat,libertus circa Arabiam nauigans* 
aquilonibus raptus prster Carmaniam xv. die Hippuros portu eius iriuedus,hofpitali 
10 regis clemetia fex menfium tempore imbutus alloquio,percotanti poftea enarrauit Ro/ 
taanos 82 C®lare:miru in modu in auditis iuftitiam ille iufpexit, quod pares pondere de 
narrj eifent incaptiua pecunia,cum diuerfe imagirtes indicaret a pluribus fados. Et hoc 
maxime foliicitatus ad amicitiam,legatos quatuor mifit,principe eoru Rachia. Ex rjs co/ 
gnitum D.efle oppida,portu cotra meridie appofitu oppido Palefimudo, omniu ibi cla 
riflimo,ac regte cc.M.piebis.Stagnum intus Megisba, cdxxv.M. p. ambitu, infulas pa> 
buli tantum Fertiles,coplexum.Ex eo duos amnes erumpere,Palefimundum,iuxta oppi 
dum eiufdem nominis influentem in portu tribus alueis, quinque ftadiorum ardiflimo* 
xv. ampliflimo. Alterum ad feptentrione Indiamqj uerfus,Cydara nomine.Proximum 
efle Indis promontorium,quod uocetur Colaicum,quatridui nauigatione,mcdio in cur 
«o fu folts infula occurrente.Mare id coloreperuiridi 7 prsterea fruticofum arboribus, iubas 
earum gubernaculis deterentibus.Septentrioes Vergiiiasq? apud nos ueluti in nouo cs/ 
io,mirabantur:Lunam quidem apud ipfos no nifi ab odaua ad xvi. fupra terram afpici 
fatentes.Canopum lucere nodibus, fidus itiges 82 claru. Sed maxime miru qs erat, um/ 
bras fuas in noftmm cslum cadere,no in fuarmfolemq; i teua oriri ,82 in dextera occide/ 
re potius qu^m e diuerfo Jidem narrauere,latus infulf quod protenderetur Indis x.lvl. 
ftad.efle,ab oriete hyberno ultra motes Emodos. Seras qqj ab ipfis afpici, notos etiam 
commercio.patrem Rachio cbmeafle eo.aducnis ibi feras occurfare. Ipfos uero excede/ 
re hominum magnitudinem, rutilis comis,coruleis oculis, oris fono truci,nulli comercio 
linguas. Ctetera eadem quf noftri negociatores. Fluminis ulteriore ripa merces politas iu 
Jo xta uenalia tolli ab his,fi placeat permutatiomo aliter odio iuftiore luxurte,quam fi per/ 
duda mens illuc ufqj cogitet,quid 82 qu 6 petatur 82 quare. Sed ne Taprobane quidem, 
quamuis extra orbem a natura relegata, noftris uitrjs caret, auru argentuqj 82 ibi in pre/ 
tio. marmor teftudinis fimile, gemmo margaritoq? in honore multo prsftariores ,82 to/ 
tias luxurio noftro cumulus.Ipfbmm opes maiores efle diccbant,fed apud nos opulen/ 
ris maiorem ufum. Seruum nemini, non in diem aut interdiu fomnum: odificia modice 
ab humo extanria:annonam nunqua augeri,no fora litesue eflfe. coli Herculem: eligi re/ 
getn a populo feneda deraentiaq?,liberos no habentem :82 fi poftea gignat,abdicari, ne 
nathoreditarium regnum.Redores ei a populo xxx, darimecnifi pluriu fententia quea 
quam capite damnari: fic quoq? appellatione efle ad populujxx. iudices dari: fi liberent 
40 i] reum, amplius triginta rjs nulla efle dignatione,grauifiimo probro, regi cultum Liberi 
patris,coteris Arabum.regem,fi quid ddinquat,morte multari,nullo interimete,auerfan 
tibus cundis, 82 comercia etiafermonis negantibus.Fefta uenatione abfumi,gratifltmam 
eamtigribus elephantis^ coftare. Agros diligenter coli,pomis abundarc.Efle 82 in pifea 
tu uoluptatem,teftudinum maxime,quarum fuperficie familias habitantiu cotegi: ranta 
reperiri magnitudine.Vitahominum centum annis modica.Hoc comperta dc Tapro/ 
bane.Quatuor fatrapio,quas in hunc locum diftulimus,ita fe habent. 

Capiflene,Carmania. Cap. xxiii 

A Proximis Indo getibus motana Capifleno habent Capiflam urbe,qua diruit Cy 
xjLrus.Arachofia cu oppido 82 flumine eiulde nois,quod quida Cophen dixere.a Se 

h 4 miramide 


9 * C. PLINII NATVRALIS 

roiramide coditu. Amnis Hermandus profluens per Abeften Arathofioru. Proximos 
tjs i meridie ad partem Arachotarufaciut Gedrofos,# afeptentrione ParopamifTadas. 
Cartana oppidu fob Caucafo,quod poftea Tctrogonis dictum.H^c regio eft ex aduer 
fo.Badlrisnorum deinde,cuius oppidu Alexandriana conditore di(ftu.Syndraci,Dangt* 
ls,Parapiani,Cantaces,Maci.Ad Caucafum Cadrufi oppidu ab Alexandro coditum. 
Infra hsc omnia,ora ab Indo. Ariana regio ambufta femoribus, defertis^ circundata» 
multa tam e interfufa opacitate:cultores cogregat circa duos maxime fiuuios,Tonderon 
St Arofapen.Oppidu Artacacna.Arius amnis,qui praefluit Alexandriam ab Alexadro 
coditam.patet oppidu ftad. xxx. mu!to<^ pulchrius,ficut antiquius, Artacabane iterum 
ab Antiocho munitum,ftad.l.Dorifci gens. Amnes Pharnacotis,Qphradus,Prophtha io 
Ha oppidum Zara(parum,Drangs, Argets, Zarangs, Gedrufi. Oppida Paucolais, 
Lymphorta,Methoricude{ertum. Amnis Manain.Auguttirigens. Flume Borru,Gens 
Vrbi,flumen nauigabile Ponamus Pandorum finibus.Item Caberon Soraru oftio por 
tuofus.Oppidu Condigramma.Flumen Cophes.Influut in eumnauigabilia Sadarus, 
ParofpuSjSodinus.Arians partem efle Daritin aliquiuolunt, menfuramc^ produt utri/ 
ufqj longitudine xix.LM.p.latitudine dimidio minore cp Indiae. Ali) GedrulosSi Scy/ 
ros pofucre per dxxxirj.M.p.Mox Ichthyophagos Oritas,propria no Indoru lingua lo 
quentes,per cc.M.p.Inde pofuere Arbicrum gentem per cc.M.Ichthyophagos omnes 
Alexander uetuit pifeibus uiuere. Vitra deferta,deinde Carmania,ac Perfis,atcg Arabia. 
Sed priufquam hsc generarim perfequamur,indicare conuenit,qus prodit Oneficritus, 2 o 
clafle Alexandri circumuedus in mediterranea Perfidis ex India, narrata proxime a Iu/ 
ba:dein eam nauigationem,qus his annis coperta feruatur hodie.Oneficriti St Nearchi 
nauigatio nec nomina habet manfionu nec fpatia.Primuc^ Xylenepoiis,ab Alexandro 
codita,unde cceperunt exordium,iuxta quod flumen,auc ubi fuerit, no fatis explanatur. 
Hsc tamen digna memoratu produnt' ab eis: oppidu a Nearcho conditum in nauiga/ 
tione ea.FIumen Nabrum nauiu capax, contrd infula diftans Ixx.ftad. Alexanaria condi 
ta a Leonato iuflu Alexandri in finibus gentis, Argenus portu falubri. Flume Tuberum 
nauigabi!e,quod circa Parirs.Deinde Ichthyophagi tam longo tradu, ut xx dieru fpa/ 
tioprsnauigauerint.Infufa,quf folis appellatur,& eadem cubile Nympharum,rubens, 
tn qua nullu animal nen abfumitur,incertis caufis.Ori gens.Flumen Carmania: Hytanis ?o 
portuefum S£auro fertile.Ab eoprimu feptentrionesapparuifteadnotauere. Ardurum 
nec omnibus cerni nodibus,nec totis unqua.Achemenidas ufq; illo tenuifie. iErfs St fer/ 
ri metalla S£ arfenici St mini) exerceri .Inde promontoriu Carmania: eft:ex quo in aduer 
fa ora ad gente Arabie Macas traiedus diftat l. M. p.Infufg tres,quaru Organa tantum 
habitatur aquofa, d concinenti xxv. M. p. Infula iiij.iam in finu ante Perfida. Circa has 
hydri marini uicenu cubitoru adnatantes terruere claftem. Infula Acrotadus,item Gau/ 
rats,in quibus Chiana gens.Flumen Hyperis in medio finu Pcrfico,onerariaru naufum 
capax.Fiumen Sitiogagus, quo Pafargadas feptimo die nauigatur. Flumen nauigabile 
Phirftfmus,infula fine nomine. Flume Granius modicarum nauiu capax, per Sufianen 
fluitidextra eius accolunt Deximontani,qui bitume perficiunt. Flume Oroatis oftio dif/ 40 
ficilinifi peritis,inful§ 11 parus,inde uadofa nauigatiopaluftri fimilis: per euripos tamen 
quofdamperagitur.Oftium Euphratis.Lacus,quem faciunt Eulgus & Tigris iuxta Cha 
racem. Inde Tigri Sufa. Feftos dies ibi agentem Alexandru inuenerunt feptimo tnenfe, 
poftquam digreflus ab i)s fuerat Patalis, tertio nauigationis.Sic Alcxadri dariis nauiga/ 
uit.Poftea a Syagro Arabis promotorio Patalam fauonio,quem Hypalum ibi uocanr, 
pcci certiflimum uidebatur xm.xxxrj.M. p.sftimatioe. Secuta stas propiorem curfum 
tutioremq^ iudicauit, fi ab eodem promontorio Zizerum amnem portum Indis pete/ 
ret.Diuq? ita nauigatum eft, donec compendia inuenit mercator, Iucroq? India aamo/ 
ta eft. Quippe omnibus annis nauigatur,fagitrariorum cohortibus impofitis. Etenim p i/ 

rats 



historiae LIBER VI «5 

tatx maxime infeftabant.Nec pigebit totu curium ab Aegypto exponere,nuc primum 
certa notitia patefcente.Digna res,nullo anno imperrj noftri minus h— s quingenties ex/ 
hauriente India SC merces remittente, qax apud nos centuplicato ueneant. mm pafluum 
ab Aiexandria abeft oppidum Iuliopolis. Inde nauigant Nilo Coptum cccirj. M. pafl* 
qui curfus Etefqs flantibus peragitur xrj. diebus. A Copto camelis itur,aquationum ra/ 
tione manfionibus dilpofltis.Prima appellatur Hydreuma xxxrj,M.Secunda in monte, 
diei itinere.Tertia in altero hydreumate a Copto xcv.M.Deinde in monte.Mox ad hy/ 
dreuma Apollinis,a Copto dxxxiirj.M.p. Rurfus in mote. Mox ad nouu Hydreuma a 
Copto ccxxxirj.M.p.Eft SC aliud Hydreuma uetus,Troglody ticu nominatur,ubipraifi 
io dium excubat diuerticulo n.milium.Diftat inouo Hydreumate iiq. M.p.Inde Berenice 
oppidum,ubi portus rubri maris,a Copto ccIviq.M.p. Sed quia maior pars itineris con 
ficitur noctibus propter #ftus,& ftatiuis dies abfumutur,totum a Copto Berenicen iter 
duodecimo die peragitur.Nauigare inriptut ^ftate media ante canis ortum,aut ab exor 
tu protinus. Veniutq? circiter xxx die Ocelim Arabi^aut Canan thurifer^ regionis. Eft 
SC tertius portus,qui uocatur Muza,quem indica nauigatio no petit,nec nifi thuris odo/ 
rumcp Arabicorum mercatores.Intus oppida,regiaeiusappeliaturSaphar,aliudcpSa/ 
be.Indos autem petentibus utiliflimum eft ab Oceli egrcdi.Inde uento Hypalo nauigac 
diebus quadraginta ad primum emporium India: Muzirim, non expetendum propter 
uicinos piratas,qui obtinent locum nomine Hydras,neq? eft abundans mercibus. Pme 
zo rea longe a terra abeft nauium ftatio,lintribusc£ efferuntur onera, qua:geruntur.Regna 
bat ibi,cum prodere ha:c,Celebotbras, Alius utilior portus gentis Necanidon, qui uoca 
tur Becare.Ibi regnat Pandionjonge ab emporio mediterraneo diftante oppido, quod 
uocatur Modufa.Regioaut ex qua piper monoxylis lintribus Becaren conuehunt,uoca 
tur Cottona: qu$ omnia gentium portuumue aut oppidorum nomina apud neminem 
priorum snueniuntur. Quo apparet mutati locoruftatus. Ex India renauigatmenfe i£/ 
gyptio Tybi incipiente,noftro Decembri:aut utiq, Mechiris Aegypti] intra diem fcxtu, 
quod fit intra Idus Ianuarias noftras.Ita euenit,ut eode anno remeenr.Nauigant autem 
ex India uento uukurno:& cum intrauere rubrum mare,africo uei auftro.Nunc reuerte/ 
mur ad propofku. Carmania oram patere duodecies centena L.M.paflC Nearchus feri/ 
J® piit. Ab initio eius ad flumen Sabin c.M. paflfuu, Inde uineas coli SC arua ad flumen An/ 
damn,xxv.M.fpatio,Regio uocatur Armuzia.Oppida Carmani? Zetis SC Alexadria. 
Irrumpit deinde SC in hac parte geminu mate in terras,quod rubrum dixere noftri, Grae 
riErythneum a rege Erythra,aut (ut alfj)folis repercuffu talem reddi colorem exiftiman 


testalq ab harena terraq?:ak) tali aqua: ipuus natura. 

SinusPerflcus& Arabicus. Cap. xxim 

S Ed in duos diuiditur finus.Is qui ab oriete eft,Perflcus appellatur xxv.M.pafluu cir 
cuitu, ut Eratofthenes tradit.Ex aduerfo eft Arabia,cuius xn.M.paff. eft longitudo. 
Rurfus altero ambitur Gnu Arabico nominato: oceanum qui influit, Azaniu appellant. 
Periicum introitu v.M.p.iatitudinis,alq iiq.fecerunt. Ab eo ad intimu finum redto curfu 
40 x i. xxv.M.propemodu conftat efle,& fitum eius humani caprtis effigie.Oneflcritus SC 
Nearchu s ab Ind o amne in finum Perflcu,atq^ illinc Babylone ab Euphratis paludibus, 
fcripferut xx v.M.paffuu effe. In Carmanise angulo funt Chelonophagi, teftudinum 
fuperficie cafas tegentes,came uefcentes.A flumine Arbi promontoriu ipfum inhabitat, 
prxter capita toto corpore hirti,corrjs^pifcium ueftiti. 

Cafcandrus infula,Parthorum regna* Cap. xxv 

A B horu tractu India uerfus Cafcadrus deferta infula in oeeano L.M.p.traditur: ia/ 
xtaqp ea freto interfluere Stoidis,qu^ftuofa margaritis.A promotorio Carmanis 
iugunt: Armozei.Quida interponuc Arbiosccccxq.M.p.toto littore.Ibi portus Macedo 
nu,& ar^ Aiexadri in pmotorio.AmnesSaganos, dein Daras 8 i Saifos,Abeopromon 
~ torium 


94 C. P L I N11 NATURALIS 

tonum ThcmifteaSjinfuIa Aphrodifias h abitatur, inde Perfidis initiu ad flumen Oroa> 
tin, quo diuiditur ab EIymaide,Contra Perfidem infulaj,Philos, Cafandra, Aratia cum 
monte praalto Neptuno facra. Ipfa Perfis aduerfas occafum fita obtinet littora d, l.M. 
pafluum,etia in luxum diues,in Parthorum iampridem translata nomen.Horum de im/ 
perio nuc paucis.RegnaParthoru duodeuiginti funt omnia,ita enim diuidutprouincias 
circa duo(ut diximus)maria,rubrum i meridie, Hyrcanu i feptentrione.Ex ijs undecim, 
quse fuperiora dicuntur,incipiunt d confinio Armeni#,Caipi}sqj littoribus.-pertinent ad 
Scy thas,cu quibus ex sequo degunt.Reliqua feptem regna inferioraappellantur.Quod 
ad Parthos attinet,femper fuit Parthia in radicibus montium fepius dittoru, qui omnes 
eas gentes prartexunt.Habet ab ortu Arios,a meridie Carmaniam 3 i Arianos,ab cccafu n> 
Pratitas,Medos ,i feptentrione Hyrcanos,undiqj defertis cinda. Vlteriorcs Parthi No 
mades appellantur:citra deferta, ab occafa urbes eorum,quas diximus, IiTatis Si Callio/ 
pe:ab oriente xftiuo Europum,ab hyberno Mania:in medio Hecatonpylos, Arfaciasre/ 
gio Nifea Parthyenes nobiIis,ubi Alexandropolis a conditore, 

Media,Mefopotamia,Babylon,SeIeucia. Cap. xxvi 

N Eceflarium eft hoc in loco fignare 8 i Medorum fitum, terraruq? faciem circuage/ 
re ad Pe rficum mare,quo facilius deinde reliqua nofcatur, Nanqj Media ab occa- 
fu tranfuerfa oblique Parthia occurrens, utraq? regna includit. Habet ergo ipfa ab ortu 
Cafpios 3 iParthos,a meridieSittacenen &Sufianen 2 £ Perfida,ab occafu Adiabenen, d 
feptentrione Armenia. Perfie rubru mare femper accoluere,propter quod is finus Perfi/ 10 
cus uocacur.Regio ibi maritima CyropoIis.Qua uero ipfa fubit ad Medos Elymais.Me 
gala appellatur locus, arduo montis afcenfu per gradus,introitu angufto,ad Perfepoliti 
caput regni,dirutam ab Alexandro. Prieterea habet in extremis finibus Laodiceam,ab 
Antiocho condita.Inde ad oriente Magi obtinent Paflagardas caftellu, in quo Cyri fe/ 
pulchru eft: Si horum Ecbatana oppidu translatu ab Dario regead montes. Inter Par/ 
thos & Arianos excurrunt PanetacenlHis gentibus Si Euphrate,inferiora regna cludun 
tur.Reliqua dicemus a Mefopotamia,excepto mucrone eius Arabumqp populis,in prio 
re dijftis uolumine. Mefopotamia tota Aflyriorum fuituicatim diiperfapncter Babylo 
na Si Ninum. Macedones eam in urbes congregauere,propter ubertatem foli.Oppida 
praeter iam didta, habet Seleuciam, Laodiceam, Artemitam: item in Arabum gente, Jo 
qui Aroei uocantur,8£ Mardani, Antiochiamrqux apr^fetfto Mefopotamia Nicano/ 
re condita Arabis uocatur. lunguntur his Arabes, introrfus Eldamarrj. Super quos ad 
Peliacontam flumen Bura oppidum, Salmani 8 i Mafei Arabes. Gordysis uero iundli 
Aloni, per quos Zerbis fluuius in Tigrin cadit, Azones, Silices montani, Si Orontes. 
Quorum ad occidentem oppidum GaugamelaJtem Sue ia rupibus.Supra Silci, Claf/ 
fitx, per quos Lycus ex Armenia fertur: Abfitris ad hybernum exortum. Azochis op/ 
pidum. Mox in campeftribus oppida Diofpage, Polytelia, Stratonicea, Anthemus. 

In uicinia Euphratis Nicephorion, quod ut diximus, Alexander iuflit condi propter lo/ 
ci opportunitatem. Dicla eft Si ia Zeugmate Apamia, ex qua orientem petentes ex/ 
cipit oppidum apprime munitum,quondam ftadiorum fexaginta quinque amplitudi/ 40 
ne,8£ fatraparum regia appellatum, qu& tributa coferebantur,nunc in arcem redacftum. 
Durant ut fuerat Hebata,& dudlu Pomperj Magni terminus Romani imperrj Oruros, 
d Zeugmate ducentis quinquaginta millibus paflfuum.Sunt qui tradut Euphratem Go 
baris prsefedi opere deducium, ubi eum diximus findi, ne prsecipiti curfu Babyloniam 
infeftaretiab Aflyrrjs uero uniuerfis appellatum Armalchar, quod fignificat regium flu/ 
men .qua deriuatur oppidum fuitAgranie maximis, quod diruere Perfe. Babylon 
Chaldaicarum gentium caput diu fummam claritatem obtinuitintotoorbe, propter 
quam reliqua pars Mefopotamia: Aftyri^ Babylonia appellata eft, fexaginta millia 
pafiCamplexa muris.ducenos pedes altis,quinquagenos latis,in fingulos pedes ternis di/ 



HISTORIAE LIBER VI 

bitis mefura ampliore,q noftra,interfluo Euphrate,mirabili opere utroq*. Durat adhuc 
ibi Iouis Beli templu. Inuentor hic fuit fideralis fcientte. Cetero circuitu in folitudine re/ 
dqt,exhaufta uicinitate SeIeucte,ob id codit$ a Nicatore intra nonagefimu lapide,ineo/ 
fluente Euphratis foflaperdudi atq? Tigris: qu:e tamen Babylonia cognominat', libera 
hodie,ac fui iuris, Macedonum qj moris. Ferunt ei plebis urbanm dc.M. e fle: fitum uero 
mceniu aquibe pandentis alasragrum totius orientis fertiliflimu. Inuicem ad hanc exhau 
riendam,Ctefiphonte iuxta tertiu ab ea lapidem in Chalonitide codidere Parthi, quod 
nue eft caput regni.& poftcp nihil proficiebatur,nuper Vologelus rex aliud oppidu Vo 
logefocerca in uicino cSdidit.Sunt etiamnu in Mefbpotamia oppida,Hipparenu, Chal/ 
io deorum 8 C hoc ficut Babylon,iuxta flumen Narraga, qui dedit duitati nomen. Muros 
Hipparenoru Perte diruere. Orcheni quoqj tertia Chakteoru dodrina,in eode fltu lo 
cantur,ad meridie uerfl. Ab hrjs Notitte 8 C Orthophant;e,& Gr^ciochant^-Euphrate 
nauigari Babylonem e Perflco mari ccccxxq.M.paflf. tradunt Nearchus SCOncficritus. 
Qui uero poftea Icr/pferc, a Seleucia ccccxc.M. luba a Babylone Characem dxxv.M, 
pafluum. Fluere aliquiultra Babyiqnem cotinuo alueo priufquam diftrahiturin irrigua 
lxxxvrj.M. Vniuerlo autem curfa xr. M.paflf.Inconftantiam menfora diuerfitas auto/ 
rum facit^u Perte quoq? fchcenos&parafangasalrj alia menfara determinent. Vbi de 
finit alueo munire, ad cofinium Characis accedente tracftu,ftatim infeftant Attali latro/ 
nes Arabum gens. Vitra quos Scenit^.Ambitu uero Euphratis Nomades Arabia? ufq? 
20 ad deferta Syrte,unde in meridie fledii eum diximus,fo‘litudines Palmyrenas relinquen 
tem. Seleucia abeft a capite Mefopotamte Euphratem nauigantibus undecies centena 
xxv.M. p. A mari rubro fi Tigri nauigetur, cccxx. M. A Zeugmate dxxvrj. M. Zeu/ 
gma i Seleucia Syrte ad noftrum littus, cxxxq. M.p. Ftec eft ibi latitudo terraru inter 
duo maria.Parthici uero regni dcccc. xlfirj. M. pafluum.Eft etiamnum oppidum Mefo 
potamte in ripa Tigris circa confluentes,quod uocant Digbam. 

Flumen Tigris. Cap. xxvii 

QEd & de Tigri ipfo dixifle conueniat.Oritur in regione Armetite maioris,fonte con/ 
Oipicuoin planicie.Loco nome Elongofine eft.Ipfius,qua tardior fluit, Diglito: unde 
concitatur, a celeritate Tigris incipit uocari.Ita appellant Medi fagitta. Influit lacum A/ 
}o rethufam omnia illatapondera faftincntem, 6£ nitrum nebulis exhalantem. Vnu genus 
eipifeium eft, idq? tranlcurrentis no mifcetur alueo,ficut nec e Tigri pilees in lacu trafna/ 
tant.Fertur autem & curfu 8 C colore diflimilisrtranfuedusq? occurrente Tauro monte in 
fpecu mergitur. Subterq; laplus, a latere altero eius erumpit.Locus uocatur Zoroanda. 
Eunde efle manifeftu eft, quod demerfa perfert. Aiteru deinde tranfit lacu,qui Thofpi/ 
tes appellatur,rurfusqj in cuniculos mergitur, 8 C poft xxv.M.pafl' circa Nymph^u red/ 
ditur.Tam uicinu Arfante fluere eu in regioe Arhene Claudius Ctefar autor eft, ut cuna 
intumuere,confluant,nec tamen mifceantur,leuiorq? Arfanias,innatat iirj.M. ferme fpa/ 
tio:mox diuiiusin Euphratem mergitur. Tigris autem ex Armenia acceptis fluminibus 
claris,Partheni,Agnice,Pharioe, Arabas Orios Adiabenosq? diftcrminans,& quam di 
40 ximus Mefopotamiam faciens,luftratis montibus Gordyteorum circa Apamiam Mefe 
nes oppidu, citra Seleuciam Babyloniam cxxy.M.pafluu, diuifus in alueos duos,altero 
meridiem ac Seleuciam petit, Mefenen perfundens: altero ad feptentrione flexus,eiufi 
dem gentis tergocampos Cauchas lecat.Vbi remeauereaqu^Pafitigris appellatur.Po 
ftea recipit ex Media Choafpem:atque (ut diximus) inter Seleuciam & Ctefiphonte ue 
chis,in lacus Chaldaicos fe fundt't,eosq? Ixx.M. pafluum amplitudine implet. Mox ua/ 
fto alueo profulus, dextra Characis oppidi infertur mari Perfico decumo ore. Inter 11 
amnium oftia xxv. M. pafluum fuere, aut (ut alti tradunt) vrj- M. utroque nauigabilu 
Sed longo tempore Euphratem prasclufere Orcheni,& accole agros rigates,nec mfi per 
Tigrin deferturin mare, Proxima Tigri regio Parapotamia appellatur. Ineadidrum 
/ . . ofcb" . eft de 



0(5 C. PLINII NATVRALIS 

eft de Mdene.Oppidu eius Dibitach Jungitur Chalonitis cum Ctfefiphonte, non pal/ 
metis modo,uerum & olea pomiscp,alrjsq5 arbuftis nobilis. Ad eam peruenit Zagrus 
mons,ex Armenia inter Medos Adiabenoscp ueniens,fupra Parotacenen & Perfidem. 
Chalonitisabeft a Perfide cccclxxx. M, paff. Tantum a Caipio mari Aflyriam abefle 
compendio itineru aliqui tradunt.Inter has gentes atque Melenen Sittacene eft, eadem 
Arbelitis S l Paloftine dicfta v Oppidum eius Sittace Grajorum ab ortu eft, & S abata* 
Ab occafu autem Antiochia» ititer duo flumina Tigrin & Tornadotum. Item Apamiaj 
cui nomen Antiochus matris fuo impofu it,Tigris circufunditur.Hoc diuiditur Archoo, 
Infra eftSufiane,irt qua uetus regia Perfarum Sufa a Dario Hyftaipis filio condita: ab/ 
eftaSeleuda Babylonia ccccl.M. paff.Tantundem ab Ecbatanis Medorum per mon/ 10 
tem Charbartum. In feptentrionaliTigrisalueo oppidum eft Babytace. Abeft a Sufis 
cxxxv.M.pafflbi mortalium foli aurum in odio cotrahunt: Id defodiunt, ne quo cui fit 
inuiu.Sufianis ad orientem uerius iunguntur Cofeilatrones, &Mi20orum xl.populi 
liber? fericatis.Supra eos patent Parthufi,Mardi,& Saito,Hyi,qui protenduntur fupra 
Elymaida, quam Perfidi in ora iunximus. Sufa a Perfico mari abfimt ccl. M. paftuum. 
Qua fubrjtadeamdaffis Alexadri Pafitigri, uicus ad lacu Chaldaicum uocatur Aphle, 
unde Sufanauigatione lxv.M.d.paiT.ab{unt. Sufianis ab oriente proximi funt Chofi- 
ei.Tupra Chofieos ad feptentrionem Mefobatene fub monte Cambalido, qui eft Cau/ 
cafi ramus,inde molliflimo ttafitu in Bacftros. Sufianen ab Elymaide difterminat amnis 
Eulae is,ortus in Medis:medioq? (patio cuniculo conditus, ac rurfus exortus per Meta' 20 
batenenlapfus,Circuit atcem Sutorum ac Diano templum auguftiffimu illis gentibus, 6 i 
ipfe in magna ceremOnia.Siquidem reges non ex alio bibunt, 8 C ob id in longinqua por/ 
tant.Recipit amnem Hedypnun,proter Afylum Perfarum uenientem, & unum ex Su/ 
fianiSi oppidum iuxta eum Magoa, d Charace xv.M. paftuum. Quidam hoc in extre/ 
ma Sufiana ponunt folitudinibus proximum. Infra Euloum Elymais eft, in ora iundla 
Perfidi,dflumine Oroati ad Characem ccxl.M.pafT. Oppida eius Scleuria8£ Sofirate, 
appofita monti Caiyro. Oram quo proiacet, minorum Syrtium uice diximus inacceft 
fam cceno,plurimum limi deferentibus Brixia & Ortacea amnibus:madente 8 & ipfa Ely/ 
maide in tantum,ut nullus fitnifi circuitu eius ad Perfidem aditus.Infeftatur ferpenti/ 
bus,quos flumina deportant.Pars eius maxime inuia,Characeneuocat:ab oppido Ara/ $ 0 
bio claudente regna,de quo dicemus e^pofita prius M. Agrippo (entetia.Nanqj is Me/ 
diam & Parthiam,& Perfidem ab oriete Indo,ab occidente Tigri, a (eptentrione Tau / 
to,Caucafo,a meridie rubro mari terminatas, patere in longitudinem xm.xx.M.paff. 
in latitudinem dcccxl.prodiditiProterea per fe Melopotarniam ab oriente Tigri, ab oc/ 
cafu Euphrate,d feptentrione Tauro,a meridie mari Perfico indufam,Iongitudine o<ftin 
gentorum M.paff.latitudine ccdx. Charax oppidum Perfici finusintimum,d quo Ara/ 
bia Eudomon cognominata excurrit,habitatur in colle manu facio inter cofluentes,dex 
tra Tigrin,loua Euloum irj. M. paftdaxitate. Coditum eft primum ab Alexandro Ma/ 
gno:qui colonis ex urbe regia Durine (quo tum interrjt) deducftis,militu<^ inutilibus ibi 
teli(ftis,Alexandriaappellari iufierat:pagumc£ Pelloum,a patria fua,quem proprie Ma 40 
cedonum fecerat-Flumina id oppidu expugnauere. Poftea Antiochus reftituit, quintus 
regum,& fuo nomine appellauit.Iterumqs infeftatu Pafines Sogdonaci filius, rex finiti/ 
morum Arabu,quem Iuba (atrapen Antiochi fuifle falfb tradit,oppofitis molibus refti/ 
tuittnomenqj (u u dedit,emunito fitu iuxta in longitudine irjt M. paff. in latitudine paulo 
minus.Primo fuit a littore ftadfjs x.maritimu,etiam inde pleudopOrticus habet: Iuba ue 
ro prodente u M.paff. Nunc abeffe a littore cxx. M. legati Arabum noftricp negociato 
res,qui inde uenere affirmat. Nec ulla in parte plus aut celerius ( pfecere terr? fluminibus 
inuedto.Magis id miru eft,oftu longe ultra id accedete no repercuffas. Hoc in loco geni 
tum efle Dionyfiu,terraru orbis fitus recentiflimu sutorem conftat,quem ad comentan/ 

da omnia 


\ 



HISTORIAE LIBER vf 97 

da omnia in orientem prsmifitdiuus Auguftus, ituro in Armeniam ad Parthicas Ara/ 
bicasq; res maiore filio. Non me proterit , nec fum oblitus,fui qaenque (itas diligentifsi/ 
mum autorem uifam nobis in introitu huius operis. In hac tamen parte arma Romana 
fequi placet nobis, Iubamcp regem, ad eundem Caium Csfarem (criptis uoluminibus 
de eadem Arabica expeditione. 

Arabia,Nomades,Nabatsi,Omani,Tylos,8£Ogyrisin(ute Cap. xxvm 
A Rabia gentiu nulli poftferenda 3 amplitudine longifiima a monte Amano a regio 
ne Cilicis Comagenesq? defcedit,ut diximus, multis gentibus eorum deduclis il/ 
16 a Tigrane magno,(ponte uero ad mare noftrum Iittuscp Aegyptiacum,ut docuimus: 
10 necnon & in media Syrte ad Libani montem penetrantibus Nubeis 3 quibus iunguntur 
Ramifi.Deinde Taranei,deinde Patami.Ipfa uero peninfula Arabia inter duo maria,ru 
brum Perficumcp procurrens,quodam natur? artificio ad fimilitudinem atque magnitu 
dinem Italte mari circumfufa,in eandem etia csli partem nulla differentia fpedtat.Hsc 
quocp in illo (itu felix. Eius populos a noftro mari u% ad Palmyrenas (olitudines dixi/ 
mus.Reliqua nunc indeperagemus.Nomades infeftatorescp Chaldaeorum Scenitsfut 
diximus)daudunt,& ip(i uagi, fed a tabernaculis cognominati 3 qus cilicrjs metantur ubi 
libuit. Deinde Nabataei oppidum incolunt Petram nomine in conualle 3 paulo minus in 
M.pa{T.amplitudinis 3 circundatum montibus inaccefsis amne interfluete. Abeft a Gaza 
oppido lictoris noftri dc.M.a (inu Perfico cxxrj.M. Huc conuenit utrunque biuium, eo/ 
io rum qui Syrte Palmyram petiere,deorum qui ab Gaza uenerunt.A Petra incoluerunt 
Omani ad Charace ufqj, oppidis quondam claris a Semiramide coditis, Abefamide 8 C. 
Soraclia.Nunc fune folitudines.Deindeeftoppidu quod Characenoru regi paret in Pa 
fitigris ripa,Forath nomine,in quo a Petra c6ueniunt,Characemq? inde xrj.M.p. fecun/ 
do sftu nauigant. E Parthico enim regno nauigantibus uicus Teredon, infra confluen/ 
temEuphratis & Tigris:teua fluminis Chaktei obtinent,dextra Nomades Scenita:, 
Quidam& alia duo oppida longfs interuallis Tigris pramauigari tradunt, Barbatiam, 
mox Thumatam.-quod abeffe a Petra x.dierum nauigatione,noftri negociatores dicut, 
Characenorumcp regi parere: 81 Apamia fitam ubi reftagnatio Euphratis cu Tigri con 
fluat.Itacp molientes incurfionem Parthos,operibus abiedlis inundatione arceri. Nunc 
50 i Charace dicemus oram,Epiphani primu exquifitamdocusubi Euphratis offium fuit, 
flumen faifum,promontoriu Chaldone,uoraginifimiliuscp mari peri, M. ora:, flumen 
Achana,deferta c.M.paffufq? ad infulam Icharam.Sinus Capeus quem accolunt Gau 
lopes 8 i Chateni. Sinus Gerraicus.Oppidu Gerra wM.paff.ampIitudine, turres habet 
ex falis quadratis molibus, lictoreI. M.paff. regio Attene. Ex aducrfoTylos infula, to/ 
tidem milibus a littore, plurimis margaritis celeberrima cum oppido eiufdem nominis: 
iuxtaqj altera minor,i promontorio eius xfj.M.paff, Vitra magnas afpici infulas tradut, 
ad quas non fit peruentum. Huius ambitu cxq.M.D.paffuum,a Perfide longius abeffe, 
adiri uno alueo angufto.Infala Afgilia, Gentes Nocheti, Zurachi, Borgodi, Catarari, 
Nomades.Flumen Cynos. Vitra nauigationem incompertam ab eo latere propter Ceo/ 
40 puios tradit Iuba, prstermiffa mentione oppidi Omanorum Batrafabbes,& Ornans, 
quod priores celebrem portum Carmante fecere. Item Omns 81 Athana, quit nunc 
oppida maxime celebrari i Perfico mari noftri negociatores dicunt. A flumine Canis,ut 
Iuba tradit,mons adufto fimilis.Gentes Epimaranits. Mox Ichthyophagfinfula de(er 
ta,gentes Bathymi.Eblitei montes,infula Omcenus. Portus Machorbs, infuteEtaxa/ 
!os,Onchobrice:gens Chadsi.Infute fine nominibus mults.Celebres uero Ifura,Rhin 
nea, & proxima in qua feripts funt ftete Iapides literis incognitis.Goboea portus, Bra/ 
gs infute deferts.Gens Thaludsi.Dabanegoris regio.Mos Orfa cu portu.Sinus Dua 
tus,infute mults. Mons T ricoryphos.Regio Cardalena,infui? Solanid?,Capina.Item 
Ichthyophagorum.Deinde GIari.Littus Hammsum,ubiauri metalla. Regio Canau/ 

i na,gentc* 



98 C. PLINII NATVRALIS 

na,gentes Apitami,Gafani. InfulaDeuuade. Fons Goralus, Garpheti, infui* Aleu S£ 
Amnamcthu.Ges Darr*,infui* Cbelonitis,Ichthyophagon mult*.Eodanda deferta, 
Bafag, MuIt*Sab*orum. Flumina,Thamar,Amnoninful£Dolic*.Fontcs,Daulotes, 
Dora:inful* Pteros,Labanis,Coboris,Sambracate,& oppidu eodem nomine in conti/ 
nenti.A meridie infui* mult*,maxima Camari.Flumen,Myfecros.Portus,Leupas.Sce 
nit* Sab*i.Inful* muIt*.Emporium eorum Acila,ex quo in Indiam nauigatur. Regio, 
Amithofcuta,Damnia.Mizi maiores 8 C minores,Drimati,Mac*,Horu promontorium 
contra Carmania eft.Diftat I.M.p.Mira res ibi traditur: Numenium ab Antiocho rege 
Mefen* pr*pofitu ibi uidflfe eodem die cIafTe,*ftuqj reuerfo iteru equitatu cotra Perias 
dimicantem,& gemina troph*a eodem in loco Iouiac Neptuno ftatuiffe. Infula in alto io 
obiacet Ogyris,clara Erythra rege ibi fepulto . Diftat a continente cxxv. M. p. circuitu 
cxq.M.p.Nec minus altera clara in Azanio mari Diofcuriada, diftans d Syagro extimo 
promontorio cclxxx.M.p. Reliquiin continente a noto etiamnum Autarid*,in montes 
vtydierum trandtus. Gentes Larendani 3 Catabani 3 Gebanit*pluribus oppidis, (edma/ 
ximis,Nagia,& Tamna templorum lxv. H*c ert: amplitudinis fignificatio. Promonto/ 
rium,aquo ad continentem Troglodytarum I.M.p.Toani,Acchit*,Chatramotit*,To 
mabei, Antidalei,Lexian*, Agrei, Cerbani, Sab*i arabum propter thura clarifiimi, ad 
utraque maria porredtis gentibus.Oppida eoru in rubro littore Marane 3 Marma 3 Coro 
Iia 3 Sabatra:intus oppida Naicus,Cardaua,Carnus, & quo merces odorum deferut To 
mala.Pars eorum Atramit*,quorum caput Sobotale lx.templa muris includens. Regia 20 
tamen omnium Mariaba.finum obtinet xciiq. M.paiT.refertum infulis odoriferis. Atra/ 
mitis in mediterraneo iunguntur Min*i,mare accolunt SdElamit*. Oppidum eiuidem 
nominis.Iisiundli Cagulat*.Oppidum Siby,quod Gr*ci Apaten uocant;Arficodani, 
Vadei cum oppido magno, Barafei, Licheni. Sygaros infula, quam canes non intrant, 
expofiticp circa littora errando moriuntur. Sinusintimus in quo Leanit* qui nomen ei 
dedere.Regiaeorum Agra, 5 £in finu L*ana,uel,ut ali), AlIana.Nam & ipfum finum no/ 
ftri Alianiticum Icripfere 3 alq Elenaticum, Artemidorus Aleniticum, luba L*niticum. 
Circuitus Arabi* i Charace Ltjana colligere prodidquadragies odties cetena Ixv.M.Iu 
ba paulominus XL.M.putat.Latiifima eft a feptentrione inter oppida Herou & Chara/ 
cem .Nunc 8 i reliqua mediterranea eius dicantur. Nabateis Thimaneos iunxerunt ue/ 30 
teres, nunc funt Taueni 3 Suelleni, Sarraceni. Arra oppidum in quo omnis negociatio 
conuenit 3 Hemuat* 3 Analit*:oppida 3 Domada, Egra. Thamudei, oppidum Badana/ 
tha.Carrei,oppidum Chariati. AchoaIi,oppidum Phoda : ac Min*i, a rege CretfMi/ 
noe(ut exiftimant)originem trahentes: quorum Charmei, oppidum xiirj, M. paifuum 
Mariaba,Baramalacum,& ipium non fpcrnendumtitem Camon:Rhammei,& horum 
origo Rhadamantus putatur frater Minois.Homerit*,Mafiala oppido. Hamirei, Ge/ 
dranit*,Ampt*,IIifanit£,BachiIit*,Sammei,Amathei cum oppidis Neflfa& Cennefle 
ri.Zamareni cum oppidis Saiace,Scantate 3 Bacafcami. Riphearma oppidum, quo uo- 
cabulohordeum appellant. Autei &Raui,Gyrei& Mathatei.Helmodenescum oppi/ 
do Ebode. Agadturi in montibus 3 oppido.xx.M.paiT.in quo fons Emifchaba!es 3 quod G 40 
gnificat Camelorum oppidum.Ampelonecolonia Milefiorum.Adtrida oppidumtCa/ 
lingf),quorum Mariaba oppidum fignificat dominos omnium.Oppida,Pallon,Murati 
nimal iuxta flumen,per quod Euphratem emergereputant. Gentes Agrei, Hammonrj. 
Oppidum, Athenf. Caurarani,quod fignificat ditifiimos armento, Coranit£,Cf{ani, 
Choani.Fuerunt& Gr^ca oppida, Arethuia,Larifia,Chalcis,deleta uarqs bellis.Roma/ 
na arma folus in eam terra adhuc intulit Aliius Gallus ex cqueftri ordine. Nam C. Cg/ 
far Augufti filius,proipexit tantum Arabiam.Gallus oppida diruit no nominata ab au/ 
toribus qui ance fcripferut,Egran,Anncftum,Eicam, Magufam, Tammacu,Labeciam, 

Si fupradiclam Manabam,circuitu vi.M.p.Item Caripeta,qud iongiflfimeproceflit.C* 

tera 



HISTORIAE LIBER VI 59 

tcra explorata retulit,Nomades Iacfle Si ferina carae uefci.Reliquos uinum ut Indos pal/ 
mis exprimere,ole u fefama:. Numerofiffimos efle Homcritas,Minaris fertiles agros pal 
metis arbuftisq^in pecore diuitias. Cembanos Si Arios armis proflare, maxime Cha/ 
tramotitas.Garr^is Iatiflimos Si fertiliffimos agros. Sabsos ditifTimos fyluaru fertilita/ 
te odorifera,auri metallis,agrorum riguis,mellis cencq? prouentu. De odoribus fuo dice 
mus uolumine. Arabes,mitrati degunt,aut intonfo crine:barba abraditur,pr«tercp in fu 
periore labro. Alqs Si haze intonfa: mirumcp dieflu, ex innumeris populis pars requa in 
comercqs aut latrocinrjs degitrin uniuerfum getes diciffimre, ut apud quas maxime opes 
RomanorumParthorumqj fub(iftant,uendetibus qux e mari aut fyluis capiat,nihil in/ 
10 uicern redimentibus.Nunc reliqua oram Arabis cotrariam perfequemur.Timofthenes 
totu iinum quatridui nauigatione in longitudine taxauit, bidui in latitudinem,anguftias 
iirj.M.D.p.Eratofthenes ab oftio xiii.M.in quancp partem.Artemidorus Arabi? latere 
xmr.LM. Sinus maris rubri,Troglodytici Si Aethiopici. Cap. xxix 

T Roglodytico uero xi. lxxxq.M.paffuu,PtoIemaida ufque. Agrippa xim. xxfj.M. 

paffiine differentia laterum. Piericp latitudinem cccdxrj. prodiderunt,faucescj? h y/ 
bemo orienti obuerfas,alii iirj.M. alq vij.M. alq xrj. M.p. patere. Situs aute ita fe habet. 
Alinu Aelanitico alter finus que Arabes Aeant uocat, in quo Heroum oppidu cft.Fuit 
& Cambyfu inter NeIos& Marchadas,deducflis eo segris exercitus.Ges Tyra.Daneon 
portus, ex quo nauigabilem alueu perducere in Nilu, qua parce ad Delta didtu decurrit 
io ixtj. M. p. interuallo (quod inter flumen Si rubru mare intereft) primus omniu Sefoflris 
Aegypti rex cogitauitimox Darius Perfaru.deinde Ptolemsus fequens:qui Si duxit fof/ 
fam latitudine pedu c.alticudine xxx.in longitudine xxxyrj.M.D.p.ufqj ad fontes ama/ 
ros. ultra deterruit inundationis metus, excelftore tribus cubitis rubro mari cSperto, c|j 
terra Aegypti Aliqui non eam afferunt caufam, fed ne immiflo mari corruperetur aqua 
Nili,qu££ fola potus pr^bet.Nihilominus iter totum terendo frequentatur a mari Aeg y 
ptio, quod eft triplex; Vnum & Pelufio per harenas,in quo nift calami defixi regant, uia 
non repetitur/ubinde aura ueftigia operiente. Alterum uero n.M. paffuu ultra Calium 
montem,quod a Jx.M.paffuum redit in Pelufiacam uiam.Accolunt Arabes Autei.Ter/ 
tium a GerroCquod Adipfon uocant)per eofdem Arabes Ix.M. paff. propius, fed afpe/ 
jo rum montibus Si inops aquarum.Eas aix omnes Arfinoen ducunt,conditam fororis no 
mine in linu Charandra, a Ptolemaso PhiIade!pho:qui primus Troglodyticen excuflit, 
amnem qui Arfinoen profluit, Pcolem^um appellauit. Mox oppidum paruu efl: Aen/ 
nam,pro quo alrj Philoteram feribunt. Deinde funt Azarei,ex Troglodytarum connu/ 
bf)5 Arabes feri.Tnful?,Sapirene,Scytala,mox deferta ad Myos hormon,ubi fons Tad 
nos,mons Eos, infula Lambe, portus multi, Berenice oppidum matris Philadelphino/ 
mine,ad quod itera Copto diximus.Arabes AuteiSd Gnebadei.Troglodyrice, quapri/ 
fci Michoen,alij Midoen dixere.Mons,Pentedadlylos.InfuIa: Stenjc dira: aliquot. Ha/ 
lonnefi non pauciores; Cardamine,Topazos, qusgemm^ nomen dedit. Sinus infulis 
refertus:ex rjs qu^Mareu uocatur,aquofa:qu^Eratonos,fitiens.Regum r\ prafedtifue 
4 ° re.Introrfus Candei,quos Ophiophagos uocant, ferpentibus uefei aflueti.Neqj alia re/ 
gio fertilior earum. luba qui uidetur diligentifsime profecutushrec, omifit in hoc traeflu 
(nili (i exemplarium uitium efl) Berenicen alteram, qux Panchryfos cognominata efl. 
Tertiam qux Epidires,infignem loco. Efl enim fica in ceruice longe procurrente,ubi fau 
ces rubri maris,iiq.M.D. paff. ab Arabia diftans.Infula ibi Cytis,topaziu ferens Si ipfa. 
ultra fylu£,ubi Ptolemais a Philadelpho condita aduenatus elephantorum ob id Epi/ 
theras cognominata,iuxta lacum Monoleum. Hxc efl regio fecundo uolumine a nobis 
fignificata: in qua xly. diebus ante folftitium, totidem^ poftea, hora vi.confumuntur 
umbra, 8i in meridiem reliquis horis cadunt, cazteris diebus in feptentrionem: cum in 
Berenice quam primam pofuimus, ipfo die folftitij vi. hora umbrgin totum abfuman/ 

i z tut 






Jfcf: 


r©0 Cg . PLINII - N A T V R A L-I~jB 

tur,nihil^ annotetur aliud noui,dcfj. M. pafinteruallo a Pcolemaideircs ingentis exem/ 
plitlocusqj fubtilitatis iromenfs,mundo ibi deprehenfo: cum indubitata ratione umbra 
run^Eratofthenes meforam terrs prodere inde cceperit.Hinc Azanium mare,promon/ 
torium quod aliqui Hifpalu fcripfere.Lacus,Mandalu.Infula CoIocafitis,& in alto mub 
ts,in quibus teftudoplurima.Oppidum,Suchs,infulaDaphnidis. Oppidum, Aduli/ 
ton.Aegyptiorum hoc ferui d dominis profugi condidere.Maximu hic emporium Tro/ 
glodytarum,etiam Aethiopum. Abeft a Ptolemaide v. dierum nauigatione. Deferunt 
plurimumebur,rhinocerotum cornua,hippopotamoru coria,celtiuteftudinum,fphin/ 
gia,mancipia.Suprd Aithiopes Aroteres. infula qus Alisu uocantur, item Bacchias & 
Antibacchias,^ Stratonis.Hinc in ora i&thiopis ftnus incognitus,qd admiremur, cum io 
ulteriora mercatores fcrutentur.Promontorium in quo fons Cucios,expetitus nauigan/ 
tibus. Vltrdlfidis portus x. dierum remigio ab oppido Adulitarum diftans. In eum 
Troglody tis myrrha confertur.Infuls ante portum duas, Pfeudopyls uocantur,interio 
res totidem Pyls. In altera Ileis lapides literis incognitis. Vitra finus Abalites. Infula 
Diodori,& alis deferrs.Oppidum Gaza,pramcntorium 8 i portus MofTyIicus,qud citi 
namomum deuehitur.Hucufqg Sefollris exercitu duxit. Aliqui unum iEthiopis oppi¬ 
dum ultra ponunt in littore Baragaza. A Moflylite promontorio Atlanticum mare inci/ 
pere uult Iuba > prster Mauritanias fuas Gadis ufq? nauigandum coro. Cuius tota Ien/ 
tentia hoc in loco fubtrahenda non eft, A promontorio Indorum quod uocatur Lepte 
acra,ab alrjs Drepanu,proponit redlo curfa prster exulla ad Malocho infu!am c xv.M. *© 
p.eflfe.tnde ad locu queaa uocant Sceneos, ccxxv. M. Inde ad infulam Sadanum ci.M. 
pafluum.Sic fieri ad apertum mare xvui-lxxxv.M.p.Reliqui omnes propter folis ardo 
rem nauigari pofle non putauerunt. Quin Si commercia ipfa iafellant ex infulis Arabes 
Alcits appellati.quoniam bubulos utres binos Ilernentes ponte,piraticam exercet fagit/ 
tisuenenacis.GentesTroglodytarum Iuba tradit Therothoas ^uenatu didtos,mirs ue/ 
locitaris:QcutIdbthyophagos,natantesceu maris animaIia:Bargenos. Zageras,Chaiy/ 
bas 3 Saxinas,Syrecas,Daremas, Damazanes.Quin Si accolas Nili 3 Syene no Aethio/ 
pum populos^fed Arabum eflfe dicit ufq? Meroen. Solis quoq? oppidum quod non pro/ 
cui Memphi in iEgypti fitu diximus, Arabes conditores habere. Sunt Si qui ulteriorem 
. ripam /Ethiopis auferant,adnedlantcp Africs.ripas aut incoluere propter aquam.Nos ?o 
telidlo cuiq* intelligendi arbitrio,oppida quo traduntur ordine utrinq? ponemus. A Sye 
ne prius Arabis latere gens Catadupi. Deinde Syenits. Oppida, Tacompfon, quam 
quidam appellauerunt Thathicen, Araniu, Sefanium,Sandura, Nafaudum, Anaudo/ 
ma,Cumara,Beta,8cBochiana,Leuphitorga,Tantarene,Mcechindira,Noa,Gophoa, 
Gyftats,Megada,Lea,Rhemnia,Nupfia,Direa,Pataga,Bagada,Dumana, Rhadata, 
in quo felis aurea pro deo coIebatur.Boron in mediterraneo, Mallos,proximu Meres, 

Qc prodidit Bion. Iuba aliter: Oppidum in Monte Megatichos, inter Aegyptum Si 
Aethiopiam,quod Arabes Myrlon uocauere.deindeTacompfon,Aranium,Sefanium, 
Piden,Mamuda,Corambin.Iuxta eam bituminisfontem,Hammodara,ProfHa,Paren 
ta,Mama,Teflrara,CalIas,Zoton,Gaucome,Emeu,Pidibotas,Endondacometas,No'' 40 
mades in tabernaculis uiuentes: CyIlen,Pcmman,GadaoaIen, Paloin, Primmin, Nu/ 
pfin,DafeIin,Parin,Gambreues, Magafen.Segafmala , Cranda, Denna, Cadeumna, 
Thena,Batha,AIana,Marcua,Ssammos, Goram in infulaiab rjs Abala, Andrccalim, 
Seren, Mallos,Agocen.Ex Africs latere tradita funt eodem nomincTacompfos altera. 
Que pars prioristMogora, Sea, Edola,Pelenaria, Pyndis, Magufa,Bauma,Linitima, 
Spyntuma,Sydopta,Gen{ba,Pindicitora,Eugoa,OrQma,Suaia,Mauma,Rhuma,Vc 
bubuma,MuIona,quod oppidum Grsci Hypaton uccarunn Pagoargas, Zannes,tin/ 
de elephanti incipiant:MambIia,BerreIa,Cetuma. Fuit quondam 8 i Epis oppidum coq 
tra Meroen, antecp Bion feriberet deletu,Hsc funt prodita ufeg Meroen, exquibushpc 

tempors 



tempore flulluprope utrocg latere extat. Cetera fo!itudincs,nuper renuticiauere princi/ 
pi Neroni,mifli ab eo milites pr^toriani cum tribuno ad explorandum, inter reliqua bel/ 
la # Aethiopicum cogitanti. Intrauere autem # eo arma Romana diui Auguiti tempo/ 
ribus 3 duce P.Petronio,# ipfo equeftris ordinispnefecfto Aegyptqs.Oppida eorum ex/ 
pugnauit 3 que fola inuenerat quo dicemus ordine: Pfeichin,Pnmin 3 Aboccin, Phthurin* 
Cambufin, Attenan, Stadifin, ubi Nilus praecipitans Ce, fragore auditum accolis aufert. 
Diripuit# Napata.Longiffime aute a Syene progrefluseft dccdxx.M.paflim.Nec ta/ 
menarma Romana folitudinem ibi fecerunt. Aegyptioru bellis attrita eft Aethiopia,ui/ 
ciflim imperitando feruiendoq?, clara # potens etiam ufq? ad Troiana bella Memnone 
10 regnante:# Syrias imperitafle eam 3 noftroq? littore cetate regis Cephei patet Androme 
dx fabulis. Simili modo # de menlura eius uaria prodidere: primus Dalion ultra Me/ 
roen longe fubue<ftus:mox Ariftocreon, # Bion,# Bafilis: Simonides minor,etia quin/ 
quennio in Meroe moratus cu de Aethiopia Icriberet.Nam # Timofthenes daffiu Phi 
ladelphiprxfed:us,(ine menlura dierum lx.a Syene Meroen itetprodidit.Eratofthenes 
dcxxv.M. Artemidorus dc.M. Sebofus ab Aegypti extremis fexdecies cetena Ixxv.M. 
paff.unde proxime dicfti xidxx. Veru omnis hxc finita nuper dilputatio eft, quoniam 
a Syene dcccdxq. M. Neronis exploratores renuciauere his modis: A Syene Hieran ly/ 
caminon liiq.M.paffilnde Tania Ixxv.M. paiT. regionem Enominiton Aethiopum pri/ 
tnam cxx. Acinam liiq. M. Pitaran xxv. Tergedumcvi.M.infulam Gagauaen efle in 
20 medio eo tracftu. Inde primum uifas aues pfittacos, # ab altera (qua* uocatur Artigula) 
animal fphingion,iTergedo cynocephalos.Inde Nabata lxxx.M. Oppidu id paruum 
inter pr^dufta folum. Ab eo ad infulam Meroen ccdx.M.Herbas circa Meroen demum 
uiridiores lyluaruq? aliqd apparuifle,# rhinocerotu elephantoruqj ueftigia. Ipfum op/ 
pidum Meroen ab introitu infula abefle Ixx. M.p.iuxtaqj aliam inlulam Tatu dextro 
fubeuntibus aIueo,qu:e portum faceret.Aedificia oppidi pauca. Regnare fcemina Can/ 
chcen 3 quod nomen multis iam annis ad reginas tranlqt. Delubrum Ammonis # ibi reli 
giofura,# toto tracftu facella.C^teru cum potiretur rerum Aethiopes, infula ea magme 
claritatis fuit. Tradunt armatorum cd.M, dare folitam,artificum cccc.M.alere. Reges 
Aethiopum xlv.# hodie traduntur. 

50 Multiformes #mir« hominum effigies. Cap. xxx 

V Niuerla uero gens Aetheria appellata eft 3 deinde AtIantia 3 mox a Vulcani filio Ae 
thiope Aethiopia.Animalium hominumqj effigies moftriferas circa extremitates 
eius gigni minime mirum, artifici ad formanda corpora effigiescp calandas mobilitate 
ignea.Ferunt certe ab orientis parte intima gentes elfe fine naribus, aquali totius oris pia 
nicie. Alias luperiore labro orbas } alias fine linguis. Pars etiam ore concreto # naribus 
carens,uno tantu foramine fpirat, potumq* calamis auens trahit, # grana eiufdem aue/ 
nsfponte prouenietisad uefcendum * Quibuldapro fermone nutus motusqj membro 
rum eft.Quibufdam ante Ptolemaeum Lathyrum regem Aegypti ignotus fuit ulus igni 
um.Quidam # Pygmsorum gentem prodiderunt ante paludes, ex quibus Nilus orire/ 
40 tur.In ora autem ubi defrjmus,cotinui montes ardentibus fimiles rubent.Troglodytis # 
rubro mari a Meroe tracftus omnis fuperponitur: i Napata tridui itinere ad rubrum Iit/ 
tus 3 aqua pluuia ad ufum compluribus locis feruatur, fertilifiima regione qux intereft au 
ri, Vlteriora Atabuli Aethiopum gens tenet. Deinde contra Meroen Megabari,quos 
aliqui Adiabaras norainauere,oppidum habent Apollinis.Pars eorum Nomades, qux 
elephantis uefdtur. Ex aduerfo in Africa parte Macrobq. Rurfus d Megabaris Mem/ 
nones#Danelli,dierumcp xx.interuallo Critenfi. ultra eosDochi. deinde Gymni/ 
tes femper nudi, mox Ander^Mathita^MefagebcSjHipporea^atri coloris tota corpo/ 
ra rubrica illinunt At ex Africa parte Medimni. Deinde Nomades cynocephalorum Ia 
&euiuentes, 01 abi,Syrbot£,qui orftonum cubitorum efle dicuntur. Ariftocreon Liby? 

i j latere 



\px c. PLINII NATVRALIS 

buere d Meroe oppidum Toleti dierum v.itinere tradit.Inde dierum xfi.Efar iEgyprio/ 
rumoppidum,qui Pfammetichum fugerint:in eo produntur annis ccc.habitalTe. Con. 
tra in Arabico latere Daron oppidum efife eorum. Bion autem Sapcnuocat,quod ille 
Efar,& ipfo nomine aducnas ait fignificari. Caput eorum in infula Sembobitin, 8 i ter/ 
ttum in Arabia Sai.Inter montes autem 8 £Nilum Symbari funt, Phalanges, in ipfis ue/ 
ro montibus Afacha; multis nationibus, AbeRe a mari dicuntur dierum v.itinere. Viuut 
elephantoru uenatu.Infula in Nilo Semberritarum,regime paret. Ab ea Nubei iEthio/ 
pes dierum octo itinere. Oppidum eorum Nilo impolitum, Tenupfis. Sambriapud 
quos quadrupedes omnes fine auribuSjCtiam elephanti. At ex Africas parte Ptoembarf, 
Ptoemphana: qui canem pro rege habent, motu eius imperia augurantes: Auruipi op/1 0 
pido longe a Nilo Gto.PoRea Achifarmi, Phaliges, Marigerri, Calamarri. Bion &aiia 
oppida in infulis tradit : a Sembobid Meroen uerfus dierum toto itinere xx, Proximx in 
fu!as,oppidu Semberritaru fub regina:& aliud Afar.alterius oppidum Daron. Tertiam 
Medoen uocant,in qua oppidum Afel. Quartam eodem quo oppidum nomine Garo/ 
den.Inde per ripas oppida, Nauos,Modundam,Andatim,Sctundum,Coliigat, Secan/ 
deJNauedtabe, Cumi, Agrofpi, EEgipam, Candrogari, Arabam,Summaram. Re/ 
gio fupra Sirbirum, ubi definunt montes, traditur a quibufdam habere maritimos Ae/ 
thiopas, NificaRes, Nifitas, quod fignificat ternum 8 t quaternum oculorum uiros: non 
quia fic fint,fed quia fagittis praecipua cotemplatione utanf 1 . Ab ea uero parte Nili qax 
fupra Sy rtes maiores oceanumqj meridianum protenditur ,Dalion uocatos effe dicit, 20 
piuuia tantu aqua utentes Ciforos, Longoporos.Ab Oecalicibus dierum v.itinere VG/ 
balcosJfueloSjPharufos, Vaiios,Cifpios.Rcliqua deferta. Deinde fabulofa:ad ccciden 
tem uerfus Nigrce,quorum rex unum oculum habeat in fronte. Agriophagi panthera/ 
rum ieonu carnibus maxime uiuentes.Pamphagi omnia mandentes, Anthropopha/ 
gi humana carne uelcentes. Cynamolgi caninis capitibus. Arthabatitas quadrupedum 
feraru modo uagi.Deinde Hefperfi,Perorfi quos in Mauritania confinio dixinuis.Pars 
quadam iEthiopum locuRis tantum uiuit,fumo S£ fale duraris in annua alimenta: fi qua 
dragefimumuitieannum non excedunt* Aethiopum terram uniuerlam cum mari ru/ 
bropatere in longitudinem femel&uicies centena Ixx, M.pafT.in latitudine cum fuperio 
re JEgypto duodecies cetena xc vfi. M. Agrippa exiGimauir.Quida Icgitudine ita diuife 30 
runt.A Meroe Sirbitum xfi.dieru nauigationem.Ab ea xfi.ad Dabellos. Ab fis ad ocea/ 
num /Ethiopicum vi . dierum iter, In totum autem ab oceano ad Meroen dccxxv. M. 
paffeffe inter autores Fere conuenininde Syenen quantum diximus. Sita eR Aethiopia 
ab oriente byberno ad occidentemhybernum. Meridiano cardine fylushebcno maxi/ 
me uirenrtd media eius parte immines mari mons excelfus^ternis ardet ignibus, Theon 
ochema dictus Gr?cis:a quo nauigatio quatridui ad promontorium quod Hefperionce 
ras uocatur,cofine Africas iuxta Aithiopes Hefperios. Quidam & in co tracRu medicos 
colles amoena opacitate ueftitos iEgipanum Satyrorumq? produnt. 

InfukeAkhiopicimaris. Cap. xxxi 

I NfuIas toto eo mari & Ephorus complures efle tradidit,&Eudoxus & Timofthenes, 40 
Clitarchus uero Alexandro regi renuntiatam adeo diuitem, ut equos incolae talentis 
auri permutarent. Alteram,ubi facermons opacus fylua repertus eRet, difiillapubusar/ 
boribus odore mirae fuauitatis.Contra finum Perficum Cerne nominatur infula aduer/ 
fa A:thiopte,cuius neq? magnitudo,neq; interuailu a continente conftat.iEthiopas tsn 
tum populos habere traditur. Ephorus autor eft, a rubro mari nauigantes in eam non 
poflTe propter ardores ultra quafdaco!umnas(ita appellatur paruce inful«)prouehi. Po- 
1 ?’bius in extrema Mauritania contra montem Atlantem a terra Radia otRo abeffe pro/ 
didit Cemen, Nepos Cornelius ex aduerfo maxime Carthaginis a continente paGus 
nnllemon ampliorem circuitu duobus millibus. Traditur & alia infula contra montem 

Adantem 



Atlatitem;,& ipfa Atlantis appellata. Ab ea quinque dierum nauigatioae folirudines ad 
Aethiopas Hefperios, 81 promontoriuquod uocauimus Hdperionceras,inde primum 
circumagente fe terrarum fronte in occafum ac mare Atlanticum » Contra hoc promon/ 
tonum Gorgades infulas narrantur,Gorgonum quondam domus,bidui nauigatione di 
ftantes a cotinente,ut tradit Xenophon Lampfacenus.Penetrauit in eas Hanno Pceno/ 
rum imperator,prodiditq? hirta foeminaru corpora,uiros pernicitate euafiffe,duarumq? 
Gorgonum cutes argumenti & miraculi gratia in Iunonis templo pofuit, fpedatas ufq* 
ad Carthaginem captam. Vitra has etiamnu dua? Helpcridcs infuke narrantur. Adeoq* 
omnia circa hax incerta funt, ut Statius Sebofus a Gorgonu infulis praenauigatione At/ 
io lantis dierum xl. adHefperidum infulas curfum prodiderit, ab rjsad Hefperionceras 
unius,Nec Mauritania infularum certior fama eft.Paucas modo conftat effe ex aduerfb 


Autololu,a Iuba repertas,in quibus Getulicam purpuram tingere inftituerat. 

De fortunatis infulis. Cap. xxxir 

Q Vnt qui ultra eos fortunatas putant effe quafdamc^ alias,quorum numero idem Se 
Obofus etiam fpatia complexus, Iunoniaabeffe i. Gadibus dcd.M. paff tradit. Ab ea 
tantundem ad occafum uerfus Pluuialiam Caprariam^: in Pluuialia noneffe aquam 
nifi ex imbribus. Ab rjs ccl. M. paffuum Fortunatas,contra laeuam Mauritania viij.M. 
paffuum. Oram folis uocari in conualle a conuexitate,& Planariam a fpecie, conuallis cir 
cuituccc.M.paff. Arborum ibi proceritatem ad centum quadragintaquatuorpedesado 
20 lefcere.Iuba de fortunatis ita inquifiuit:fub meridiem pofitas effe prope occafum,i Pur/ 
purarrjs dccxxy.Mpaffuum,(ic ut. ccl. fupra occafum nauigetundeinde per ccclxxv.M. 
paffuum ortus petatur.Primam uocari Ombrion nullis ^dificiorum ueftigqs: habere in 
montibus ftagnum, arbores fimiies ferula, ex quibus aqua exprimatur, ex nigris ama/ 
ra, ex candidioribus potui iucunda. Alteram infulam Junoniam appellari, in ea «dicu/ 
iameffe tantum Iapide extrudam. Ab ea in uicino eodem nomine minorem. Deinde 
Caprariam lacertis grandibus refertam. Inconfpedu earum effe Niuariam, qua: hoc 
nomen accepitaperpetua niue,nebu!ofam. Proximam ei Canariam uocari,a multitudi/ 
ne canum ingentis magnitudinis; ex quibus perdudifunt a luba duo: apparentq? ibi ue 
ftigiaadificiorum. Cum autem copia omnes pomorum & auium omnis generis abun/ 
dent,hanc 81 palmetis caryotas £eretibus,ac nuce pinea abundare. Effe copiam 8 C mellis. 
Papyrum quocj? 81 filuros in amnibus gigm.Infeftari eas beluis, quae expellatur affidue, 
putrefccntibus.At abunde orbe terraru extra intri indicato,col!igenda in ardu menfara 
aquorum uidetur. Terra per menfurascoputatadigeftio. Cap. xxxiie 
T) Olybius a Gaditano freto longitudine diredo curfu ad os Maotis,xxxi ni.xx xvrj 
X M.d. paffuum prodidit. Ab eodem initio ad orientem redo curfu Siciliam xTr 
Ix.M.d.paff. Creram ccclxxv. M. paff Rhodu dxxxvi. d.paff. Chelidoniastantun/ 
dem: Cyprum cccxxv. M.paff. Inde Syria? Seleuciam Pieriam cxv. M.paffuum.Qua 
coputatio efficit uicies ter cetena xl.M.paff.Agrippa hoc idem interuallu a freto Gadita 
no ad linum Ifsicum per longitudinem diredam xxxmi.xl.pafluutn M.taxat,in quo 
4 ° haud frio an fit error numeri, quoniam idem a Siculo freto Alexandriana curfus xff.!. 
M.paffuum tradidit. Vnitierfus autem circuitus per finus didos ab eodemexordio coi/ 
ligit ad Maeotin lacum cTvi.M. paffuum. Artemidorus adfjcic dcdyi.M. Idem cum 
Maotide clxxiii. xc. M.paff. effe tradit. Hac eft menfura inermium, 8C pacata au da/ 
cia fortunam prouocanrium hominum. Nunc ipfarum partium magnitudo compara/ 
bitur, utcunque difficultatem afferet autorum diuerfitas. Aptiffime tamen fpedabitur 
ad longitudinem latitudineaddita.Eff ergo ad hoc praderiptum Europa magnitudo 
lxxxi. xlyiij. M. paffuum. Africa (ut media ex omni uarietate prodentium fumatur 
computatio) efficit longitudo xxxvii. xlviq.M.Latitudo quacolttur,nufqu3m ccl.M. 
paff excedit. Sed quoniam a Cyrenaica eius parte dccccx. M.paff eam fecit Agrippa, 


104 C. PLINlt NATVRALIS 

deferca eius ad Garamantis ufcpqu a nofcebantur, comple&ens, uniuerfam menfuram 
qusuenit in computationem xlvi. virj. M. paff. efficit. Afitelongitudo in confeffoeft 
Ixirj.M.d.cccl.M. paflf. Latitudo fane computetur ab Aet hiopico mari Alexandriam iu/ 
xta Nilum fita,ut per Meroen Si Syenen menfura currat xvnr. Ixxv. M.paffi Apparet 
ergo Europam paulominus dimidia Alte parte maiore eflfe quam Afiam. Eande altero 
tanto &fexta parte Africa: ampliore quam Africam.Quod fimifteatur omnes fammg, 
liquido patebit Europam totius terr^ tertia eflfe partem Si odauapaulo amplius: Afiam 
uero quartani Si quartamdecimam:Africam autem quintam Si infuperfexagefima.His 
addemus etiamnum unam Gtxcx inuentioriis fententiam uel exquifitisimte fubtilita/ 
tis,ut nihil defit in fpedlando terrarum fiturindicatisq? regionibus nofcatur,& qua: cuiqj io 
earum focietas fit fiue cognatio dierum ac nod:iu,quibusq? inter fe pares umbrf Si a:qua 
mundiconuexitas.Ergo reddetur hoc etiam, terracp uniuerfa in membra catli digeretur. 
Plura funt aute hxc fegmenta mundi, qux noftri circulos appellauere,Grsci parallelos. 

Digeftio terrarum in parallelos Si umbras pares. Cap. xxxuii 

T) Rincipium habet India: pars uerfa ad auftrum. Patet ufq? Arabiam Si rubri maris 
JT accolas. Continentur Gedrofi,Perfe,Carmani,EIym^i, Parthyene,Aria, Sufiane, 
Mefopotamia 3 SeIeucia cognominata Babylonia, Arabia ad Petras ufcp, Syriaccele,Pe 
IufiumAegypti:inferiorq^ora qu^uocaturAlcxadri#,Africa maritima.Cyrenaica op/ 
pida omnia, Thapfas, Hadrumetu, Clupea,Carthago,Vtica,utraq5 Hippo.Numidia, 
Mauritania utracp, Atlanticu mare,column^ Herculis.In hoc cfcli circumplexu equino/ 
tftrj die media, umbilicus, quem gnomonem uocat,vrj.pedes longus, umbra n 5 amplius 
iitj.pedes longam reddit. Nodlis uero dieiq^ longififima fpatia horas xiirj. jequinodliales 
habent, breuifsima^ contrario x. Sequens circulus incipit ab India uergente ad occa- 
fum,uaditper medios Parthos,Perfepolin,citima Perfidis,Arabiam citeriorejudsam, 
Libani montis accolas. Ampletftitur Babylonem,Idumxam, Samariam, Hierofolyma, 
Afcalonem,Ioppen,Ca:faream,Phoenicen, Ptolemaidem,Sidonem,Tyrum,Berytum, 
Botryn,Tripolin,Byblum, Antiochia,Laodicea,Seleuciam,Cilici£ maritima, Cyprum, 
auftrinam Cretam,Lilybaeum in Sicilia, feptentrionalia Africa 8i Numidia. Vmbilicus 
jfequinocftio xxxv. pedum, umbram xxiirj. pedes longam facit, Dies autem noxcp ma/ 
xirna xiirj. horarum «quinotftialium eft, accedente rjs quinta parte unius hor^. Tertius jo 
circulus ab Indis Imao proximisoritur. Tendit per Calpias portas Medi^ proximas, 
Cataoniam,Cappadociam,Taurum, Amanum,Iftum,CiIiciaS portas,Solos, Tarfum, 
Cyprum, Pifidiam,PamphyliiE Siden, Lycaonia, LycrazPataram,Xanthum, Caunum» 
Rhodum,Coum,Halicarnafifum,Gnidum,Dorida,Chium,DeIum, Cycladas medias, 
Gythium,Maleam,Argos,Laconiam,Elin, 01 ympiam,MeflTanam Peloponnefi, Syra/ 
culas,Catinam, Siciliam mediam,Sardinise auftrina, Carteiam,Gades.Gnomonis cen/ 
tumuncUe, umbram lxxvij. unciarum faciunt. Longifsimusdies eft lequinoctialium 
horarum xiirj. atque dimidia,cum xxx. parte unius hora.Quarto fubiacent circulo qux 
funt ab altero latere Imai.Cappadocia: auftrina, Galatia, Myfia,Sardis,Smyrna,Sipy/ 
luSjTmoIus mons Lyd ix, Caria, Ionia, Trallis, Colophon,Ephelus, Miletos, Samos, 40 
Chios,Icarium mare,Cyclades feptentrionales, Athenas, Megara, Corinthus,Sicyon, 
Achaia,Patr^,Ifthmos,Epirus,feptentrionalia Sicilia, Narbonefis Gallite exortiua,Hi 
fpanisemaritima a Carthagine noua,& inde ad occafum.Gnomoni xxi.pedum, relpon 
dent umbr^xvrj. pedum. Longifsimusdieshabeta:quinocftialeshoras quatuordecim, 

5 1 duas tertias unius horaj.Quinto cotinetur fegmeto ab introitu Cafpfj maris, Badtria, 
Iberia, Armenia,Myfia,Phrygia,HelIe{p 5 tus,Troas,Tenedus,Abydos,Scepfis,Ilium, 

Ida mons,Cyzicu,Lapfku,Sinope,Amiium,Heraclea in poto, Paphlagonia,Lemnus, 
Imbrus,Thaflus,Caflandria,Theftalia, Macedonia,Lariffa, Amphipolis, Thelfaloni/ 
ce, Peila, Edeffa, Beroea, Pharfalia, Caryftum, Euboea,Boeoti,Chalcis,Delphi, Acar/ 

nania 



fc i s T-O-Rl AE :■! fc r B-E A vit • iaf 

n9mTAetoIia,Apotfom'a,Brundifium,Tarentu,Thurq,Loed,Rhegium, Lucani,fsfea/ 
polis,Puteoli,Tufcum mare, Corfica,Baleares i} Hifpania media. Gnomoni feptem pe>» 
des, umbrae fex, Magnitudo diei fumma, horarum mquinosflialium quindecim. Sexta 
comprehendo qua continetur urbs Roma, amplectitur Cafpiasgentes, Caucafum,fe/ 
ptentrionalia Armenia, Apolloniam fupra Rhyndacum,Nicomediam,Nic,Tam,Chaf 
cedonem,Byzandum,Lyfimadhiam,Gherronefum,Melanern finum, Abderam, Samo 
thraciam,Maroneam,Aenum,Befsicam,Thracia mediam,Pieoni'am,Illyrios, Dyrrha/ 
chium } Canufium, Apulia: extima, Campaniam Si Hetruriam,Pifas, Lunam,Luca,Ge/ 
nuam, Liguriam, Antipolin, Mafsiliam,Narbonem,Tarraconem,Hifpaniam Tarraco/ 
io nenfem mediam ,Si inde per Ludtaniam.Gnomoni pedes noucm,umbr^ odio. Longil/ 
fima diei fpatia, horarum crquinoctialiu quindecim,addita nosa parte unius hor x: aut, 
ut Nigidio placuit, quinta ♦ Septima diuifio ab altera Cafpfj maris ora incipit.-caditcp fu/ 
pra Callatim,Bofphorum,Boryfl:henem,Tomos,Thracis auerfa,Triballos,Illyrici re/ 
liqua, Adriaticum mare, Aquileiam, Altinum,Venetiam, Vicentiam, Patauium, Vero/ 
nam,Cremona,Rauennam, Anconam,Picenum, Marfos,Pelignos,Sabinos, Vmbria, 
Anminum,Bononiam,Place'ndam,Mediolanum,omniaq? ab Apenninortranscj? alpes* 
Galliam Aquitanicam, Viennam,Pyreneum,Celtiberiam. Vmbilico trigintaquinq? pe 
dum,umbr£e trigintafex, ut tamen in parte Venetis exaequetur umbra Gnomoni; ara/ 
plifsima dies horarum aequinoctialium quindecim, Si quintarum partium horae trium. 
20 Hactenus antiquorum exacta celebrauimus. Sequendum diligendffimi,quod fiiperct 
terrarum eribus afsignauere fegmentis. A Tanai per Msotin lacum Si Sarmatas ulque 
Borythenem, atq? ita per Dacos partemq? Germanis, Gallias,oceani littora amplexi, 
quod efifec horarum fedecim. Alterum per Hyperboreos SI Britanniam, horaruidecem 
SC feptem.Poftremo Scythicum i riphsis iugis in Thulen,in quo dies cotinuarentur (ut 
diX!mus)no£tes(^ per uices.Iidem Si ante principia qusfecimus,pofuere circulos duos. 
Primum per infulam Meroen, 5 1 Ptolemaidem, in rubro mari ad eiephantoru uenatus 
conditam:ubi longifsimus dies duodecim horarum elTet,dimidia hora amplior. Secun/ 
dum per Syenem Aeoypti euntem, qui efifet horarum tredecim. Iideraq? fingulis dimi/ 
dia horarum fpatia ulque ultimum adieccre circulis.Et hactenus de terris. 


i» 


C. PLINII S E C V N D I NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER VII 


PRO OE M l V M* 


40 


v n d v s, Si in eo terr^, gentes,maria, infiils,infignes urbes,ad 
hunc modum fe habent. Animantium in eodem natura,nullius 
prope partis contemplatione minoret, fiquide omnia exequi 
humanus animus queat. Principiu iure tribuetur homini,cuius 
caufeuidetur cuncta alia genuifle natura, magna Si fsua met 
cede contra tanta fua munera: ut non fit fatis sftimare, parens 
melior homini, an tritior nouerca fuerit. Ante omnia unu ani/ 
mandu cundloru, alienis uelatopibusrcsteris uarie tegumenta 
tribuitjtetaSjCordceSjCodajfpinas^illos/stasqDiloSjplumamjpennaSjfquamas^ellera» 
Truncos etia arboresq? cortice,interdu gemino, a frigoribus Si calore tutata et. Horni/ 
nem tantu nudu,& in nuda humo, natali die abrjcit ad uagitus tatim Si ploratu,nulluq* 
tot animaliu aliud ad lachrymas,& has protinus uitsprincipio. At Hercule rifus, prgcox 
ille Si celerrimus,ante quadragefimu die nulli datur. Ab hoc lucis rudimeto,qu£ ne feras 
quide internos genitas,uincula excipiut,& omniu membroru nexus: itacj? feliciter natus 
iacet,manibus pedibusq, deuindlis, flens, animal exteris imperaturu: Si a fupplicrjs uita 
i.j' auipicatus 



Io6 C. PLINII NATVRAIIS 

aufpicatur,unam tantum ob culpam,quia natum eft.Heu dementiam ab rjs initqs exifti 
mantiu ad fuperbia fe genitos.Primaroboris (pes, primum^ temporis munus quadru/ 
pedi fimile facit.Quando h omini inceflus? quando uoxC quado firmu cibis ostquandiu 
palpitans uertex,fumm£ inter cunfta animalia imbecillitatis indicium? Iam morbi,totc£ 
medicina contra mala excogitara,& hx quoque fubinde nouitatibus uicftae. Cretera fen 
tire naturam fuam,alia pernicitatem ufurpare, alia prapetes uolatus,alia uires, alia nare: 
Hominem fcire nihil fine dodtrina, non fari,non ingredi, non ue(ci:breuiterq? non aliud 
naturas (ponte quam flere. Itaque multi extitere, qui non nafci optimum cenferent, aut 
quamocyfsime aboleri. Vni animantium ludius eft datus, uni luxuria, & quidem innu/ 
merabilibus modis, ac per fingula membra: uni ambitio, uni auaritia, uni immenfa ui/ 13 
uendi cupido,uni (uperftitio, uni fepultur^ cura,atque etiam poft: fe de futuro.NulIiuita 
fragilior,nulli rerum omniu libido maior,nulli pauor cofufior,nulli rabies acrior. Deniqj 
cetera animantia in fuo genere probe degunt: congregari uidemus, £& flare contra difsi/ 
miliarleonum feritas inter fe non dimicat:ferpentum morius n 5 petit ferpentesme maris 
quidem beluas ac pifces,nifi in diuerfa genera,feuiunt: At Hercule homini plurima ex ho 
mine funt mala. Gentium mirabiles figura Cap. i 

T de uniuerfitate quidem generis humani, magna exparte in relatione gentium di/ 
JC/ximus.Necp enim ritus moresep nunc tradtamus innumeros,ac totidem pene quot 
funt hominum coetus. Quredam tamen non omittenda duco,maximeq? longius £ mari 
cfegentiu : in quibus prodigiola aliqua & incredibilia multis,uifum iri haud dubito. Quis 20 
enim iEthiopas antecp cerneret,credidit,aut quid non miraculo eft cu primu in notitiam 
uenitCQuam multa fieri no pofle,priu(quam fint fadla,indicatur? Natura uero reru uis 
atep maieftas, in omnibus mometis fide caret:fi quis modo partes eius,ac no totam com 
pledlatur animo.Ne pauones aut tigrium,pantherarumc£ maculas, 8 t tot animalium pi 
cluras comemorem, paruum di< 5 lu,fed immenfum xftimatione, tot gentium fermones, 
tot lingure,tata Ioquedi uarietas, ut externus alieno pene no fit hominis uice.Iam in facie 
uultucp noftro,cum fint x.aut paulo plura membra,nullas duas in tot milibus hominum 
indiferetas effigies exiftere:quod ars nulla in paucis numero praftet affedtando.Nec ta/ 
men ego in plerifq? eoru obftringafidem mea,potiuscp ad autores relegabo, qui dubrjs 
reddentur omnibus:modo ne fit faftidio Gracos fequi,tanto maiore eorum diligetia uel 30 
curauetuftiore. De Scythis & aliaru diuerfitate gentium. Cap. 11 

“F7 Sfe Scytharum genera,& quidem p!ura,quas corporibus humanis ue(cerentur,indi 
X-/cauimus,Idipfum incredibile fortaffe, ni cogitemus in medio orbe terraru ac Sicilia 
6 £ Italia fuifle gentes huius monftri Cyclopas,& Lreftrygonas,&nuperrime trans alpes 
hominem immolari gentiu earum more folitum,quod paulum a mandendo abeft. Sed 
&iuxta eos, qui funt ad feptentrionem uerfi,haud procul ab ipfo aquilonis exortu, (pe/ 
cucp eius dicio, quem locum Gefclitron appellant,produntur Arimafpi quos diximus, 
uno oculo in fronte media infignes: quibus afsidue bellu efle circa metalla cum gryphis, 
ferarum uolucri genere quale uulgo traditur,eruenteexcuniculisaurum,mira cupiditate 
8 C feris cuftodientibus, 8 C Arimalpis rapientibus,multi, fed maxime illuftres Herodotus 40 
& Arifteas Proconnefius,(cribunt.Super alios aute Anthropophagos Scythas, in qua/ 
dam conualle magna Imai montis, regio eft qux uocatur Abarimon, in qua (ylueftres 
uiuunt homines,auerfis poft crura platis,eximi*uelocitatis, pafsim cum feris uagantes. 
Hos in alio no fpirare crelo,ideoqj ad finitimos reges n 5 pertrahi, necp ad Alexandrum 
Magnum pcrtracftos, Beton itinerum eius menfor prodidit.Priores Anthropophagos, 
quos ad feptentrionem efle diximus,x.dierum itinere fupra Boryfthenem amnem, ofsi/ 
bus humanoru capitum bibere, cutibusc^ cum capillo pro mantelibus ante pedlora uti, 
Ifigonus Niraenfis.Idem in Albania gigni quofdam glauca oculoru acie, a pueritia fta/ 
tim canos,qui nodtu plufquam interdiu cernant.Idem itineredierum x.fupra Boryfthe/ 

nem 



K I S T O R I AE. L I B E R Vtt tof 

nem, Sauromatiis tertio die cibu capere femper. Crates Pergamenus ifxHellefppto circa 
Parium,genus hominu fuiffe tradit,quos Ophiogenes uocat, ferpentum icftus contactu 
leuare folitos, 82 manu impofita uenena extrahere corpori. Varro etia nunc effe paucos 
ibi,quorum faliu^ c 5 tra idtus ferpentum medeatur. Similis 82 in Africa gens Pfyllorum 
fuit,ut Agatharchides fcribit,a Pfyllo rege diffla,cuius fcpulchru in parte Syrtium maio 
rum eft.Horum corpori ingenitum fuit uirus exitiale ferpentibus, ut cuius odore fopirec 
eas.Mos uerojiberos genitos protinus obqciendi fieuifsimis earum: eoc^ genere pudici/ 
tiam coniugum experiendi, non profugientibus adulterino (anguine natos ferpentibus* 
Hxc gens ipfa quide prope internicione fublata eft a Nafamonibus, qui nuc eas tenent 

40 fedes, Genus tamen hominum ex his qui profugerant, aut cum pugnatum eft, abfue/ 
rant,hodiecp remanet in paucis.Simile 8C in Italia Marforum gente durat,quos a Circes 
filio ortos ferut ,82 ideo ineffe fjs uim naturalem eam.Et tamen omnibus hominibus con/ 
tra ferpentes ineft uenenu.Feruntq? idlas faliua,ut feruentis aqu? contatftu fugere.Quod 
fi in fauces penetrauerit, etia mori: idqj maxime humani ieiuni oris. Supra Nafamonas 
confinesqj illis Maclias, Androgynos effe utriufcp natura,in ter fe uicibus coeuntes,Cal/ 
liphanes tradit, Ariftoteles adtjcit, dextra mammam fjs uirilem, heuam muliebrem effe* 
In eadem Africa familias quafdam effafcinantiumjfigonus 82 Nymphodorus tradunti 
quarum laudatione intereat probata,arefeant arbores,emoriatur infantes* Efieeiufdem 
generis in Triballis 82 Iilyrrjs,adrjcit Ifigonus, quiuifu quoque Gffafcinent,interimantcp 

zo qnos diutius intueantur,iratis pnecipue ocuhsquod eorum malum facilius fentire pube/ 
res. Notabilius efle quod-pupillas binas in oculis fingulis habeant, Huius generis 82 fce/ 
minas in Scythia, qux uocantur Bithy^, prodit Apoliontdes. Philarchus 82 in Ponto 
Thibiorum genus, multoscp alios eiufdem natura: quorum notas tradit in oculo altero 
geminam pupillam, in altero equi effigiem: Eofdem praterea non pofte mergi, ne uefte 
quidem degrauatos.Haud dilsimilerjsgenus Pharnacumin Aethiopia prodiditDa/ 

mon, quorum fodor tabem contadlis corporibus afferat, Fceminas quidem omnes ubi/ 
queuifo nocere, quae duplices pupillas habeat, Cicero quocpapud nos autor eft. Adeo 
natura, cum ferarum motem uefcendi humanis uifceribus in homine genuiffet, gignere 
etiam in toto corpore 82 quorundam oculis quoque uenena placuit: ne quid ufquam raa 

3 ° liefTet,quod in homine non effet. Haud procul urbe Roma in Falifcorum agro familiae 
funt paucae,qua; uocantur Hirpue:qu^fecrificio annuo, quod fit ad montem Soractem 
Apollini, foper ambuftam ligni ftruem ambulantes non aduruntur, Et ob id perpetuo 
fenatufconfultomilitia omniumq* aliorum munerum uacationem habent. Qaorun/ 
dara corpore partes nafcuntur ad aliqua mirabiles: ficut Pyrtho regi pollex in dextero 
pede,cuiustaCfculienofismedebatur.Hunccremaricum reliquo corpore nonpotuiife 
tradunt,conditumcp loculo in templo. Pracipue India Aethiopumqj tratftus, miraculis 
fcatent.Maxima in India gignuntur animalia.Indicio font canes grandiores ceteris, Ar/ 
bores quidem tantf proceritatis traduntur,ut fagittis fuperari nequeant.Haec facit uber 
tas foli,temperies cadi, aquarum abundantia(fi libeat credere) ut fob una ficu turm^ coti 

4 ° dantur equitum. Arundines uero tantae proceritatis, ut fingula internodia alueo nauiga/ 
bili ternos interdum homines ferant. Multos ibi quina cubita conffat longitudine exce/ 
dere:non expuere.mon capitis,aut dentium,aut oculorum ullo dolore affici,raro aliarum 
corporis partium: tam moderato folis uapore durari.Philofophos eoru quos Gymno/ 
fophiftasuocant,ab exortu ad occafum perflare, contuentes folem immobilibus oculis: 
feruentibus harenis toto die alternis pedibus infiftere.In monte cui nomen efl Milo, ho 
mines effe auerfis plantis,octonos digitos in fingulis pedibus habentes,autor eft Mega 
fthenes.Iti multis autem montibus genus hominum capitibus caninis, ferarum pellibus 
uelari,pro uoce latratum ^dere,unguibus armatum uenatu 82 aucupio uefei. Horum fu/ 
pra cxx,M,fuiffe prodente fe, Ctefias feribit: 82 in quadam gente Indue.fceminas femel 



to 8 C. PLINI i natvrAlis 

in uita parere,genitosq? confeftim cane fcere. Item hominumgenus quiMonofceli uoca 
rentur,firtgulis cruribus,mira pernicitatis ad faltu,eofdemqj Sciopodas uocari: quod in 
maioreceftu humi iacetcs refupini, umbra fe peduprotegantmon longe eos a Troglody 
tis abeflfe.Rurfusqj ab his occidentem uerfus quofdam fine ceruice,oculos in humeris ha 
bentcs.Sunt Si Satyri fubfolanis Indorum montibus(CartaduIoru dicitur regio) perni/ 
ciffimum animahtum quadrupedes,tum redle currentes humana effigie,propter ueloci/ 
tatem nifi fenes aut sgri non capiuntur.Choromandarum gentem uocat Tauron fylue/ 
ftrem fine uoce,ftridoris horredi.hirtis corporibus,oculis glaucis,dentibus caninis.Eudo 
xus in meridianis Indi#uiris plantas efifecubitales:Fceminis adeo paruas, ut Struthopo/ 
des appellentur. Megafthenes gentem inter Nomadas Indos nariu loco foramina tan/ i® 
tum habentem,anguium modo loripedem,uocari Syrid:as.Ad extremos fines Indif ab 
oriente circa fontem Gangis, Aftomorum gentem fine ore, corpore toto hirtam ueftiri 
frondium lanugine,halitu tantu uiuentem,& odore quem naribus trahat. Nullum illis ci 
bum,nullumt£ potum:tantu radicum florum^ uarios odores Si fylueftriu maloru,qu$ 
fecu portat longiore itinere,ne defit olfacflus: grauiore paulo odore haud difficulter exa/ 
nimari.Super hos extrema in parte montiu Spithatrrai Pygmad narratur,ternas fpitha/ 
mas 16 gitudine,hoc eft, ternos dodrantes no excedentes,falubri ralo,femperq* uernate, 
montibus ab aquilone oppofitis: quos a gruibus infeftari Homerus quoq? prodidit.Fa/ 
ma eft,infidentes arietu caprarucp dorfis, armatos fagittis ueris tempore uniuerlo agmi/ 
ne ad mare defcendcre,&oua pulloscp earum alitum cofumere:ternis eam expeditionem 20 
menfibus cofici,aliter futuris gregibus n 5 refifti.Cafas eorum luto pennisqj, 8i ouorum 
putaminibus conftrui. Ariftoteles in cauernis uiuere Pygmaeos tradit. Caetera de his,ut 
reliqui.Cyrnios Indoru genus Ifigonus annis centenis quadragenis uiuere.Item Aethio 
pas macrobios Si Seras exiftimat, Si qui Athon montem incolant: hosquidem,quia ui/ 
pennis carnibus alantur i itaque nec capiti nec ueftibus eorum noxia corpori incile ani¬ 
malia. Oneficritus, quibus in locis India: umbra non fint, corpora hominum cubitorum 
quinum 8c binorum palmoru exiftere, Si uiuere annos cxxx. nec fenefcere,fed ut medio 
muo mori. Crates Pergamenus Indos,qui centenos annos excedat,Gymnetas appellat, 
non pauci Macrobios. Ctefias gentem ex his qu^ appellatur Pandora,in couallibus fi/ 
tam,annos ducenos uiuere,in iuuenta candido capillo,qui in fcnedute nigrefcat.Contra J® 
alios quadragenos no excedere annos,iundtos Macrobrjs, quoru foemin^femel parian 
idiq> 8 C Agatharchides tradit. Praterea locuftis eos ali,& efle pernices. Mandrorum no/ 
men rjs dedit Clitarchus Si Megafthenes, trecetosqj eorum uicos annumerat. Fceminas 
feptimo cetatis anno parere,fenedla quadragefimo anno accedere. Artemidorus,in Ta* 
probana infula longifsimam uitam fine ullo corporis languore traduci.Duris* Indorum 
quofdam cum feris coire, mixtoscp 8 £ femiferos efle partus. In Calingis eiufdem Indiaz 
gente quinquennes cocipere fceminas,odtauum uira annum no excedere.Et alibi cauda 
uiilofa homines nafci pernicitatis eximra,alios auribus totos contegi. Oritas ab Indis Ar 
bis fluuius difterminat.Ii nullum aliu cibum nouere quam pifcium,quos unguibus difle/ 
cftos fole torreannatqj ita panem ex his faciunt,ut refert Clitarchus. Troglodytas fuper 4? 
Aethiopiam uelociores efle equis, Pergamenus Crates. Item Aethiopas odtona cubita 
Iongitudineexcedere.Syrbotasuocarigentem eam Nomadum Aethiopum,fecundum 
fiumen Aftapum adfeptentrionem uergentium.Gens Menifminorum appellata* abefl 
ab occano dieru itinere xx.animaliu qute cynocephalos uocamus,Iadte uiuit,quorum ar 
menta pafcit maribus interemptis,pratetquam fobolis caufa.In Afrira folitudinibus ho 
minum fpecies obura fubinde fiut * mometotjj euanefcut.H^c atq; talia ex hominu ge/ 
nere ludibria fibi,nobis miracula,ingeniola fecit natura.Et fingula quide quae facit indies, 
ac prope horas,quis enumerare ualeatCAd detegendam eius potentia,fatis fit inter pro/ 
digia pofuifle gentes.Hinc ad confefla in homine pauca* 

Dcprd 



VII 


H I S T O R I AE 


De prodigioris partubus. Cap. Iir 

T Ergeminos nafci certum eft,Oratioru Curiatiorum^ exemplo,Supra inter often/ 
ta ducitur,pmert^ in Aegypto,ubi fcetifer potu Nilus. Annis proximis,fupremis 
diui Augufl:i,Faufta quxda e plebe,Oftue duos mares,totidem fceminas enixa,famem 
quseonfecuta eft portendit haud dubie. Reperitur & in Peloponefo quinos quater eni/ 
xa,maioreq? parte ex omi eius uixiffe partu.Et in Aegypto feptenos uno utero fimul gi/ 
gni,autoreft Trogus.Gigoutur 8 t utriufqj fexus,quos Hermaphroditos uocamus,olim 
Androgynos uocatos,& in prodigrjs habitos, nuc uero in delicqs.Pompeius magnus in 
ornamentis theatri mirabiles fama pofuit effigies, ob id diligentius magnoru artificum 
io ingenrjs elaboratas: inter quas legitur Eutyche,a xx. liberis rogo illata Trallibus, enixa 
xxx. partus.Alcippe e!ephantu,quanquam id inter oftenta eft. Nanq* & ferpentem pe/ 
perit inter initia Marficibelli ancilla. Multiformes pluribus modis inter monftra partus 
eduntur. Claudius Caefar feribk Hippocentaurum in Theftalia natum eodem die inte/ 
rrjffe.Et nos principatu eius allatum illi ex Aegypto in meile uidimus.EftinterexempIa, 
in uterum protinus reueriiis infans Sagunti, quo anno ab Annibale deleta eft. 

De mutatione fexus, 8 C geminis partubus. Cap. mi 

E Xfceminis mutari in mares non eft fabuiofum.Inuenimus in annalibus, P. Licinio 
CraftbjC.Cafsio Longino coss. Cafsini pueru faftum ex uirgine fub parentibus, 
iuflfuqjarufpicum deportatum in infulam defertam. Licinius Mutianus prodidituiium 
io a fe Argis Arefcontem,cui nomen Arefcufie fuiffet,nupfiffe etiam,mox barbam & uirili 
tatem proueniflfe,uxoremcp duxifle. Eiufdem fortis & Smyrna puerum a fe uifum.Ipic 
in Africa uidi mutatu in marem nuptiaru die,L.Cofsiciu ciuem Tifdritanu.Aeditisgemi 
nis rara efte,aut puerpera,aut puerperio,prstercp aIteri,uita.Si uero utriufq* fexus aediti 
fint gemini,rariore utriqj falute.Fceminas gigni celerius cp mares,ricut celerius fenefcere. 
S^pius in utero moueri mares ,di in dextera fere geri parte,in beua fceminas, conftat. 
De homine generando, & pariendi tempore per illuftria exempla a 
menribusfeptem,adxi. Cap. v 

C Alteris animantibus ftatum, 8 C pariendi,^ partus gerendi tempus eft: homo toto 
anno & incerto gignitur fpatio. Alius feptimo menfe,alius o(ftauo,S! ufep ad initia 
50 decimi undecimicp.Ante feptimum menfem haud unquam uitalis eft. Septimo, non ni/ 
lipridie pofteroue plenilunqdie,aut interlunioconcepti nafcuntur. Transiatitiumin 
Aegypto eft,& ocftauo gigni.Iam quidem & in Italia tales partus effe uitales. Cotra pri/ 
fcoru opiniones uariant haic pluribus modis. Veftilia C. Herdicrj, ac poftea Pomponii 
atqj Orfiti clarifsimorum ciuium coniunx,ex his quatuor partus enixa,Sempronium (e 
ptimomenfe genuit,Suillium Ruffum undecimo, Corbulonem feptimo, utrunqj confli 
lem:poftea C^foniam Carj principis coniugem,ocftauo. In quo menfium numero geni/ 
tis,intra quadragefimum diem maximus labor. Grauidis autem quarto 6 C ocftauo men/ 
feJetalesCp in ijs abortus.Mafturius autor eft,L.Papyriu praitorem,fecundo haerede le/ 
ee agente, bonorum poftefsionem contra eum dediffe,cum mater partum fe xirj.menfi/ 
4° Bus diceret tuliffe, quoniam nullum certum tempus pariendi ftatutum uideretur. 

De conceptibus,^ figna fexus in grauidis prxuenientia partum. Cap. vr 
A Conceptu decimo die dolores capitis, oculorum uertigines tenebr^qj, faftidiu in 
Xx. cibis,redundatio ftomachi,indices funt hominis inchoati.Melior color marem fe/ 


renti,8d facilior partus:motus in utero quadragefi'mo die.Cotraria omnia in altero fexu: 
Ingeftabile onus,crurum 8 C inguinum leuis tumor.Primus autem xc.die motus. Sed plu 
rimutn languoris in utroq; fexu,capillum germinante partu, 8 t in plenilunio: quod tem/ 
pus sditos quoqj infantes preeeipue infeftat. Adeocp inceffus, atep omne quicquid dici 
poteft in grauida,refert:ut falfioribus cibis ufe,carentem unguiculis partum sdant: 8dfi 
relpirauere, difficilius enitantur. Ofcitatio quide in enixu letalis eft: ficut fternuiffe a coi/ 

k tu, abor 



PLINII NATVRALIS 


VII 

Of{/ 


tu^bortiuum»' De conceptu hominum & generatione. Cap» 

TV /T Iferetatqj etiam pudet *ftimantem quam fit friuola animalium fuperbintmi 
X\ Agonum plcrunq* abortus caufa fiat odor a lucernarum cxtincftu.His principrjs na 
feuntur tyranni,his ^arnifex animus.Tu qui corporis uiribus fidis, tu qui Fortune mune/ 
ra amplexaris,Si te ne alumnum quidem eius exiftimas, fed partum: tu cuius femper in 
uicftoria eft mens,tu qui te deum credis aliquo (ucceffu tumens, tanti perire potuifti, At/ 
qui etiam hodie minoris potes, quantulo ferpcntis i<ftus dente; aut etiam ut Anacreon 
poeta,acino uu* paF&jut Fabius Fenator pr*tar, in latftis hauftu uno pilo ftrangulatus. 

Is demu profecfto uitam «qua lance penfitabit, qui femper Fragilitatis human* memor 
Fuerit. De Agrippis. Cap. v 111 io 

T N pedes procedere nafcentem, contra naturam eft: quo argumento cos appellauere 
XAgrippaSjUt «gre partos:qua!iter M. Agrippam Ferunt genitum unico prope Felicita 
tis exemplo inomnibus ad hunc modum genitis. Quanquamis quoc^aduerfa pedum 
ualetudine,miferaiuuenca, exercito «uo inter armamortescp, ad noxia fuccefiu,infelici 
terris ftirpe omni,fed per utrafq? Agrippinas maxime,qu« Caium 8C Domitium Nero/ 
nem principes genuere,totidem Faces generis humani: prseterea breuitate *ui,quinqua/ 
gefimo uno raptus anno,in tormentis adulteriorum coniugis, focericp praegraui feruitio, 
luifie augurium pr*pofteri natalis exiftitnatar.Neronem quoq? paulo ante principem, 

& toto principatu fuo hoftem generis humani,pedibus genitu parens eius feribit Agrip/ 
pina.Ritu natur* capite hominem gigni mos efe,pedibus efferri. io 

Monftruofi partus excifi utero. Cap. ix 


donatus SC Manlius,qui Carthaginem cum exercitu intrauit. 

Quifint Vopifci. Cap. x 

■T T Opifcos appellabant e gcminis,qui retentiutero nafcerentur, altero interepto ab/ 

V ortu.Nanq; maxima, 8C rara,circa hoc miracula exiftunt.. 

Exempla nuroerofiefbbolis. Cap. xi 

T) R*ter mulierem-pauca animalia coitu ncuere grauida. Vnu quidem omnino aut ab 
i terum fuperfcetat.Extat in monumentis etiam medicorum, SC quibus talia cofectari io 
curas fuit,uno abortu xrj puerperia egeffa. Sed ubi paululum temporis inter duos conce 
ptus intercesfit,uterqj perfertur:ut in Hercule SI Iphiclo fratre eius apparuit.Sd in ea,qu§ 
gemino partu,alteru marito fimilem,altemm adultero genuit; Item in Proconnefia ancti 
la,qu* eiufdem diei coitu,alteru domino fimtlem, alteru procuratori eius: Et in alia, qu* 
unum iufto partu,quinqj menfium alterum «didifcRurfusin alia, quasfeptem menfium 
«dito puerperio, infecurismenfibus geminos enixa eft.Iam illa uulgata,uarieex integris 
truncos gigni,ex truncis integros,eademq? parte truncosrfigna quadam n«uoscp & rica 
trices etiam regenerari.Quarto partu Dacorum originis nota in brachio redditur. 

Exemplafimilitudinum. Cap. xii 

T N Lepidorum gente tres,intermiffo ordine, obdutfto membrana oculo,genitos acce/ 4° 
Xpimus.Similesquide alios auo;Et ex geminis quocg alterum patri, alterum matrtran- 
nocp poft genitu,maiori fimilem fuiffe ut geminu. Quafdam fibi fimiles femper parere, 
quafdam uiro,quafdam nulli,quafda Fceminam patri, marem fibi. Indubitatu exemplu 
eft Nicasi nobilis pycft* Byzantq geniti,qui adulterio Aethiopis nata matre,nil a ceteris 
colore differente,ipfe auum regenerauit Aethiopem. Similitudinu quidem in mente w 
putatio cft,& in qua credantur multa Fortuita po!Iere,uiFus,auditus 3 memoria, hauftseqj 
imagines fob ipfoconceptu.Cogitatio etiam utriuslibet animu fubito tranfuo!ans,effin 
gerefimilitudinem aut mifcere exiftimatur .Ideoq? plures in homine,cp in casteris omni/ 
bus animalibus differenti*, quoniam uelocitas cogicationu, animiq? celeritas, SCingenij 

«arietas 



H I S T 0 R I AE LIBER VI1 'llf 

uarietas multiformes notas imprimit:cum ceteris animantibus immobiles fint animi, $t 
fimiles omnibus,finguliqj in fuo cuicp genere. Antiocho regi Syrfe,eplcbe nomine Ar/ 
temon in tantu fimilis fuit,ut Laodice coniunx regia, necato iam Antiocho, mimum per 
eum comendationis, regnicg fuccefsionis peregerit. Magno Pompeio Vibius quidam e 
plebe & Publicius etiam ieruitute liberatus, indifereta prope fpecie fuere fimiles, illud os 
probu reddentes,ipfumq? honorem eximia frontis. Qualis caufa patri quoqj eius, Me/ 
nogeniscoci fui cognomen impofuit,iam Strabonis^ fpecie oculorum habenti, uitium 
imitata 8C in feruo:Scipioni Serapionis: is erat fuarrj negociatoris uile mancipium. Eiuf/ 
dem familiaiScipioni poft eum cognomen Salutio mimus dedit: Sicut Spinter fecunda 
10 rum,terriaruqj Eamphilus,collegio Lentuli 8C Metelli coss.In quo perquam importu/ 
ne fortuitum hoc quoqj fuit,duorum fimul confulum in fcena imagines cerni. E diuerfb 
L.Plancus orator, hiftrioni Rubrio cognomen impofuit. Rurfus Curionipatri Burbu/ 
leiuSjitemq? Meflalas Cenforio Menogenes,perinde hiftriones.Sutte quidem proconfu 
lis etiam rictum in ioquendojContradionemq^ lingua,& fermonis tumultum, non ima/ 
ginem modo, pifcator quidam in Sicilia reddidit. Cafsio Seuero celebri oratori, armen/ 
tarrj Mirmillonisobieda fimilitudo eft. Toranius M. Antonio iam triumuiro, eximios 
forma pueros,alterum in Afia genitum, alterum trans alpes, ut geminos uendidit: tanta 
unitas erat. Poftcfj deinde fermone pueroru detecta fraude d furete increpitus Antonio 
eft,inter alia magnitudine pretrj coquerente (nam ducetis mercatus erat feftertrjs)refpon 
io dit uerfutus ingenrj mango,ob id ipfiim fe tanti uendidifTe,quoniam non efTet mira fimi/ 
litudo in ullis eodem utero £editis:Diuerfarum quidem gentium natales tam concordi fi/ 
gura reperiri, fuper omnem effe taxationem: Adeoq* tempeftiuam admirationem intu/ 
Iit,ut ille profcriptoranimus,modo 8C contumelia furens, no aliud in cenfu magis ex for/ 
tuna fu a duceret. Qus fit generandi ratio. Cap. xm 

"H St quadam priuatim dififociatio corporum:& inter fe fteriles,ubi cum alrjs iunxere, 
X-^gignunnficut Auguftus 81 Liuia.Item altj al ixcp fceminas tantum generant,aut ma 
res:plerunq? 8t alternanttficut Gracchoru mater duodecies,& Agrippina Germanicino 
uies. Alrjs fterilis eft iuuenta:alrjs femel in uita datur gignere.Quadam no perferunt par 
tus:quales fiquando medicina 8t cura uicere, fcemina fere gignunt. Diuus Auguftus in 
fo reliqua exemplorum raritate, neptis fax nepotem uidit genitum quo excefsit anno M. 
Syllanum: qui quum Afiam obtineret poft confulatum, Neronis principis fuccefsione, 
ueneno eius intereptus eft.Q.Metellus Macedonicus,cum fex liberos relinqueret, unde/ 
cim nepotes reliquit, nurusuero generoscp, 8t oesqui fe patris appellatione falutarent, 
utginti feptem.In adis diui Augufti temporum inuenitur,xn.confulatu eius,L.q$ Sylla 
collega, ad 111 . Idus Aprilis, C. Crifpinum Hilarum ex ingenua plebe Fefulana, cum 
liberis noue (in quo numero fil ix duas fuerut) nepotibus xxvn. pronepotibus xxix< 
neptibus ix, prtelata pompa,cum omnibus his in Capitolioimmolaflfe, 

De eodem multiplicius. Cap. xrni 

*j\/T Vlier poft quinquagefimu annum no gignit,maiorcp pars quadragefimo proflu 
4o IVluium genitale fiftit.Nam in utris Mafaniftam rege,poft Lxxxvi.annugenerafie 
filium,quem Methymathnu appellauerit,daru efbCatonem Cenforiu odogefimo ex/ 
ado, e filia Salonfj clientis fui. Qua de caufa, aliorum eius liberorum propago, Liciniani 
funt cognominati, hi Saloniani, ex quibus Vticenfis fuit. Nuper etia L. Volufio Satur/ 
tiino in urbis prasfedura extindo, notum eft Cornelia Scipionum gentis Volufium Sa 
turninum, qui fuit conful,genitum poft Lxn.*annum. Etufqjad txxxv.apud ignobi/ 
lesuulgaris reperitur generatio. De menftruis mulierum. Cap. x\f 

S Olum aut animal menftruale mulier eftnnde unius utero, quas appellaruf molas. Ea 
eft caro informis,inanima,ferri idum & aciem refpuens.Mouetur,fiftitcjp menfes: 8£ 
ut partus,alias letalis,alias uni fenefeens,aliquando aluo citatiore excidens. Simile quid/ 

k a dam 54 



c. PLINII NATVRALIS 


dam&uiris in uentre gignitur, quod uocatfdrromficut Oppio Capitompr*tcriouiro» 
Sed nihil facile reperiatur mulierum profluuio magis monflrificum.Acefcunt fuperucn 
tu mufla,flerilefcunt tacfl* fruges,moriuntur infita,exuruntur hortorum germina,& fru 
dius arborum quibus infedere,decidunt:fpeculorum fulgor afpedlu ipfo hebetatur,ades 
ferri prasllringitur,eborist^nitor,aluei apum emoriunturries edam ac ferru rubigopro/ 
tinus corripit,odorcj5 dirus aera.Et in rabiem aguntur guflato eo canes, atque infanabili 
ueneno morfus inficitur. Quin SC bituminum fequax aiioquin ac lenta natura, in lacu Iu/ 
d*;e(qui uocatur Afphaltites)certo tempore anni fupernatans, nequit fibi auelli, ad om/ 
nem contadlum adh;erens,pneterquam filo quod tale uirus infecerit.Etiam formicis ani/ 
mali minimojinefle fenfurn eius ferunt:abrjciq^ guflatas fruges,nec poflea repeti.Ethoc l0 
tale tantumq?, omnibus tricenis diebus malum in muliere exiflit, 5 t trimeflri fpacio lar/ 
gius. Quibufdam uero fepius menfe, ficut aliquibus nunquam: fed tales non gignunt, 
quando h*c efl generando homini materia, femine e maribus coaguli modo hoc in fefe 
glomerante,quod deinde tempore ipfo animatur,corporatur^. Ergo cum grauidis flu/ 
xit,inualidi aut non uitales partus eduntur,aut faniofi,ut autor efl Nigidius. 

Item de ratione partuum. Cap. xvi 

TDem,lac faernin* non corrumpi alenti partum,fi ex eodem uiro rurfus conceperit, ar/ 
JLbitratur.Incipienteauthoc flatu aut definente, conceptus facillimi traduntur.Fcecun/ 
ditatis in fceminis pr*rogatiuam accepimus, inundlis medicamine oculis, laliuam infici. 
Ceterum aditis primores feptimo menfe gigni detes, priusq? in fupera fere parte, haud 20 
dubium efl.Septimo eofdem decidere anno,aliosc£ fuffici.Quofdam & cu dentibus na/ 

Ici,ficut M.Curium,quiob id Dentatus cognominatus efl:& Cn. Papyriu Carbonem, 
pnedaros uiros.In fceminis ea res inaufpicati fuit exempli regu temporibus. Cum ita na 
taefTet Valeria, exitio ciuitati,in qua elata efifet, futurum, refponfo arufpicum uaticinan/ 
te, Suefsa Pometia ilia tempeflateflorentifsimadeportataefiueridico exitu confecuto. 
Quafdam concreto genitali gigni,infauflo omine, Cornelia Gracchorum mater indicio 
efl:. Aliqui uice dentium,continuo offe gignuntur: ficud Prufi* regis Bithynioru filius, fu 
perna parte oris. Dentes aut tantu inui&i funt ignibus, nec cremantur cum reliquo cor/ 
pore.Iidem flammis indomiti,cauantur tabe pituit*.Candorem trahunt quodam medi 
camine. Vfu atteruntur,multoq? primu in aliquibus deficiunt. Nec cibo tantu & aiimen- 
tis neceffarq.-quippe uocis fermonisqj regimen primores tencnt,cocentu quoda excipien 
tesicfl:umlingu*,feriemc£fl:ru< 5 lur^,atq$ magnitudine mutilantes molientesueaut he/ 
betantes uerba:6£ cu defluxere,explanationem omnem adimentes. Quin &auguriuin 
hac eflfe creditur parte.Triceni bini uiris attribuuntur,excepta Turduloru gente: quibus 
plures fuere,longiora promitti uita putant fpacia. Fceminis minor numerus: quibus in 
dextra parte gemini fuperne, a canibus cognominati, fortuna blandimenta pollicentur, 
ficut in Agrippina Domitrj Neronis matre:contra in laua.Homine priufcp genito den/ 
te cremari,mos gentiu non eft.Sed mox plura de hoc, cu membratira hifloria decurret. 
Rififle eodem die quo genitus effet,unu hominem accepimus Zoroaflren. Eidem cete/ 
brum ita palpitafle,ut impofitam repelleret manu, futura prafagio fcienda. In trimatu 40. 
fuo cuiq? dimidiam efle menfuram flatur* certu efl. In plenum aute cundlo mortalium 
generi minorem indies fieri,propemodum obferuatur:raros<^ patribus proceriores,con 
fumente ubertatem feminum exuflione, in cuius uices nuncuergatauum. In Creta ter/ 
ra motu rupto monte,inuentum efl corpus flans XLVi.cubitoru,quod alrj Oricnis,aIrj 
OdfuifTe arbitranf.Oreflis corpus oraculi iuflfu refofium,vfi.cubitoru fuifle monumen. 
tis creditur.Iam uero ante annos prope mille,uates ille Homerus no ceflauit minora cor. 
pora mortalium qj prifcaconqueri.Nauq Pollionis amplitudinem annales no tradunt. 

- Sed quia populi cocurfu pene interemptus efletjprodigfj uice habitum. Procerifsimum 
homine atas noflro diuo Claudio principe Gabbaram nomine,ex Arabia aduedlu ix, 

pedum 



HISTORIAE LIBER VII flj 

pedam STtofidem unciaru uidit.Fucre fub diuo Augufto fcmipede addito, quoru corpo 
raeius miraculi gratia,in coditorio Salluftianoru afferuabanturhortoru: Pufioni&Se/ 
cundilbeerantnomina. Eodem pr«fide minimus homo duos pedes & palmu Conopas 
nomine, in dclicrjs lulim neptis eius fuit: Et mulier Andromeda liberta Iulim Augufto. 
Maniam Maximu,& M. Tulliu equites Romanos, binum cubitoru fuifle,autor eft M. 
Varro:& ipii uidimus in loculis aiferuatos. Sefquipedales gigni quofda longiores,in tri/ 
matu implentes uita: curfum,haud ignotu eft. Inuenimus in monumentis Salamine Eu/ 
thimenis filium,in tria cubita triennio adoleuifle,inceffu tardu,fenfu hebetem:&iam pu/ 
berem facium uoce robufta,abfumptu contratftione membroru fubita triennio circum/ 
jo acto.Ipfi nos pridem uidimus eadem ferme omnia,prmter pubertatem, in filio Cornelrj 
Taciti equitis Romani Belgica: Galliae rationes procurantis. Edlrapelos Gr«ciuocant 
eos:in Latino non habent nomen. Infignia corporum. Cap. xvii 

Q Vod fit hominum fpatium a ueftigio ad uerticem,ideifepafsis manibus inter lon/ 
gifsimos digitos obferuatum eft: ficuti uires dextra parte maiores, quibufdam 
«quas utracp,aliquibus l«ua manu pr^cipuas: nec id unquam in fceminis:Mares prmfta 
reponderet defundla uiuentibus corpora omniu animalium, & dormienda uigilanti/ 
bus. Virorum cadauera fupina fluitare,fceminaru prona:ueIut pudori defunctarum par 
cente natura. Exempla uariarum figurarum. Cap. xvm 

/'"f Oneretis quofdam ofsibus, ac fine medullis uiuere accepimus. Signum eoru efle, 
jo Vv nec fitim (entire,nec (udorem emittere: quanqua & uoluntate icimus fitim uitftam: 
equitemqj Romanu Iulium Viatorem e Vocontiorum gente foederata, in pupillaribus 
annis aqu« fubter cutem fufe morbo prohibitu humore a medicis,naturam feciffe con/ 
fuetudine,atq$ in fenecla caruifte potu.Necnon & aii) multa fibi imperauere. 

Diuerforum morum exempla. Cap. xix 

F Erunt Craffum auum CraiTi in Parthis interempti nunquam rififfe,ob id Agelaftu 
uocatum:ficuti nec fleflfe multos. Socratem daru fapientia eodem femper uifum uu! 
tu, nec aut hilari magis aut turbato. Exit hic animitenor aliquando in rigorem quen/ 
dam,toruitatemqj natura: duram 5t inflexibile, affedtusq^ humanos adimit, quales apa 
thes Grmci uocant,multos eius generis experti: quodtp miru fit,autores maxime fapien/ 
jo n'«,Diogenem Cynicum,Pyrrhonem,Heraclitum,Timonem, huc quidem etiam in to/ 
tius odium generis humani euedtum.Sed h«c praum natura infignia in multis uaria co/ 
gnofcuntur:ut in Antonia Drufi nuncp expuiflfe, in Pomponio cofulari poeta nuncp ru/ 
ctaflfe. Quibus natura concreta funt offa,qui iunt rari admodum,cornei uocantur. 

De fortitudine 8C uelocitate. Cap. XX 

Orporeuefco,(ed eximas uiribusTritanum,in gladiatorioIudoSamnitium arma 
votura celebre, filiumcp eius militem Magni Pomperj, &redtos &tran(uerfoscanceI/ @ 
latim toto corpore habuifle neruos,in brachrjs etia manibusqj,autor eft Varro in prodi 
giofauirium relatione. Atcp etiam hofte ab eo ex prouocationedimicante, inermi dex/ 
tra uno digito fuperatu,& poftremo correptu in caftra translatu. A. Iunius Valens me/ 
4° ruit in pr«torio diui Augufti centurio,uehicula cu culeis onufta donec exinanirentur, fu/ 
ftinere folitus:carpenta coprehenfa una manu retinere, obnixus cotra nitentibus iumen/ 
tis:SC alia mirifica facere,qum infculpta monumento eius fpeclantur.Ideo M. Varro:Ru 
fticellus,inquit,Hercules appellatus, mulum luu tollebat. Fufius Saluius duo centenaria! 
pondera pedibus,totidem manibus, 8C ducenaria duo humeris cotra (calas ferebat. Nos 
quoqj uidimus Athanatu nomine,prodigiofe oftentationis,quingenario thorace pium 
beo indutum,cothurniscp quingentorum pondo calciatu per fcenam ingredi. Crotonia 
tam Milonem Athletam, cum coftitiffet,nemo ueftigio educebatrmalu tenenti nemo di 
gitum corrigebat.Cucurriffe jmclx. ftadia, ab Athenis Laced«monem, biduo Philip/ 
pidem, magnum erat; donec Aniftis curfor Lacedxmonius, & Philonides Alexandri 

k 5 Magni 



H 4 


PLINII NATURALIS 


Magni,a Sicyone EIin,uno die Mcc.ftad.cucurrerunt. Nunc quidem in circo quofdani 
CLX.pafif.tolerare non ignoramus. Nupercp Fonteio & Vipfanio coss. anno ix. geni/» 
tum puerum a meridie ad uefperum Lxxv.M.paiT.cucurrifle.Cuius rei admiratio ita de/ 
mum folida perueniet, fi quis cogitet node ac die longifsimum iter uehiculis tribus Tibc 
rium Neronem emenfum,feftinantem ad Drufum fratre »grotante in Germania: in eo 
fuerunt cc-M.paflTuum. Deuifu. Cap. xxr 

O Culoru acies uel maxime fidem excedentia inuenit exempla.ln nuce inciufam Ilia/ 
da Homeri carmen in membrana icriptu tradidit Cicero. Ide fuiftequi peruideret 
cxxxv.m. paflf. Huic & nomen M. Varro reddidit, Strabonem uocatum.Solitum au- 
te Punico bello,a Lilyb»o Sicili» promontorio,exeute claffe Carthaginis portu, etiam io 
numerum nauiu dicere.Caliicrates ex ebore formicas,& alia tam parua fecit animalia,ut 
partes earum i c»teris cerni no poflfent.Myrmecides quidam in eodem genere inclaruit, 
a quo quadrigam ex eadem materia quam mufea integeret alis fabricatam, 8 i nauem, 
quam apicula pinnis abiconderet. De auditu. Cap. xxii 

A Vditus unum exemplum habet mirabile, pr»lium quo Sybaris deleta eft, eo die 
quo geftum erat,auditu 01 ympi».Nam CimbrioeuidoriSjCaftorescpRoma' 
ni qui Perficam uidoriam ipfo die quo contigit,nunciauere,uifus, 5 C numinum fuere pre 
fagia. Exempla patienti». Cap. xxm 

P Anentia corporis,ut eft crebra fors calamitatum,innumera documenta peperit.Cia 
rifsimum in fceminis Le»n» meretricis,qu» torta non indicauit Harmodium & Ari 20 
ftogitonem tyrannicidasan uiris Anaxarchi,qui fimili decaufa cum torqueretur,pr»ro/ 
fem dentibus linguam,unamq? fpem indicrj in tyranni os expuit. 

Memori» exempla. Cap. xxim 

M Emoria neceflarium maxime uit» bonu, cui pr»cipua fuerit haud facile didu eft, 
tam multis gloria eius adeptis. Cyrus rex omnibus in exercitu fuo militibus nomi 
na reddidit,L.Scipio populo Ro. Cyneas Pyrrhi regis legatus fenatui & equeftri ordini 
Rom» poftero dic cp aduenerat.Mithridates duaru 8 t xx gentiu rex,totide linguis iura 
dixit,pro cocione fingulas fine interprete affatus.Charmidas quida in Gr»cia,qu» quis 
exegerit uolumina in bibliothecis,legentis modo repr»fentauit.Ars poftremo eius rei fa 
<fta,& inuenta eft a Simonide melico,confummata Metrodoro Scepfia,ut nihil non rjf/ $cf 
dem uerbis redderetur auditum.Nec aliud eft »que fragile in homine, morboru 81 cafus 
iniurias atep etia metus fentiens,alias particulatim,alias uniuerfa. Idus lapide oblitus eft 
literas tantu.Ex pr»alto tedo lapfas,matris 8 C affiniu 3 propinquoruqp cepit cbliuionem: 
Alius »grotus,feruoru etiamtiui uero nominis Meftala Coruinus orator, itacp i»pe defi 
ceretentat ac meditatur uel quieto corpore &uaIido.fomno quoq; ferpentecoputat,ut 
^inanis mens qu»rat ubi fit loci. Laus C.Iulrj C»faris. Cap. xxv 

A Nimiuigorepr»ftantiisimu arbitror C.C»farem didatore. Nec uirtuteconftan/ 
JTXtiamcjj nunc comemoro,nec fublimitate oroniu capacem,quf ccelo c 5 dnentur:fed 
propriu uigorem celeritateq^ quodam igne uolucrem.Scribere 8 i legere fimul,didarect 
audire folitum accepimus.Epiftolas uero tantaru rerum quaternas pariter librartjs dida 40 
re: aut fi nihil aliud ageret, feptenas.Idem fignis collaris quinquagies dimicauit.-folus M. 
Marcellum tranfgreflus,qui undequadragies dimicauerat. Nam pr^ ter ciuiles uidorias, 
undecies c.8£ xcir.-M.hominu occifa pr»lrjs ab eo,non equidem in gloria pofuerim,tan/ 
tam etiam coadam humani generis iniuriarmquod ita efle confeftus eft ipfe,bellorum ci 
uilium ftragemnon prodendo. Iuftius Pompeio Magno tribuatur DcccxLVi.naues 
piratis ademifte.C»(ari proprium 8 t peculiare fit,pr»ter iupradida, clementi» infigne: 
qua ufquead poenitendam omnes fuperauit.Idemmagnanimitatis perhibuit exem/ 
plum,cui comparari no polsit aliud. Spedacula enim »dita effufasejp opcs,aut operum 
^magnificentiaminhacparte enumerare, luxuri»fauentiseft.Illa fuituera& incompa/ 

rabilis 


historiae liber vi! i,^ 

labilis inuidi animi fublimitas: captis apud Pharfaliam Pompeii Magni icriftrjs eptftov 
larum,iterumcjj apud Thapfum Scipionis,concremaflfe ea optima fide, atq? non legiflR 
Laus Pomperj Magni. Cap. xxvi 

T TErum ad decus imperrj Ro.no folum ad uiri unius pertinet uidoria } Pomperj Ma/ 
V gni titulos omnes, triumphosq? hoc in loco nucupari.-^quato no modo Alexadri 
Magni reru fulgore, fed etiam Herculis prope ac Liberi patris .Igitur Sicilia recuperata* 
unde primu Syllanus in Reip. cauia exoriens aufpicatus eft;Africa uero tota fubada,& 
in ditionem redada, Magnicp nomine ipolio inde capto, eques Ro. (id quod antea ne/ 
mo)curru triuphali reuedus eft: & ftatim ad folis occafum tranfgreflfus,excitatis in Pyrc 
io n^otroph^is,oppida dccclxxvi. abaipibusadfinesHiipanix ulterioris in ditione 
redacta uidorue fujeaflfcripfit, 8C maiore animo Sertorium tacuitrbelloqj ciuili (quod o/ 
tnnia externa cocicbat)extindo,iteru triumphales currus eques Ro. induxit,toties impe 
rator antecp miles, Poftea ad tota maria 8C deinde folis ortus miflfus, hos retulit patrice 
titulos,more facris certaminibus uincentium.Neq? enimipfi coronantur,fed patrias fuas 
coronat.Hos ergo honores urbi tribuit in delubro Mineruf ,quod ex manubijs dicabat, 
Cn.Pompeius Magnus Imp. bello xxx. annoru confedlo,fufis,fugatis,occifis,in dedi 
. tionem acceptis hominu uicies icmel centenis lxxxiii. m: deprefsis aut captis nauibus 
DcccxLvi.oppidis,caitellis m.d.xxxviii. in fide receptis: terris i Maeotis lacu ad ru/ 
brum mare fubadtis,uotum merito Mineru^.Hoc eft: breuiariu eius ab oriente. Trium/ 
io phi uero, quem duxit ad tertiu Calendas Octobres M.Meffala, M. Pifone confalibus, 
praTatio hxc fuit: Cum oram maritimam a praedonibus liberafiet, 8C imperiu maris po/ 
palo Romano reftituiflet,ex AGa, Ponto, Armenia,Paphlagonia,Cappadocia,Cilicia 
Sy'ria,Scythis,Iuda:is,Albanis,Iberia,infulaCreta,Bafternis,5C fug ha:c de regibus Mi 
thridate atep Tigrane triumphauit. Summa fummarum in illo gloria fuit (ut ipfe in con/ 
cione dixit, cum de fuis rebus diftereret) AGam ultimaprouinciaru accepiffe, eandemqj 
mediam patris reddidtffe, Si quis e contrario fimili modo uelit percenfere Csiaris res, 
qui maior ilio apparuit,totum profecto terrarum orbem enumeret: quod infinitum etTe 
conueniet. Laus Catonis primi. Cap. xxvii 

C Alteris uirtutu generibus uarie 5t multi fuere prceftantes.Cato primus Porcis gen 
tis,tres fummas in homine res prsftiriffe exiftimatus eft,oprimus orator,optimus 
imperator,optimus fenatonqus mihi omnia ,etiamfi non prius, attamen clarius fulfifie 
in Scipione Aemiliano uidentundempto prsterea plurimorum odio,quo Cato labora/ 
uit.Itaq? Gt proprium Catonis, quater 8C quadragies caufam dixifte: nec quenquam fe/ 
pius poftulatum, 3C femper abfolutum. Item de fortitudine. Cap. xxvm 

F Ortitudo in quo maxime extiterit, immenls qusftionis eft,utic£ G recipiatur poeti/ 
cafabuloGtas.Q.Ennius T.Cscilium Teucru,fratremcpeius pr^cipuc miratus,pro/ 
pter eosfextum annalem adiecir.L.Siccius Dentatus,qui tribunus plebis fuit, Sp.Tar* 
peio,A;i£ternio cofuIibus,haud multo poft exados reges, uel numeroGffima fuffragfe 
habet,centies uicies prsliatus,odies ex prouocarione uidor, xlv. cicatricibus aduerfai 
40 corpore inGgnis,nulla in tergo, Item {polia cepit xxxiirj. donatus haftis puris duodeui/ 
ginti,phaleris xxv. torquibus tribus & Ixxx. armillis clx. coronis xxvi. ciuicis xiirj.aureis 
vm.muralibus nr.obGdionali una, fifco sris, x captiuis&: xx Gmul bubus, Imperatores 
ix.ipGus maxime opera triumphantes fecutus:pmerea(qdoptimu in operib.eiusreor) 
uno ex ducibus T.Romulio ex cofulatu ad populu conuido male adi imperrj rei milita/ 
ris.Haud minora foret Manltj Capitolini decora,ni perdidiflfet illa exitu uit^.Ante xvi> 
annu bina ceperat fpoIia.Primus omniu eques coronam muralem acceperat, vi.ciuicas, 
xxxvn.dona,xxxirj.cicatrices aduerfo corgeexceperat:P.Seruiliu magiftru equitu ferua 
uerat, ipfe uulneratus humeru ae femur.Super oia,Capito!iu fammaqj rem in eo folus a 
Gallis ieruauerat,G no regno fuo feruaftet. Veru funt in his quide uirtutis opera magna, 
~ k 4 Tcdma 


116 


C. PLINII NATVRALIS 


fed maiora fortun£.M.Sergio,ut quidem arbitror, nemo quenquam homiriu iure pra/ 
tuleriolicet pronepos Catilina gratiam nomini derogarit.Secudo ftipendio dextera ma/ 
num perdiditiftipedrjs duobus ter Si uicies uulneratus efttob id neutra manu,neutro pe/ 
de fatis utilisiuno tantu feruo, plurimis poftea ftipendqs debilis miics. Bis ab Annibale 
captus(ncq? enim cu quolibet hofte res fuit)bis uinculoru eius profugus,xx.mefibus nui 
Io non die in catenis aut copedibus cuftoditus. Siniftra manu fola quater pugnauit, duo 
bus equis infidente eo fuffofsis.Dexterafibi ferrea fecit ,eaCp religata pralia tus, Cremo/ 
nam obfidione exemit, Placentiam tutatus eft: duodena caftra hoftium in Gallia cepit: 
qux omnia ex oratione eius apparent, habita cu in pratura facris arceretur a collegis ut 
debilis. Quos hic coronaru aceruos coftrucfturus hofte mutato? Etenim plurimu refert, io 
in qutecuiufcp uirtus tempora inciderit.Quas Trebia Ticinus^ aut Trafymenus ciuicas 
dedere?Qu£ Cannis corona meritaCunde fugifte,uirtutis fammu opus fuit.C^teri pro 
fedto uiclores hominum fuere,Sergius utcit etiam fortunam. 

De ingeniis Gue laudibus quorundam ab ingenrjs. Cap. xxix 

TNgeniorum gloris quis pofsit agere deletftu, per tot difciplinaru genera, 8C tantam re/ 
JLrum operumqj uarietateCnifi forte Homero uate Graco, nullu feliciore extitiflfe coue/ 
nit,ftue operis fortuna,fiue materia sftimetur.Itaqj Alexander Magnus (etenim infgtii 
busiudiciisoptime citracp inuidiam Luiifuperbacenfura peragetur) inter fpoliaDarij 
Perfaru regis unguentoru ferinio capto, quod erat auro gemmiscp ac margaritis precio/ 
fum,uarios cius ufus amicis demonftrantibus (quando radebat unguenti bellatore &mi 20 
litia fordidum) im 6 Hercule, inquit,libroru Homeri cuftodis deturrutpreciofifsimuhu/ 
mani animi opus,quam maxime diuiti opere feruaretur. Idem Pindari uatis familispe/ 
natibuscp iuflit pare;, cu Thebas caperet. Ariftotelis philofophi patria codidit:tantsecjj 
rerum claritati,tam benignu teftimonium miftuit.Archilochipoerainterfedlores Apol/ 

Io arguit Delphis. Sophoclem tragici cothurni principem defun&u fepeliri Liber pater 
iuftit,obfidentibus mcenia Lacedsmonrjs: Lyfandro eorum rege in quiete j&piusadmo 
nito,ut pateretur humari delicias fuas: Requifiuit rex quis fupremu diem Athenis cbrjl/ 
fettNec difficulter ex r)s qus deus Ggnificanet,intellexit:pacemcp funeri dedit. 

De Platone,Ennio,Virgilio,M. Varrone,^ M.Cicerone. Cap. xxx 

P Latoni fapientis antiftiti DionyGus tyrannus,alias fsuitis fuperbraqj natus, uitta/ }o 
tam nauem mifit obuianpfe quadrigis albis egredientem in litore excepit.Vigintita 
lentis unam orationem Ifocrates uendidit.Aefchines Athenienfts fummus orator,cu ac/ 
cufationem qua fuerat ufus, Rhodi legiftet,legit Si defenfione Demofthenis,ob qua in 
illud depulfus fuerat exiliu: mirantibuscp tum magis fuifte miraturos dixit,fiipfum oran 
tem audiuiftent: in calamitate teftis ingens facftus inimici. Thucydide imperatore Athe/ 
nienfes in exilium egere,rerum conditorem reuocauere, eloquentiam mirati,cuius uirtu/ 
tem damnauerant. Magnum 8i Menandro in comico focco teftimonium regum Aegy/ 
pti Si Macedonia c 6 tigit,c!afte 8i per legatos petito:maius ex iplo,regra fortunarpraia/ 
ta Iiterarum cofcientia.Perhibuere Si Romani proceres etia exteris teftimonia.Cn.Pom 
peius confecTto Mithridatico bello, intraturus Pofidonrj fapientra profeisione clari do/ 40 
mu,fores percuti de more a lieftore uetuit: 8 £ fafces lictorios ianue fubmifttis,cuifeoriens 
occidensqj fubmiferat.Cato Cenforius,in illa nobili trium fapientif proceru ab Athenis 
legatione,audito Carneade,quamprimum legatos eos cenfuit dimittendosiquoniam ii/ 

Io uiro argumentante, quid ueri enet haud facile difeerni poflet. Quanta morum com/ 
mutatioCllIe iemper alioquin uniuerfos ex Italia pellendos cenfuit Gracos:at pronepos 
eius VticenGs Cato, unum ex tribunatu militum philofophum, alterum ex Cypria Ie/ 
gatione deportauit, Eandemq? linguam ex duobus Catonibus, in illo abiecifle, in hoc 
importafle, memorabile eft. Sed &noftrorum gloriam percenfeamus. Prior Africa/ 
nus Q. Enntj ftatuam fepulchro fuo imponi iufsit.-clarumcp illud nomen, imo uero fpo/ 

lium 


HI S T -O R.I AE LIBER 


Uf 


lium exteftia orbis parte raptum,in cinere fupremo cum poetx titulo legi. Dtuus Augu/ 
ftus carmina Virgilrj cremari c 5 tra teftamenti eius uerecundiam uetuit: maiusqj. ita uad 
teftimoniu contigit, cp fi ipfe fua carmina probauiftet. M. Varronis in bibliotheca, qux 
prima in orbe ab Afinio Pollione de manubrjs publicata Romae eft,unius uiuentis pofi/ 
ta imago efhhaud minore(ut equide reor) gloria,principe oratore SC ciuc,ex illa ingenio/ 
rum q«x tunc fuit, multitudine, uni hanc coronam dante,cp cum eidem Magnus Pom/ 
peius piratico ex bello naualem dedit. Innumerabilia deinde lunt exempla Romana, i! 
perfequi libeat: cum plures una gens in quocunqj genere eximios tulerit,q cx teras terrx. 
Sed quo te M. Tulli piaculo tacea C qu6ue maxime excellentem infigniprxdicem? quo 
io potius quam uniuerfi populi illius gentis amplifsimi teftimonio, SC tota uita tua confu/ 
latus tantum operibus eledfcisC Te dicente,legem agrariam, hoc eft, alimenta fua,abdica 
ucrut tribusite fuadente,Rofcio theatralis autori legis ignouerut,notatascp ic difcrimine 
fcdis xquo animo tulerunwe orante,profcriptoru liberos honores petere puduit: tuum 
Catilina fugit ingenium: tu M. Antonium profcripfifti: Salue primus omnium parens 
patria appellate,primus in toga triumphum, linguazcp lauream merite, & facundia: La/ 
tiarumq; literarutn parens: atq (ut dictator C^far hoftis quondam tuus, de te fcripfit) 
omnium triumphorum lauream adepte maiorem, quanto plus eft, ingent) Romani ter/ 
minos in tantum promoui(Te,quam imperrj. 

De morum maieftate. Cap. xxxi 

io T> Hliquis animi bonis,prxftitere ceteros mortales fapietia,ob id Cati,Corculi, apud 
’ XvRomanos cognominati.Apud Grxcos Socrates, oraculo Apollinis Pythrj prmla/ 
tuscundtis. De autoritate. Cap. xxxii 

R Vrfus mortales oraculorum focietatem dedere Chiloni Laced^monio,tria prxce/ 
pta eius Delphisconfecrando aureis literis,qux funthxcrNofte fe quenque:&nihil 
nimium cupcre-.comttemq? seris alieni atque ktis,efte miferiam. Quin 5 C funus eius, cum 
uictore filio Olympia; expiraftet gaudio,tota Grsecia profecuta eft. 

Dediuinitate. Cap. xxxrri 

D Iuimtas,& quaeda calitu focietas nobilifsima, ex foeminis in Sibylla fuit: ex uiris in 
Melampode apud Gracos,apud Ro.in Marcio. DeNafica. Ca.xxxim 
"T Tlr optimus femel a condito auo iudicatus eft Scipio Nafica,a jurato fenatu. Idem 
V in toga candida bis repulla notatusa populo.In fumma, ei in patria mori no licuit: 
nonHercuie magis, quam extra uinculaiiii fapientiftimo ab Apoiiine iudicato Socrati* 
De pudicitia. Cap. xxxv 

P Vdicilfima foemina femel matronaru fententia iudicata eft Sulpicia Paterculi filia» 
uxor Fulurj Flaccuelecfta excentuprxdpuis,quxfimulacrum Veneris ex Sibyllinis 
libris dedicaret. Iteru religionis experimeto Claudia,inducta Romam deoru matre. 

De pietate. Cap. xxxvi 

P ietatis exempla infinita quidem toto orbe extitere,fed Romx unum,cui comparari 
cunfta non queant.Humilis in plebe, 8 C ideo ignobilis puerpera fupplfcrj caufa car/ 
4 ° cete inclufa matrc,cum impetraftet aditum,! ianitore (emper excufta ne quid inferret ci¬ 
bi,deprehenfa eft uberibus fuis alens eam. Quo miraculo, matris falus donata filix pie/ 
tate eft,amba2q? perpetuis alimentis.Et locus ille eidem confecratus eft dex,C.Quintio, 
M.Attilio coss. templo pietatis extruclo in illius carceris fede, ubi nunc Marcelli thea/ 
trum eft.Gracchorum pater,anguibusprehenfisin domo,cum re(ponderetur,ipfum u i/ 
cfturu alterius fexus interemptonmo uero,inquit,meu necate: Cornelia enim iuuenis eft» 
&parere adhuc poteft.Hoc erat uxori parcere,ST rcipublicxconfulere. Idcp mox colecu 
tum eft.M.Lcpidus Apuleif uxorischaritate poft repudiu obijt.P.Rutilius morbo leui 
impeditus, nundata fratris repulfa in cofulatus petitione,ilicoexpirauit.P.Catienus Phi 
lotimuSjpatronu adeo dilexit, ut hxres omnibus bonis inftitutus, in rogu eius fe taceret* 

De artium 



C. PLINII NAT VR AIIS 


De artiu plurimaru excellentia,Aftrologia,Gramatica,Geometria. Cap. xxxvii 

V Ariarum artium (cientia innumerabiles enituere,quos tamen attingi par fit,florem 
hominum libantibus:Aftrologia Berofus,cui ob diuinas pra:duftiones, Athenien/ 
fes publice in gymnafio ftatua inaurata lingua (latuere. Grammatica Apollodorus, cui 
Amphidyones Grcecuehonorem habuere.Hippocrates medicina,quiuenientemab 
Illyrrjspeftilenciam prodixit, Si difcipulos ad auxiliandum circa urbes dimifit: quod ob 
meritum honores illi, quos Herculi,decreuit Graxia. Eandem (ciendam in Cleombroto 
Ceo Ptolemseus rex Megalenfibus facris donauit C.taletis,feruato Antiocho rege. Ma 
gna & Critobulo fama eft,extradla Philippi regis oculo fagitta,& citra deformitate oris 
curata orbitate luminis.Summa aut Afclepiadi Prufienfi, codita noua (eda,(pretis lega/ ia 
tis Si pollicitationibus Mithridatisregis,reperta ratione qua uinum segris medetur, rela/ 
to e funere homine Si feruato:fed maxime,fponfione fada cum fortuna,ne medicus cre/ 
dcretur, fi uncp inualidus ullo modo fuiftet iple: Si uidlor fuprema in feneda lapfu (cala 
rum exanimatus eft. Grande Si Archimedi geometrica: ac machinalis fcietix tellimoniu 
M.Marcelli cotigit,interdido,cu Syracufa: caperentur, ne uiolaretur unus, nifi fefellifiet 
imperiu militaris imprudetia. Laudatus eft Si Ctefiphon Gnofius,a:de Ephefi^ Dians 
admirabiliter fabricatatPhilon, Athenis armametario mille nauiu: Ctefibius, pneumati/ 
ca ratione Si hydraulicis organis repertis.-Dinocrates, metatus Alexadro codentein Ae/ 
gypto Alexandriam.Idem hic imperator edixit,ne quisipfum alius cp Apelles pingeret, 
qu^mPyrgoteles(cu!peret,qu^m Lyfippus ex ^re ducerettqus artes pluribus indarue 20 
re exemplis. Item mira opera artificis. Cap. 


A Riftidis Thebani pidoris unam tabulam, centu talentis rex Attalus licitatus eft. 
Odoginta emit duas Ctefar didator,Medeam Si Aiacem Timomachi,in 


i,in templo 

Veneris genitricis dicaturus. CandaulesrexBularchipiduramMagnetuexitrj medio/ 
eris (pacrj pari rependit auro.Rhodu no incendit rex Demetrius,Expugnator cognomi/ 
natus,ne tabula Protogenis cremaret,a parte ea muri locatam.Praxiteles marmore nobi 
litatus eft,Gnidiaq? Venere,pr^cipue usefano amore cuiufdam iuuenis infigni:8C Nico/ 
medis jcftimatione regis,grandi Gnidiorusere alieno permutare eam conati.Phidue In 


piter Olympius quotidie tellimoniu perhibet, Mentori Capitolinus Si Diana Ephefia, 
quibus fuere confecrata artis eius uafa. Deleruittjs. Cap. xxxix Jo 


P Retium hominis in (eruitio geniti maximum ad hanc diem (quod equidem compe/ 
rerim)fuit grammaticf artis Daphnidis,Cn.Pifaurenfi uendente,& M.Scauro prin 
cipe ciuitatis ulmdcc. feftertqs licente .Exceflfere hoc in noftro ^uo nec modice hiftrio/ 
nes,fed libertate fuam mercati.Quippe cu iam apud maiores Roftius hiftrio h— s. quin/ 
genta annua meritafle prodatur: nifi fi quis in hoc loco defiderat Armeniaci belli, paulo 
antepropter Tyridategefti,di(penfatore,queNero h— s.cxx.manumifit.Sed hocpre 
tium belli no hominis fuit,tam hercule,quam libidinis no formjc Pxzonte e (padonibus 
iSeiani in.M.D.mercante Sutorio Prifco. Qua quidem iniuriam lucrifecit ille mercatus in 
ludu ciuitatis,quonia arguere nulli uacabat. De praedantia gentiu. Cap. xl 

G Entium in toto orbe pra:ftanti(sima una omni uirtute haud dubie Romana extitit. 40 
Felicitas cui pr^cipua fuerit homini no eft humani iudicrj: cu profperitatem ipfam 
alius alio modo, Si (uopte ingenio qui(qj terminet.Si uerum facere iudicium uolumus,ac 
repudiata om ni fortuna ambitione decernere,mortaIium nemo eft felix. Abunde igitur 
atq? indulgenter fortuna decidit cum eo, qui iure dici non infelix poteft. Quippe ut alia 
non fint, certe ne laffefcat fortuna metus eft: quo femel recepto, folida felicitas non eft. 
Quid,quod nemo mortalium omnibus horis lapit C' utinamcp faKum hoc, Si non a uate 
didtum qu^mplurimi iudicent. Vana mortalitas,SI ad circufcribendum (eip(am ingenio 


fa,coputat more Thracisegentistqu^ calculos colore diftincftos,proexperimetocuiufq? 
diei in urnam condit,ac fupremo die feparatos dinumerat, atqj ita de quoq? pronunciar. 


Quid 


H t $ T 6 fc. t Afi L i B E ft v it ii$ 

Quid, quod ifte calculi candore illo laudatus dies,originem mali habuit? Quam multos 
accepta afflixere imperia ?qu3m multos bona perdidere,8£ultirnis tnerferc iuppliciis? 
Ifta nimirum bona,fi cui inter illa, bora in gaudio fuit.Ita eri profetrio,alius de alio iudiV 
catdieSifiCtamen fupremus de omnibus:ideocp nullis credendum eri.Quid?quod bona 
malis paria non funt,etiam pari numeromec Isticia ullo minimo moerore pehfanda.Heu 
uana k imprudens diligentiamumerus dierum comparatur,ubi queritur pondus* 

De felicitate fumma. Cap» XLt 

V 'Na fceminarum in omni suo Lampido Lacedsmonia rcperitur,qusregis filia, re 
gis uxor,regis mater fuit: Vna Pherenice, qus filia, foror, mater Olympionicaru; 
to Vna familia Curionum, in qua tres continua ferie oratores extitcruc: Vna Fabiorum,iti 
qua trescotinuf principes fenatus,M.Fabius Arabuftus, Fabius Rullianus filius,Q. Fa/ 
bius Gurges nepos. Cap. x l i i 

Mte ra exempla fottUQf uariantis innumera funt,Etenim qusfacit magna gaudia* 
V-/ nifi ex malis?aut qus mala immenfa, nifi ex ingentibus gaudrjs? 

De bis profcripto, L. Sylla,Q. Metello. Cap. x l i r t 

QEruauit profcriptu i Sylla M.Fiduftium fenatorem,annis xxxvi. fediterum profcri/ 
Mptus.Sugftes Sylls uixit,fed ufqj ad Antoniu: coftatqp nulla alia de caufa ab eo pro/ 
fcriptu,cp quia profcriptus fuiflejj.Triumphare P. Ventidiu de Parthis uoluit quidem ft> 
Ium, fed eunde in triupho Afculano Cn.Pompeq Strabonis duxit pueru;quan£p Mari 
20 furius autor eri,bis in triumpho dutriu;Cicero,mulionem caftrenfem fuffarraneu fuirie: 
plurimi, iuuentam inopem in caliga militari toleraflc. Fuit & Balbus Cornelius maior 
cofuffed accufatus,atq$ de iure uirgaru in eu iudicu in eonfiliu mirius, primus externoru, 
arqj etiam in occano genitoru, ufus illo honore, quem maiores Lario quoqj negauerut* 
Efi; & L.Fuluius inter infignia exempla,Tu fculanorum rebellantiu confuheodemqjho/ 
nore,cu tranfifTet,exornatus confeftim a populo Romano: qui folus eode anno quo fue 
rat horiis,Roms triumphauitex qs,quoru confiil fuerat. Vnus hominu ad hoc sui,feli 
cis fibi cognomen alTeruit L. Sylla, ciuili nempe fanguine, ac patria: oppugnatione ado/ 
ptatus.Et quibus felicitatis indudus argumentis C quod proicrtberc tot milia ciuium ac 
trucidarepotuiflfet.O praua interpretatio,SC futuro tempore infelix. Non melioris fortis 
5« tunc fuere pereuntes,queru miferemur hodie,cu Syllam nemo non oderit? Age, no exi/ 
tus uits eius, omniu proferiptoru ab illo calamitate crudelior fuit, erodente feipfo corpo 
re,& fuppliciafibi gignete?Quod ut difsimulauerit,& fupremo fomnio etus(cui immer/ 
WU3 quodammodo eft)credamus,ab uno illo inuidia gloria uuria.hoc tamen nempe feli 
citati lus defuiffe confeflfus eri,quod Capitoliu no dedicauifl’et.Q.MetelIus in ea oratio 
ne quam habuit fupremis laudibus parris fui LMetelli,pontificis, bis cofuIis,did:atoris, 
magiftri equitu,quindecimuiri agris dandis, qui primus elephantos primo Punico bello 
duxit in triupho,fcriptu reliquit.-dece maximas res optimass^,in quibus qusredis fapieti 
tes state m exigerent, cofummarie eu.Voluifie enim prtmariu bellatorem erie,optimum 
oratorem, fortifsimu imperatorem, aufpicio fuo maximas res geri, maximo honore uti, 
40 fumma lapientia erie, furnrnu fenatorem haberi, pecuniam magnam bono modo inue/ 
nire,multos liberos relinquere,8£ clarilsimum in ciuitate efle. Hsc corigtfle ei,nec ulli alq 
poft Romam conditam,longum eri refellere & feperuacuum, abunde uno cafu refutati 
te.Siquidem is Metellus orbam lumimbusexcgit fenedlam,amifs!s incendio cum Paila/ 
dium raperet ex sde Vefts,memorabili caufa,fed euentu mifero.Quo fit,ut infelix qui/ 
dem dicinon debeat, felix tamen non pofsit.Tribuit eipopulus Ro.quod nunquam ul/ 
li alrj ab condito suo,ut quoties in (enatum iret,curru ueheretur ad curiam: Magnum 82 
fublime,fedpro oculis datu. De altero Metello. Cap. xl.iiie 

TT Vius quoqj Q.Metelli,qui illa de patre dixerat,filius, inter rara felicitarishumans 
JTXexemplanumeracur.Naprgter honores amplifsimos,cognomenq? e Macedonia* 

qua tu os 


120 


C. PLINII NATVRALIS 
quatuor filqs illatus rogo,uno pr*tore,tribus confularibus, duobus triumphalibus, uno 
cenforio: qua:fingula quoque paucis contigere: in ipfo tamen flore dignitatis fu*, ab 
Catinio Labeone, cui cognomen fuit Macerioni, tribuno plebis, quem e fenatu cenfor 
eiecerat,reuertens e campo meridiano tempore, uacuo foro & capitolio,ad Tarpeiu ra/ 
ptus utpr*cipitaretur, conuolantequide tam numerofa illa cohorte, qu* patre eum ap/ 
pellabat,fed(ut neceflfe erat in fubito)tarde 8 £ tancp in exequias,cu refiftendi facroqj fan 
dtum repellendi ius non e{Tet,uirtutis fu* opera & cenfur* periturus *gre tribuno qui in 
tercederet reperto,d limine ipfo mortis reuocatus, alieno beneficio poftea uixit,bonis in/ 
de etiam confecratis a damnatu fuo:tanquam parum eflet,faucium certe intortarum, ex/ 
preisicp per aures fanguinis pcenam exadlam efle.Equidem & Africani Aemiliani inimi/ Ia 
cum fuifle inter calamitates duxerim,ipfo tefte Macedonico. Siquide liberis dixit:Ite fi/ 
Incelebrate excquias,nunquam ciuis maioris funus uidebitis. Et hoc dicebat iam Balea/ 
ricis 81 Creticis 81 Dalmaticis, iam Macedonicus ipfe. Verum utilia fola iniuria *ftime/ 
tur,quis hunc iure felicem dixerit,periclitatu ad libidine inimici, nec Africani falte,perire: 
quos hoftesuicifle tanti fuitCaut quos non honores curruscp illafaa uiolentia fortuna re 
troegit,per media urbem cenfore tradlo (Etenim folah*c moriedi ratio fuerat) tradlo in 
capitoliu illud,in quod triumphas ipfe de eoru exuurjs, ne captiuos quidem fic traxerat. 
Maius hoc fcelus,felicitate confecuta fadlum eft, periclitato Macedonico uel funus tan/ 
tum ac tale perdere, in quo a triumphalibus liberis portaretur in rogum, uelut exequrjs 
quoque triumphans, nulla eft profedto folida felicitas, quam contumelia ulla uit* rutu/ 20 
pit,nedum tanta. Quod fupereft,nefcio moru glorif an indignationis dolori accedat,in/ 
ter tot Metellos tam fceleratam Catini) audaciam femper fuiffe inultam. 

Dediuo Augufto. Cap. xlv 

TN diuo quoq? Augufto,quem uniuerfa mortalitas in hac cenfura nuncupat, fi diligen 
Ater *ftimentur cuncta,magna fortis humana reperientur uolumina. Rcpulfa in magi 
fterio equitum apud auunculum, & contra uoluntatem eius prolatus Lepidus: profcri/ 
ptionis inuidia, collegium in trium uiratu peisimorum ciuium, nec *qua faltem portio/ 
ne, fed pr*graui Antonio: Philippenfi pr*lio morbus, fuga, & triduo in palude late/ 
br**groti:SC (utfatentur AgrippaS£Maecenas) aquafubter cutemfufa turgidala/ 
tera:naufragia Sicula ,81 alia ibi quoq? in fpelunca occultatio.lam in naualifuga urgente 30 
hoftium manu,preces Proculeio mortis admot*:cura Perufin^ contentionisuollicitudo 
martis Actiaci: Pannonici belli ruina e turri: tot feditiones militum, tot ancipites mor/ 
bi corporis: fufpedla Marcelli uota, pudenda Agrippa ablegatio, toties petita inii/ 
dr)s uita, incufat* liberorum mortes, ludtus<^ non tantum orbitate triftes: adulterium 
filix , & confilia parricida palam fadta: contumeliofus priuigni Neronis feceflus: aliud 
neptis adulterium: iundta deinde tot mala: inopia ftipendi), rebellio Illyrici, feruitio/ 
rum delectus, iuuentutis penuria: peftilentiaurbis, fames Gtiscp Itali*, deftinatioex/ 
pirand;:& quatridui inedia, maior pars mortis in corpus recepta: iuxta h*c Variana da/ 
des, 81 maieftatis eius fceda fuggillatio, abdicatio Pofthumi Agripp* poft adeptio/ 
nem, defiderium poft relegationem: inde fufpitio in Fabium, arcanorumcp proditio/ 40 
nermhinc uxoris & Tiberi) cogitationes (uprema eius cura.In iumma,deus ille,c*!umq? 
nefeio adeptus magis an meritus,h*rede hoftis fui filio excefsir. 

Quosbeatifsimosdij iudicauerunt. Cap. xlvi 

QVbeuntin hac reputatione Delphica oracula,uelut ad caftigandam hominum uani/ 
Otatem a deo emifla.Duo funt h*c:Phedium felicifsimum,qui pro patria proxime oc 
cubuiflet. Iterum a Gyge rege tunc ampliffimo terrarum confultum, Aglaum Piophi/ 
dium efle feliciorem. Senior hic in anguftifsimo Arcadi* angulo paruum,fed annuis ui/ 
dtibus large Kuffic.iens,pr*dium colebat,nunquam ex eo egreflustatque (ut t u it* gene/ 
re manifeftum eft) minima cupidine minimum in uita maliexpertus. 

Quem 



VIt 


HISTORIAE LIBER Vtl 121 

Quem uiuentem ut deum coli iuflferunt. Cap. xtvii 

C Onfccratuseftuiuus fentiensq? oraculi eiufdem iufifu, & Iouis deorum fummiafti 
pulatu,Euthymus pyd:a,femper Olympie uidtor,& femel uidlus.Patria ei Locri in 
Italiaiibi imaginem eius 6C Olympia alteram eadem die tadlam fulmine, Callimachum 
utnihilaliud miratum uideo,dfeumq? iufsifle (acrificari: quod 8C uiuo fatflitatum 8t mor/ 
tuomihilq^ adeo mirum aliud, quam hoc placuiffe drjs, 

Defpatijsuitrelongifsimis. Cap. XLvm 

*p\E (patio atque longinquitate uitre hominum,non locorum modo fitus, ueru exem 
i—''pia,ac fua cuicp fors nafcendi incertum fecere. Hefiodus, qui primus aliqua de hoc 
io prodidit,fabulofe(ut reor)multa de hominum reuo referens,cornici nouem noftras attri 
buic States,quadruplum eius ceruis, id triplicatum coruis.Et reliqua fabulofius in phee/ 
nice ac nymphis. Anacreon poeta Arganthonio Tarteisiorum regi d.tribuit annos,Cy/ 
nine Cypriorum x. annis amplius, Aegimio cc. Theopompus Epimenidi Gnofio clvrj, 
Hellanicus c 


memorans t 

Arcadum reges ccc. annis. Alexander Cornelius, Dandonem quendam in Illyrico d. 
uixifife. Xenophon in periplo, maritimorum regem dc. atque ut parce mentitus, filium 
eius dccc. qureomnia infeitia temporum acciderunt. Annum enim alij reftate unum de/ 
terminabant, & alterum hyeme: alrj quadripartitis temporibus, ficut Arcades,quorum 
io anni trimeftres fueretquidalun^ fenio,ut Aegypti]: itaque apud eos aliqui & fingula mi 
lia annoru uixifife produtur. Sed ut ad cofefifa tranfeamus, Arganthonium Gaditanum 
lxxx. annis regnafife prope certum eft: putant xl.coepifiTe.Mafinififam lx. annis regnafife 
indubitatum efl:. Gorgiam Siculum evitj. uixifife. Q. Fabius Maximus Ixirj. annis au/ 
gurfuit.M.Perpenna, 5C nuper L. Volufius Saturninus,omnium quos in confulatu fen/ 
tendam rogauerant,fuperftites fuere.Perpenna vrj. reliquit ex rjs quos cenfor legerat,ui/ 
xit annos xcvntj. Qua in re 8C illud adnotare fuccurrit, unum omnino quinquennium 
fui(Te,quo fenator nullus moreretur:cum Flaccus 8C Albinus cenfores luftrum condidere 
ufq; ad proximos cefores, ab anno urbis quingetefimofeptuagefimonono.M. Valerius 
Coruinus c. annos impleuit : cuius inter primum & fextum coniulatum xlvi. anni fuere, 
Jo Idem fella curuli femel ac uicies (edit, quoties nemo alius, Aequauit eius uitreipatium 
Metellus potifex.Et exfceminis Liuia Rutili] xcvrj.annos excefifit. Statilia Claudio priti 
cipeex nobili domo nonagintanouem. Terentia Ciceronis cirj. Clodia Ofilt) cxv. hate 
quidem etiam enixa quindecies. Luceia mima centum annis in (cena pronunciauit, Ga/ 
leria Copiola Emboliaria redu&a efl: in (cenam, Cn. Pompeio, Q. Sulpicio coss. ludis 
profalute diui Auguftiuotiuis, annum centefimumquartum agens: qureproduftafue/ 
rattyrocinio i M.Pomponio ^dili plebis,C.Mario,Gn.Carbonec5fulibus,ante annos 
nonagintaunum: 8C a Magno Pomponio magni theatridedicatione,anuspromiraculo 
redu&a.Samullam quoque c. decem annis uixifife, autor efl: Afeonius Pedianus.Minus 
miror Stephanionem (qui primus togatus (altare inftituit) utrifque fecularibus ludis fal/ 
40 tafife, 8C diui Augufti, 8C quos Claudius C«far confulatu (uo quarto fecit, quando Ixirj, 
non amplius anni interfuere, quanquam & poftea diu uixit.In Tmolimontis cacumine, 
quod uocantTempfincI.annisuiuere, Mutianus autor eft.Totide annos cenfum Clau/ 
drj Cxfaris cenfura T.Fullonium Bononienfem: idcp collatis cenfibus quos ante detu/ 
Ierat,uit^cp argumentis (etenim id curre principi erat)uerum apparuit. 

De uarietate nafcendi. Cap. xlix 

P Ofccre uidetur locus ipfe fideralis fcientiae fententiam. Epigenes cxxij. annos imple/ 
ri negauit poflfe:Berofus excedi cxvij.Durat 8C ea ratio,quam Petofiris ac Necepfos 
tradiderunt, 8C tetartemorion appellant, a trium fignorum portione, qua pofifein Ita/ 

I Ite 


Uj c. n-iNii natu al r s 

listra&u cxxvi.annosuita: contingere apparet. Negauere illi quenquam xc. partium 
exortiuam menfiiram (quod anaphoras uocant) tranfgredi, 8C has ipfas incidi occurfu 
maleficorum fiderum, aut etiam radrjs eorum folisq?. Rurfus Aefculaprj fedta , qu$ 
ftata utta: fpacia a ftellis accipidicit, fed quantum plurimum tribuat, incertum eft, Ra/ 
ra autem efte dicuntlongiora tempora, quandoquidem momentis horarum infignibus 
lunse dierumue feptem atque ix. (qu^ nodle ac dic obieruantur) ingens turba nafcatur, 
fcanfili annorum lege occidua, quam climacfteras appellant , non fere ita genitis liirj, an/ 
num excedentibus. Primum ergo artis ipfius inconftantia declarat, qudm incerta res fit. 
Accedunt experimenta 8C exempla recentifsimi cenfus, quem intra quadriennium ina/ 
peratores C^fares Vefpafiani, pater filiuscj? cenfores egerunt . Nec funt omnia uafaria 10 
excutienda: medi# tantum partis, inter Apenninum Padumq?, ponemus exempla. 
Centum uigintiannos Parm#ttes#didere,Brixelli unus, cxxv,Parma:duo. cxxx, 
Placentia unus, cxxxi, Fauenti# una mulier, cxxxii, Bononia: L. Terentius Marci 
filius. Arimini uero M. Aponius c & l, Tertulla, cxxxvii. Circa Placentiam in colli/ 
bus oppidum eft Velleiacium, in quo cx annos fex detulere, quatuor centenos uice/ 
cenos,unus cxl. M. Mutius M. filius, Galerius Felix. Acne pluribus tnoremurinre 
confefla,in regione Italia: odtaua centenum annorum cenfi funt homines Iiitj. centenum 
denum homines Ivrj. centenum uicenum quinum homines duo, centenum tricenum ho 
mines quatuor, centenum tricenum quinum aut feptenum totidem, centenum quadra/ 
genum homincstres. Alia mortalitatis inconftantia: Homerus eadem notfte natos He/ 20 
ctore& Polydamantatradit,tam diuerfe fortis uiros.C. Mario,Cn.Carbonc.m.coss. 
ad v.kalend.Iunias,M.Ca:cilius Rufus & C.Licinius Caluus eadem die geniti funt,ora/ 
tores quidem ambo,fed tam dilparieuentu.Hoc etiam rjfdem horis naftentibus in toto 
mundo quotidie euentt,partterq? domini ac ferui gignuntur,reges & inopes. 

In morbis uaria exempla. Cap. h 

P Vblius Cornelius Rufus, qui conlul cumM. Curio fuit, dormiens oculorum ui/ 
fum amifit,cum id fibi accidere fomniaret. E diuerfo Phalereus tu deploratus a me/ 
dicis uomic# morbo,cum mortem in acie qu#reret, uulnerato pccftorc medicinam inue/ 
ntcexhofte. Q. Fabius Maximus confulapud flumen Ifaram pr#lio ccmm0oaduer/ 
fus Allobrogum Aruernorumqp gentes,ad vi. idus Auguftas cxxx.M. perduellium jo 
c#fis,febri quartana liberatus eft in acie. Incertum ac fragile nimirum eft h oc munus na/ 
tur#,quicquid datur nobis:maIignum uero & breue etiam in qs,quibus largifsime cotin/ 
git,uniucrfum uticg #ui tempus intuentibus.Quid,quod #ftimatione notfturn# quietis, 
dimidioquifque fpatio uit# fu#uiuitfparsa:qua morti fimiIisexigitur,autpcen#,Ri(i 
contingitquies. Nec reputantur infanda anni quifenlu carent, non fenedt# inpcenam 
uiuacis.TotpericuIorum genera,tot morbi,tqt metus,tot cur#,toties inuocata morte,ut 
nullum frequentius fit uotum.Natura uero nihil hominibus breuitate uit# praftitit me/ 
Iius.Hebefcut fenfus,membra torpent , pr#moritur uifus,auditus, incefibs,dentes etiam 
ac ciborum inftrumenta , 81 tamen uita: hoc tempus annumeratur, Ergo pro miraculo . 
SC id folitarium reperitur exemplum, Xenophilum muficum centum & quincp annis ui/ 4 » 
xifle fine ullo corporis incommodo. At Hercule reliquis omnibus per fingulas membro 
rum partes, qualiter nullis aliis animalibus, certis peftifcr calor remeat horis aut rigor: 
neque horis modo,fed & diebus no<ftibus<^ trinis quadrinisfie, etiam anno toto:Afque 
etiam morbus eft aliquis,per Capientia mori. Morbis enim quoq? quafdam leges natura 
pofuit.Quadrini circuitus febrem,nunquam bruma, nunquam hybernis menfibus inci/ 
pere: quofdam poft iexagefimum uit# fpatium non accidere: alios pubertate deponi, 
a foeminis pr#cipue. Senes minime fentire peftilentiam.Nanq? & uniuerfis gentibus in/ 
gruut morbi,& generarim modo feruitrjs,modoproceru ordini,aliosc^ per gradus.Qua 

inrc 


IliSTORIAE LIBER VII ii J 

in re obferuatum,a meridianis partibus ad occafum folis peftilentiam (emper ire: nec uti 
quam fere aliter nifi hyeme,nec ut ternos excedat menfes. 

De figtiis mortis, Cap. it 

TAm iigna Ietaliatln furoris morbo rifiim: fapietig uero :egntudine,fimbriaru curam 52 
iftragul? ueftis plicaturas, a fomno mouentiu neglecftum, profundi humoris e corpore 
effluuiu: in oculoru quide 82 narfu alpedtu indubitata maxime, atq$ etia fupirio afsiduo 
cubitu:uenaru insquabili aut formicante percuffu: quacqj alia Hippocrati principi medi/ 
cince obferuata funt,Et cu innumerabilia fint mortis figna, (alutis fecuritatiscp nulla funt. 
Quippe cum Cenforius Cato ad filium de ualidis quocp obferuationem ut ex oraculo 
io aliquo prodiderit,fenilem iuuentapramatura mortis effe fignum.Morborum uero tam 
infinita eft multitudo, ut Pherecydes Syrius copia ferpentiu ex corpore eius eru mpente 
expirauerit. Quibufdam perpetua febris eft,ut C.Mcecenati. Eidem triennio fupremb 
nullo horamometo contigit fomnus. Antipater Sidonius poeta omnibus annis uno die 
tantum natali corripiebatur febre,82 eo conlumptus eft (acis longa fenedla. 

De his qui elati reuixerunt. Cap, lii 

A Viola confutaris in rogo rcuixit:82 quoniam fubueniri non potuerat praualente 
flamma,uiuus crematus eft.Similis caufa in LLamia prqtorio uiro traditur.Nam 
C.Aelium Tuberonem pratura funcftum i rogorelatum,Meflala Rufus,82 pleriq? tra/ 
dunt.H^c eft conditio mortalium: ad has 82 eiufinodi occafiones fortuna gignimur,uti 
io de homine ne morti quidem debeat credi.Reperimus inter exempla,Hermotimi Clazo 
menrj anima relido corpore errare foiitam,uagamcp e longinquo multa annuciare,qu^ 
nifi d prafenti noici non poffent, corpore interim (emianimi: donec cremato eo inimici 
(qui Cantandae uocabatur)remeanti anim^ uelut uagina ademerint: Arifbei etia uifatri 
euolantem ex ore in Proconnefo,corui effigie, magna qux fequitur fabulofitate: quam 
equidem 82 in Gnofio Epimenide fimili modo accipio. Puerum xftu 82 itinere feffum iri 
fpecu vq.82 1 . dormiffe annis: rerum faciem mutationemqj mirantem, uelut poftero ex/ 
perredlum die:hinc pari numero dierum fenio ingruente,ut tamen in feptimum 82 quin/ 
quagefimum atqj centefimum uira duraret annum. Fceminaru fexus huic malo uidetur 
maxime opportunus,conuerfione uulu^qua: fi corrigatur, fpiritus reftituitur.Huc perti 
jo net nobile illud apud Gracos uolumen Heraclidis, feptem diebus fcemins exanimis ad 
uitatn reuocara. Varro quoqj autor eft, xx. uiris agros diuidentibus Capax, quendam 
qui efferretur feretro,domu remeaffe pedibus: Hoc idem Aquini accidifle.Romfquocp 
Corfidium matertera fira maritu funere locato reuixiffe, 82 locatorem funeris ab eo eia/ 
tum. Adrjcit miracula,quae tota indicaffe conueniat.E duobus fratribus equeftris ordinis 
Corfidio maioriaccidiffe, ut uideretur expiraffe, aperto^ teftamento recitatum tuere/ 
dem minorem funeriinftitiffeunterim eum,qui uidebatur exdindlus, plaudendo conci/ 
uiffe minifteria,32 narraffe a fratre fe ueriiffe,c5mendatam fibi filiam ab eo, Demonftra/ 
tum praterea quo in loco defodiffet auru nullo cdlcio , 82 rogaffe ut qs funebribus qax 
comparaffetefferretur.Hoc eo narrante,fratris domefticipropere annuciauere exanima 
4 ° tum illum:82 auru ubi dixerat repertum eft.Plena praterea iiita eft hisuaticinqs,fed noti 
conferenda,cum fiepius falfa fint,ficut ingettti exemplo docebimus.Bello Siculo Gabie/ 
nus Cje faris claisiarius fortifsimus captus a Sex.Pompeio,iuftu eius incifa ceruice,32 uix 
coh«rente,iacuit in littore tota die.Deinde cum aduefperauiffet,cum gemitu pracibusq^ 
cogregata multitudine petqt, uti Pompeius ad fe uettiret,aut aliquem ex charis mitteret: 
fe enim ab inferis remiffum,habere qu^nuciaret.Mifit pliires Pompeius ex amicis, qui/ 
busGabienus dixit: Inferis drjs placere Pomperj caulas 82 partes pias. Proinde euen/ 
tum futurum quem optaret, hoc fenunciare iuffum. Argumentum fore ueritatis,quod 
pera&is mandatis, protinus expiraturus effet.Idqj itaeuenit,Poftfepulturam quoque 

I i uiforutU 


U4 


C. PLINII NATVRALIS 


«iforum exempla {unfcnifi quod natursopera,non prodigia confecftamur. 

De mortibus repentinis. Gap. tm 

TN primis autem miraculo funt atque frequenti mortes repentins. Hsc eft fumma ui/ 
Xts felicitas,quas effc naturales docebimus. Plurimas prodidit Verrius: nos cum dele/ 
diu modum feruabimus. Gaudio obiere prster ChiIonem,dequo diximus, Sophocles 
& Dionyfius Sicilis tyrannus, uterque accepto tragicsuicftorisnuncio. Mater pugna 
ilia Cannenfi, filio incolumi uifo contra falfum nuncium. Pudore Diodorus fapientis 
dialedtics profelTor,lii(briaqusftione non protinus ad interrogationes Stilbonis dif/ 
foluta. Nullis euidentibuscaufis obiere,dum calciatur matutino duo Csfares,prstor& 
prstura perfundlus didlatoris Csfaris pater:hic Pifis exanimatus,illc Rotns. Q. Fabi/ io 
us Maximus in confulatu fuo pridie kalend. Ianuarrjtin cuius locum M.Oreliius paucif/ 
fimarum horarum confulatu petrjttltem C.Vulcatius Gurges fenator.Omnes adeo fa/ 
ni atque tempeftiui,ue de progrediendo cogitarent.Q. Aemilius Lepidus iam egrediens 
incuffo pollice limini cubiculi. C. Aufidius egrelTus cum in fenatum iret, offenfo pede in 
comitio. Legatus quoq? qui Rhodiorum caufam in fenatu magna cum admiratione ora 
uerat,in limine curis protinus expirauit progrediuoles.Cn. Bebius Pamphilus,prstura 
& ipfe fundlus, cum a puero qusfiiTet horas. A. Pompeius in capitolio cum deos falu/ 
ta-iet.M.IuuenriusTalua cos. cum facrificaret.C. Seruilius Panfa cum ftaret in foro ad 
taberna hora diei fecunda, in P. Panfam fratrem innixus. Bebius iudex cum uadimoni/ 
um differri iubet. M. Terentius Corax dum tabellas fcribitin foro.Necnon SCproximo « 
anno,dum confulari uiro in aurem dicit,eques Romanus,ante Apollinem eboreum,qui 
eft in foro Augufti.Super omnes C.Iulius medicus,dum inungit, fpecillum per oculum 
trahens.Iam Manlius Torquatus colularis cum in ccena placentam appetetet.L.Durius 
medicus Valla,dum niulfi potione haurit.Ap.Saufeius,cum a balineo reuerfus mulfum 
bibiffetjouumqp forberet.P.Quintius Scapula £u apud Aquiliu Gallum c cenaret. Deci/ 
mus Saufeius icriba cum domi fus pranderet. Cornelius Gallus praetorius & T. Aethe/ 
rius eques Ro.in Venere obiere. Etquosnoftraadnotauit stas,duo equeftris ordinisia 
eodem Pantomimo Mythico tum forma prscellete.Operofifsima tamen fecuritas mor 
tis in M.Ofilio Hilaro ab antiquis traditur, comoediaru hiftrioneus cum populo admo/ 
dum placuiffet natali die fuo,couiuiumq 3 haberet,sdita coena calidam potionem in pul/ 
tario popolcit, Gmulcp perfona eius diei acceptam intuens,coronam e capite fuo in eam 
tranftuiit,tali habitu rigens nullo (entiente, donec accubantium proximus tepefcere po/ 
tionem ammoneret:Hsc felicia exempla:at contra miferiaruinnumera.L.Domitiusda 
rilsimf gentis apud Mafsiliam uiclus, Corfini) captus ab eodem Csfare, ueneno poto 
propter taedium u(t£, poftquam biberat,omni opere ut uiueret annixus eft.Inuenitur in 
aciis, Felice ruffato auriga elato, in rogum eius unum efauentibus iecifle fefe: (friuolum 
di<ftu)ne hoc glorif artificis daretur, aduerfis ftudrjs copia odorum corruptum criminati 
tibus.Cum ante no multo M.Lepidus nobililsims ftirpis, que euenti anxietate diximus 
mortuu,flamms ui e rogo eietftus, recondi propter ardore non potuiflet,iuxta farmetis 
aliis nudus crematus eft. De lepultura. Cap. liiii 

I Pfum cremare,apud Romanos no fuit ueteris inftitutiiterra codebantur. At poftqua 
longinquis bellis obrutos erui cognouere,tunc inftitutum.Et tamen mults familis pri 
fcos feruauere ritus i ficut in Cornelia nemo ante Syllam diclatorem traditur crematus. 
I4cp uojuifle, ueritum talionem, eruto C. Marrj cadauere. Sepulcus intelligitur quoquo 
modo conditUSjhumatus nero humo contedlus. 

De anima,uel de manibus. Cap. lv 

T3 Oft (epultura alisatcp alis mahiu ambages . Omnibus a fuprema die eadem quS 
JL ante primum; nec magis a morte fenfus ullus aut corpori aut anim®^ quam ante na/ 

* talem 


HISTORIAE LIBER Vlf 

talem.Eadem enim uanitas in futurum etiam fe propagat,& in mortis quoque tempora 
ipfa fibi uitam mentitur i alias immortalitatem anim#,alias transfigurationem, alias fen/ 
fum inferis dando, & manes colendo * deumqp faciendo,qui iam etia homo e(Te defierit: 
ceu uero ullo modofpirandi ratio homini d ceteris animalibusdiftet, aut non diutur/ 
niorain uita multa reperiantur, quibus nemo fimilem diuinat immortalitatem. Quod 
autem corpus animas profequitur materiam? ubi cogitatio illiCquomodo uifus,auditus, 
aut qui tangit, qui ufus eius, aut quod fine his bonum rQum deinde fedes, quantiue 
multitudo tot feculis animarum uelut umbrarum ? Puerilium ifta deliramentorum, aui/ 
dsqj nunquam definere mortalitatis commenta funt. Similis 8i de afferuandis corpori/ 
io bushominum ac reuiuifcendipromifla Democrito uanitas, qui ttonrcuixit ipfe. Qu« 
(malum) ifta dementia eft, iterari uitam morte C qumiie genitis quies unquam, fi in fubli/ 
mi fenfus animm manet, inter inferos umbra C Perdit profecfto ifta dulcedo credulitasc^ 
pracipuu natura bonu mortem,ac duplicat obitus, fi dolere etia poft futuri mftimatio/ 
ne euenit. Etenim fi dulce uiuere, cui poteft efle uixifle? At quanto facilius certiusqj,fibi 
quenq? credere,ac fpecimen fecuritatis antegenitali fumere experimento. 

Qus quis inuenerit in uita. Cap. lvi 

/""l Onientaneum uidetur,priufquam digrediamura natura hominum, indicare qum 
Vj cuiufque inueta funt.Emere ac uendere inftituit Liber pater.Idem diadema regum 
infigne, 8i triumphum inuenit. Ceres frumenta, cum antea glande uefccrentur. Eadem 
io molere Si conficere in Attica, Italia 8i Sicilia: ob id dea iudicata. Eadem prima leges de/ 
dit,ut alrj putauere Rhadamanchus.Literas femper arbitror Aflyrias fuiflfe:fed alrj apud 
Aegyptios a Mercurio,ut Gellius: alrj apud Syros repertas uolunt. Vtique in Graciam 
intuliileePhcenice Cadmum fedecim numero.Quibus Troiano bello Palamedem adie 
ciiTe quatuor hac figura © £ $ X. Totidem poft: eum Simonidem melicum,Z HTQ: 
quarum omniu uisinnoftris recognoicitur.AriftotelesX di virj. priicas fuifle, ABT 
AEZIK AMNOP P2T Y Si duas ab Epicharmo additas ©X, quam a 
Palamedemauult. Antidides in Aegyptoinuenifle quendamnomine Menona tradit 
xv.annis ante Phoroneum antiquifsimu Gracra regem: idcp monumentis approbare 
conatur.E diuerfo Epigenes, apud Babylonios deexx. annorum obieruationes fiderum 
jo co&ilibus laterculis infcriptas doc^f,grauis autor in primisjqui minimum,Berofus & Cri 
tedemus, cccc. Ixxx.annorum.Ex quo apparet ^ternus literarum ufos.In Latium eas at/ 
tulerunt Pelafgi. Laterarias ac domos conftituerut primi Euryalus Si Hyperbius fratres 
Athenisrantea (pecus erant pro domibus. Gellio Doxius Cadi filius,lutei a:dificq inueti 
tor placet,exemplo fumpto ab hirundinum nidis.Oppidum Cecrops a fe appellauit Ce 
cropiam, quas nunceft arx Athenis. Aliqui Argos d Phoroneo rege ante conditum uo/ 
lunt:quidam & Sicyonem. Aegyptrj multo ante apud ipfosDioipoIin.Tegulas inuenit 
Cynira Agriopa: filius, Si metalla aeris, utrunqj in infula Cypro: Item forcipem, marcu/ 
lum,ueiftem,incudem.Puteos Danaus,ex Aegypto aduecftus in Graciam,qu£ uocaba/ 
tur Argos dipfion. Lapidicinas Cadmus Thebis, aut (ut Theophraftus) in Phcenice* 
40 Thrafon muros.Turres,ut Ariftoteles, Cyclopes:Tirynthtj,ut TheophraftP: Aegyptrj 
textilia:inficere lanas Sardibus Lydi. Fufos in lanificio Clofter filius Arachnes,linum Si 
retia Arachne. Fulloniam artem Nicias Megarenfis. Sutrinam Boethius. Medicinam 
Aegyptrj apud ipfbs uolunt repertam:aln per Arabum,Babylonis Si Apollinis filiu:Her 
bariam K medicamentariam a Chirone,Saturni Si Phyllira filio. Aes conflare 8i tempe 
rare, Ariftoteles Lydum Scythen monftraflfe, Theophraftus Delam Phrygem putat. 
Aerariam fabrica alrj Chalybas, alq Cydopas.Ferru Hefiodus in Creta eos qui uocati 
funcDa&yli Idati. Argentum inuenit Erichthonius Athenienfis,ut alrj Aeacus. Auri me/ 
talla 6C conflaturam,Cadmus Phoenix ad Pangeum montemiut ali),Thoas Si Eaclis in 

1 3 Pancha 


\Z6 C, PLINII HA.TVRALIS 

Panchaia.aut Sol Occam' filius, cui Gellius medicina quoq? inuenriodem & incilis afsy 
gnat.Piumbum ex Cafsiteride infula primus apportauit Midacritus.Fabricam ferream 
inuenere Cyclopes. Figlinas Chorcebus Atheniefis.In rjs orbe Anacharfis Scythes, ut 
alrj Hyperbios Corinthius,. Fabricam materiariam D^dalus, & in eam ferram, afeiam, 
perpendiculum, terebram,glutinum, ichthyocollam:normam autem 8C libellam, 8i tor/ 
num, 8C dauem Theodorus Samius. Menfuras & pondera, Phidon Argiuustaut Pa»» 
lamedes.., ut maluit Gellius» Ignem e filice Pyrodes Cilicis filius: eundem aflferuarein 
ferula, Prometheus. Vehiculum cum quatuor rotis Phryges.Mercaturas Poeni.Cultu/ 
rasuitium Si arborum Eumolpus Athenienfis. Vinum aqua mifceri StaphylusSitheni 
filius.Oleum Sdtrapetas Ariftteus Athenienfis»Idem mella. Bouem & aratrum Buzy/ iq 
ges Athenienfis,ut alrj Triptolemus. Regiam ciuitate Aegyptrj,popularem Attici.Poft 
Thefeum tyrannus primus fuit Phalaris Agrigenti. Seruitium inuenere LaceeUemontj. 
Iudicium capitis in Ariopago primu ad:um eft.Pralium Afri cotra Aegyptios primum 
fecere fufhbus,quos uocant phalangas. Clypeos inucnerunt Prcetus 8i Acrifius inter fe 
bellantes, fiue Chalcus Athamantis filius. Loricam Mydias Meflenius. Galeam, gla/ 
diumjhaftam Lacedaemoni). Ocreas 8£criftas Cares» Arcum fagittam Scythem Iouis 
filium, ali) iagittas Perfen Perfei filium inuenifle dicunt: lanceas Aetolos, iaculum cum 
amento inuenifle Aetolum Martis filium * Haftas uelitares Tyrrhenum, pilumdp, Pen/ 
thefileam Amaronem fecurim,Pileum uenabuIa.Etintormetis feorpionem Cretas,ca/ 
tapultam Syros,Phcenicas balliftam 8C fundam. Aeneam tubam Pifeum Tyrrhenum. 20 
Tefludines Artemonem Clazomenium. Equum (qui nunc aries appellatur) in mura/ 
libus machinis Epeum ad Troiam. Equo uehi Bellerophontem. Frenes &ftrata equo/ 
rum Pelethronium.Pugnare ex equo TheflaIos,qui Centauri appellati funt, habitantes 
fecundum Pelium montem. Bigas primum iunxit Phrygum natio,quadrigas Erich th 0 / 
nius. Ordinem exercitus, fignfdationem, tefleras, uigilias Palamedes inuenit Troia/ 
no bello. Specularem fignificationem eodem Sinon. Inducias Lycaon. Foedera The/ 
feus. Auguria ex auibus Car, a quo Caria appellata. Adiecit ex ceteris animalibus Qr/ 
pheus. Arufpicium Delphus, igniipicia Amphiaraus, aufpicia auium T/rcfias Theba/ 
nus. Interpretationem oftentorum 5C fomniorum Amphidlyon. Aflrologiam Atias 
Libyte filius, ut alrj Aegypti), ut ali) Affyrrj. Sphaeram in ea Milcfius Anaximander. $ 9 ' 
Ventorum rationem Aeolus Hellenis filius.Muficam Amphion. Fiftulam & Monau/ 
lum Pan Mercuri). Obliquam tibiam Midas in Phrygia. Geminas tibias Marfyas ia 
eade gente.Lydios modulos Amphion,Dorios Thamyras Thrax, Phrygios Marfyas 
Phryx,Citharam Amphion,ut alrj Orpheus,ut ali) Linus.Septem chordis additis Ter/ 
pander. Odlauam Simonides addidit. Nonam Timotheus.Cithara fine uoce cecinit 
Thamyras primus :cum cantu Amphion, ut alrj Linus. Citharoedica carmina ccmpo/ 
fuitTerpander. Cumtibrjs canere uoce Troezenius Dardanus inftituit. Saltationem 
armatam Curetes docuere, Pyrrhicen Pyrrhus, utranque in Creta. Verfum heroicum 
Pythio oraculo debemus. De poematum origine magna quarftio eft. Ante Troianum 
bellum probantur fuifle. Profam orationem .condere Pherecydes Syrius inftituit, tem 1 40 
pore Cyri regis.Hiftoriam Cadmus Milefius. Ludos gymnicos in Arcadia Lycaon, fu/ 
nebres Acaftus in Iolco,poft eum Thefeus in Ifthmo.Hercules olympff athleticam. Py 
thus pilam luforiam.Gyges Lydius pidruram in Aegypto.In Gntcia uero Pyrrhus Vx 
dali cognatus, ut Ariftoteliplacenut Theophrafto, Polignotus Athcnienfis.Naue pri/ 
mus in Graciamex Aegypto Danaus aduenit: ante ratibus nauigabatur, inuentis in 
mari rubro inter infulas i rege Erythra.Reperiutur qui Myfos 8t Troianos priores exeo 
gitaflein Hellefponto putent, cum tranfirent aduerfus Thracas.Etiam nuc in Britanico 
oeeano uitiles corio circumfuta; fiunt:in Nilo ex papyro,& fcirpo,& arundine. Longa na 

ue 



HISTORIAE LIBER 


\z 7 


uelafonem primum nauigafte,Philoftephanusautor eft: Egefias Paralumi Ctcfias 
S-amytam; Saphanus Semitamin: Archimachus Aegecnem: Biremem Damaftes Er 
rythnsos fecifie: triremem Thucydides Amfnoden Cor in thiu m:quadriremcm Arifto/ 
tdes Carthagincnfes. Quinqueremem inftituit Nefichthon Salaminius: fex ordinum 
Xenagoras Syracufius: ab ea ad deciremem Mnefigeton. Alexandrum magnum ferut 
inftituiiTe ad xtj, ordines: Philoftephanus Ptolemamm Soterem ad quindecim: De/ 
metrium Antigoniad xxx. Ptolcmasum Philadelphum ad xl. Ptolemaeum Philopa/ 
tcrem, qui Tryphon cognominatus eft, ad I. Onerariam Hippus Tyrius inuenit, lem/ 
bum Cyrenenfes,cymbam Phcenices,celocem Rhodi],cercuron Cypri]. Siderum ob/ 
io feruationem in nauigando Phoenices,remum Copss, latitudinem eius Piatae, uela Ica/ 
rus,maium & antennam Daedalus, Hippagum Salamini], aut Pericles Athenienfis, te/ 
dias longas Thafijrantea exprora tantum &puppipugnabatur.Roftraaddidit Pifeus: 
Tyrrheni ancoram, Eupalamus eandem bidentem, Anacharfis harpagonas: 8C manus 
Pericles Athenienfis, adminicula gubernandi Typhis. Clafte princeps depugnauit Mi/ 
nos. Animal occidit primus Hyperbius Martis filius,Prometheus bouem. 

G In quo primus gentium confenfus. Cap. lvii 

Entium confenfus tacitus primus omnium confpirauit, ut Ionum literis uterentur» 
De literis antiquis. Cap. lviii 

"f T Eteres Graecas fuiffc eafdem pene qu^ nunc funt Latina:,indicio erit Delphica ta/ 
20 V buia antiqui aris,qua 2 eft hodie in palatio * dono principum Mineru^ dicata in bi/ 
biiotheca,cum inferiptione tali, N<wmtfu7Rg na-aiiivz cwifaxw. 

Quando primum tonforesRom^. Cap. lix 

QEquenS gentium confenfus in tonforibus fuit, fed Romanis tardior.In Italiam ex Si/ 
Dciliauenere poft Romam conditam anno quadringentefimoquinquagefimoquarto, 
adducente P.Ticinio Mena,ut autor eft Varroiante intonfi fuere. Primus omnium radi' 
quotidie inftituit Africanus; fequens diuus Auguftus cultris femper ufus eft. 

Quando primum horologia. Cap. lx 

T Ertius confenfus fuit in horarum obferuatione,iam hic rationiaccedens, quando SC 
a quo in Griscia reperta, diximus in fecundo uolumine. Serius etiam hoc Romse 
contigit. Duodecim tabulis ortus tantum SC occafus nominatur. Poft aliquot annos ad/ 
ieclus eft & meridies,accenfo confulum id pronuntiante, cum curio inter roftra & Grae/ 
coftafin proipexiflet talem folem. A columna fenea ad carcerem inclinato fidere, fupre/ 
macti pronunciauit. Sed hoc ferenis tantum diebus ufque ad primum Punicum bellum. 
Princeps Romanis folarium horologium ftatuifte, ante duodecim annos quam cum 
Pyrrhobeilatumeft,ad^dcm Quirini,L. Papyrius Curfor, cum eandem dedicaret, 
a patre fuo uotam,d Fabio Veftali proditur. Sed neque fadi horologrj rationem ue! 
artificem fignificat, nec unde translatum fit, aut apud* quem feriptum id inucnerit. M 
Varro primum ftatutum in publico fecundum Roftra in columna tradit, bello Punico 
primo,d M. Valerio Meffala confuie Catina capta in Siciiiaideportatum inde poft xxx 
4 ° annos, quam de Papyriano horologio traditur, anno urbis cccclxxvq. nec congruebant 
ad horas eius linea:: paruerunt tamen ei annis undecentum, donec Q. MarciusPhilip/ 
pus, qui cum L. Paulo fuit cenlor, diligentius ordinatum iuxta poiuit: idq? munus inter 
cenfoda opera gratiftime eft acceptum. Etiam tum tamen nubilo incerta: fuere horis, uft 
que ad proximum luftrum.Tunc Scipio Nafica collega Laenatis,primus aquadiuifitho 
ras^que nodium ac dierum. Idq; horologium fub tedo dicauit, anno urbis dxcv% 
Tam diu populi Romani indifereta lux fuit. Nunc reuertamur ad reliqua animalia, pri/ 
tnumq? terreftria» 



1*8 


C. PLINII SECVND! NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER VIII 


De animalibus terrcftribus.elephantoru comendatio,# de fenfu eoru. Cap. f 

I d R e l i <xy a tranfcamus animalia,# primu terreflria. Ma- 
| ximu eft elephas,proximucj? humanis fenfibus: quippe intelle/ 

I dus iliis fermonis patrrj,# imperiorum obedietia, officiorumqj 
1 quf didicere memoria,amoris # glorif uoluptas: imo uero(qu£ 

| etiam in homine rara) probitas,prudentia, ^quitaS:religio quo 
| que fiderum,foliscp ac lunte ueneratio. Autotes funt,in Mauri/ 
i tante faltibus ad quendam amnem, cui nomen eft Amilo,nite/ io 
Jfcete luna noua,greges eoru defcedere:ibiq? fe purificates folen/ 



niter aqua circumfpergi,atc^ita falutato fidere in fyluas reuerti,uituloru fatigatospra: fe 
ferentes. Alien? quoq? religionis intelledu,creduntur maria tranfituri no ante naues con 
fcenderc,quam inuitati redloris iureiurando de reditu.Vifiqj funt fefli ^gritudine (quan 
do # illas moles infeftant morbi)herbas fupini in ca:ium iacientesjueluti tellure precibus 
allegata.Nam quod ad docilitate attinet,rege adorant,genua fubmittunt, coronas por/ 
rigunt.Indis arant minores,quos appellant nothos. 

Quando primum iundi. Cap. n 

R Omm iundi prirou fubiere curru Pompei] Magni Africano triumpho, quod prius 
India uida triuphante Libero patre memoratur. Procilius negat potuifle Pompetj 2 « 
triumpho iundos ingredi porta.Germanici C^faris munere gladiatorio, quofda incon/ 
ditos motus edidere,faltantium modo. Vulgare erat,per auras arma iacere no auferenti 
bus uentis,at<^ inter fe gladiatorios cogreflus sdere,aut lalciuiente pernicitate colludere: 
poftea St per funes inceflere,ledicis etiam ferentes quaterni fingulos puerperas imitates, 
plenisq? hominu triclinrjs accubitu iere per Iedos,ita libratis ueftigt)s,ne quis potantium 
attingeretur. De docilitate eorum. Cap. iir 

Ertum efl:,unum tardioris ingenif in accipiedts quas tradebantur,(fpius cafligatum 
uerberibus,eadem illa meditante nodu repertu. Mirum maxime, #aduerfisqui/ 
dem funibus fubire,fed regredi magis uticp pronis.Mutianus ter coful autor efl,aliquem 
ex his 8t literarum dudus Griecarum didicifife, lolitumqs perfcribere eius lingua uerbis: 3° 
Ipfe ego ha:c fcripfi,# fpolia celtica dicaui.Itemq? fe uidente Puteolis,cum aduedi e na/ 
ue egredi cogerentur,terrttos fpatio procul pontis a corinenteporredi, ut fele longinqui 
tatis teftimatione fallerent,auerfosretrorfus ifle.Pradam ipfi in le expetcndam,fclunt fo 
lam elfc in armis luis,qu^ Iuba cornua appellat,Herodotus tanto antiquior,# confuetu 
do mjelius,dentes. Quamobrem deciduos calu aliquo uel leneda defodiunt: hoc folum 
ebur eft,cietero, St in his quoque qui corpus intexit, uilitas oflea. Quanquam nuper 
olfa etiam in laminas lecaricceperepenuria. Etenim rara amplitudo iam dentium, pr£/ 
terquam ex India,reperitur:ca:tera in noftro orbe celfere luxurte.Dentiu candore intelli 
gituriuuenta.Circahosbelluis fummacura: alterius mucroni parcunt, ne fit pndijshe/ 
bes:alterius operario ufu fodiunt radices,impellunt moles.circuuentiqj a uenanribus,pri 4° 
mos conftituunt quibus funt minimi,ne tanti pradium putetur.poftea fefli,impadosar/ 
bori frangunt,pnedaq? fc redimunt. 

De demetia eoru,# q, pericula fua intelligant,& de tigridis truculetia. Csp.im 

M irum in plerifqueanimalium,fcire quarepetantunfed # pereunda quid caueant. 

Elephas homine obuio forte in folitudine,# fimpiiciter oberrante,clemens placi/ 
duscp etiam demonftrare uiam traditur. Idem uefligio hominis animaduerfo priuf/ 
quam homine,intremifeere infidiaru metu,fubfiftere ab olfadu,circuipcdare, iras pro/ 
flare,nec calcare,fed erutum proximo tradereallum fequenti, nuncio fimili ufep ad extre/ 
mura:# tunc agmen circumagi,# reuerti,aciemqj dirigi:adeo omniu odori durare uirus 

illud 




historiae LIBER VIII 12* 

illud,mafore ex parte ne nudoru quidem pedum. Sic 8C tigris etiam feris ceteris truculen 
ta,atqj ipfa elephati quoq$ {pernens ueftigia,homine uifo transferre dicitur protinus ca/ 
tuios. Quonam modo agnito? ubi ante con(pedo illo quem timet?Etenim tales fyluas 
minime frequentari certu eft.Sane miretur ipfam ueftigrj raritate,fed unde fciut timedas 
efTe?Imo uero cur uel faqotus colpedum paueant,tanto uiribus,magnitudine,ueIocitate 
pr^{ladores?Nimiru h^c eft natura reru,h^c poteria eius/^uiffimas feraru maximas^ 
qux nunquam uidiffent quod debeant timere, ftatim intelligere cur fit timendum. 

De intelledu SC memoria eorum. Cap. v 

Lephanti gregarim femper ingrediuntur. Ducit agmen maximus natu, cogit astate 
io X-/proximus.Amnem tranfituri minimosprarmittunt, ne maiorum ingreflfu atterente 
aiueu,crefcat gurgitis altitudo. Antipater autor eft, duos Antiocho regi in bellicis ufibus 
celebres etiam cognominibus fuifle:etenim nouere ea.Certe Cato, cum imperatoria no/ 
mina annalibus de(criberet,eum qui Fortiflime priliatus eflfet in Punica acie, Sutrum tra 
didit uocatum, altero dente mutilata. Antiocho uadum fluminis experienti renuit Aiax, 
aiioquin dux agminis lemper: Tum pronunciatum,eius fore principatum qui tranfiflet: 
aufumqj Patroclum ob id phaleris argenteis,quo maxime gaudent,& reliquo omni pri/ 
matudonauit. Ille qui notabatur, inedia mortem ignominfe prastuliT Mirus nanque 
pudor eft, tjidusqj uocem fugit uidoris t terram ac uerbenas porrigit. Pudore nun/ 
quam nifi in abdico coeunt: mas quinquennis, foemina decennis. Initur autem biennio, 
3 o quinis(ut ferunt) cuiufque anni diebus,nec amplius rfexto perfunduntur amne, non an/ 
te reduces ad agtnen.Nec adulteria nouere, nuilaue propter fceminas inter Ce prxlia, c^/ 
teris animalibus pernicialia: non quia defit illis amoris uis: Nanq? traditur unus amafife 
quandam in Aegypto corollas uendentem. Ac ne quis uulgariter eledam putet,miretur 
gratam Ariftophani, celeberrimo in arte Grammatica* Alius Menandrum Syracufa/ 
nuta incipientis iuuentae in Exercitu Ptoiem^i,defiderium eius quotiens nori uideret,ine/ 
diateftatus. Et unguentariam quaridam diledam lubatradit.Omniumamoris fuere 
argumenta,gaudium a conlpedu, blanditfeq? inconditas, ftipesq*, quas populus dediO 
fet,{eruat£,& in finum effufe.Nec mirurt,effe amorem,quibus fit memoria. Idem nan* 
que tradit, agnitum in leneda multos poft atlnds, qui redor in iuuenta fuiflet.Idem di/ 
fo uitiationem quandam iuftitfe. Cum Bochus rex triginta elephantis, totidem, in quos 
ferire inftituerat, ftipitibus alligatos obteciflfet, procurfantibus inter eos qui laceflerent, 
non potuiffe effici,ut crudelitatis aliena minifterio fungerentur. 

Quando primum in Italia. Cap. vf 

Lephantes Italia primu uidit Pyrrhi regis beitaj3£ 'boues Lucas appellauit, in Luca 
JL/nis uifos,anno Vrbis quadringentefimo feptuagefimo fecundo*Roma aut in triuttt 
pho, feptem annis ad fuperiorem numerum additis.Eadem plurimos anno quingedtefi 
mofecundo,uidoria L,Metelli pontificis in Sicilia de Poenis captos.Centum quadragin 
taduo fuere ttanfaedi ratibus, quas doliorum confertis ordinibus impofaerat. Verrius 
eos pugnaflfe in circo,interfedosc^ iaculistraditpenuria confilrjrquoniam neq? ali placa 
40 iffet,neqj donari regibus.L.Pifo inductos duntaxatin circum,atq? ut cotemptus eorum 
increfceret,ab operarrjs haftas pnepilatas habetibus,per circum totum ados. Nec quid 
deinde qs fadum fit,autores explicant, qui non putant interfedos. 

Pugn^ eorum. Cap, vii 

C Lara eft unius e Romanis dimicatio aduerlus elephantum * cum Annibal capri/ 
uosnoftros dimicare inter lecoegiffet, Nanque unum qui lupercrat, obiecit ele/ 
phanto: & ille, dimitti padus fi interemiiTet, folus in hareiia congreflus, magno Pce/ 
notum dolore confecit. Annibal, cum famam eius dimicationis contemptum allatu/ 
rambelluis inteliigeret,equitesmifit qui abeuntem interficerent. Probofcidem eorum 
facillime amputari, Pyrrhi pridiorum experimentispatuit. Rom^pugnafteFeneftella 
’ tradit 


tradit primum omnium in circo Claudi} Pulchri ^dilitate curuli,M. Antonio, A.Pofthii 
mio cos s.anno urbis fexccntefimo quinquagefimoquinto* Ite poft annos xx. Luculio 
rum «dilitate curuli,aduerfustauros.Pomper)quoqjaltero c 6 fulatu:dcdicadone templi 
Veneris uicftricis, pugnauere in circo uiginti,aut ut quidam tradunt xvrj, Getulis ex ad/ 
uerfo iaculantibus,mirabili unius dimicatione,qui pedibus confoflis repfit genibus in ca/ 
tcruas,arrepta fcutaiariens in fublime,qu:e deridentia uoluptati fpeftantibus erant in 
orbem rircumada,uelut arte non furore beluas iacerentur.Magnum 8C in altero miracu/ 
Ium fuit,uno idtu occifo.Pilum fub oculo adadtum,in uitalia capitis uenerat. Vniuetfieru 


ptione tentauere,no fine uexatione populi,circundati dauftris. ferreis.Qua de caufa Cx- 
far did:ator,poftea fimile fpe< 5 taculum editurus,euripisharenam circudedit: quos Nero , 0 


princeps fuftulit,equiti loca addens.Sed Pompeiani amiffa fug£ fpe,mifericordiam uul/ 
gi inenarrabili habitu qu^rentes fupplicauere,quadam fefe lamentatione complorantes: 
tanto populi dolore,ut oblitus imperatoris, ac munificentiae honori fuo exquifitae 3 fiens 
uniuerfus confurgeret 3 dirasqp Pompeio,quas ille mox luit,poenas imprecaretur.Pugna 
uere & C*fari diOtatori tertio confulatu eius,uiginti contra pedites quingentos: iterum 
totidem turriti cum fexagenis propugnatoribus, eodem quo priores numero peditu, & 
pari equitu ex aduerfo dimicante:poftea finguli, principibus Claudio & Neroni,in con/ 
fummatione gladiatorum.Ipfius animalis tanta narrat" clemetia contra minus ualida, ut 
in grege pecudu occurrentia manu dimoueat,ne quid obterat imprudes: necnifi lacesfiri 
noceat,ideo*^ gregatim femper ambulet,minime ex omnibus foliuagi. Equitatu circum 10 
uenri,infirmos aut feflfos uulneratosue in medium agmen recipiunt: ac uelut imperio ac 
ratione,per uices fubeunt.Capti celerrime mitificantur hordei fucco. 

Quomodo capiantur* Cap. vm 

C Apiuntur autem in India,unum ex domitis agente redtore:qui deprehefum folita/ 
rium,abadtumue a grege,uerberat ferum:quo fatigato,trafeendit in eum,nec fecus 
ac priorem regit. Africa foueis capit,in quas deerrante aliquo, protinus exteri congerunt 
ramos,moleS aeuoluut, aggeres c 6 ftruunt,omnicjj ui conatur extrahere.Antea domitan 
di gratia greges equitatu cogebant in cSuallem manu fadlam, & longo tra&u fallacem: 
cuius inclufbs ripis foflls^,fame domabat. Argumentu erat ramus, homine porrigente 
clementer acceptus.Nunc dentiu caufa,pedes eoru iaculantur alioquin molliffimos. Tro p 
glodyfce contermini Aethiopi^qui hoc folo uenatu aluntur, arbores propinquas itineri 
eorum cofcendunt.Inde totius agtnints nouiflimu fpeculati,extremas in clunes defiiiunt, 
Lseua apprehenditur cauda,pedes ftipantur in finiftro fcemine.Ita pendens alterum po/ 
plitem dextra Credit:ac prceacuta bipeni hoc crure tardato profugies,alterius poplitis ner 
uos ferit,eunda praeceleri pernicitate perages. Alrj tutiore genere,fed magis fallaci,inten 
tos ingetes arcus defigunt humi longius. Hos pracipui uiribus iuuenes cotinent,ali} con/ 
hixi pari conatu tendunt, ac praetereuntibus fagittarum uenabula infigunt, mox fangui/ 
Ilis ueiligrjs fequuntur.Elephantoru generis fceminse multo pauidiores. 

Quomodo domentut. Cap. ix 

D Omatur aute rabidi fame& uerberibus, elephatis alrjs admotis, qui tumultuantem 40 
catenis coerceat:# alias circa coitus maxime efferant^ ftabula Indorum dentibus 
fternut.Quapropter arcent eos coitu,fcemiharuqj pecuaria feparant,quf haud alio mo 
do cp armentoru habent.Domiti militant, & turres armatoru in hoftes ferunt,magna^ 
ex parte orientis bella confiriunt.Profternunt acies, proterunt armatos. Iidem minimo 
fuis ftridore terrentur,uulneraticp & territi retro femper cedunt,haud minore partiufua 
rum pernicie.Indicu Afri pauent, nec c5tueriaudent:na&maior Indicis magnitudo efh 
De partu eorum & reliqua natura*, Cap. x 

D Ecem annis geftare in utero uulgus exiftimat: Ariftoteles biennio, nec amplius qj 
femel gignere,pluresue quam fingulos:uiuere ducentis annis,& quofdam trecentis. 

luuen/ 



Iuuentd eoru a fexagefimo incipit.Gaudent amnibus maxime,82 circa furnos uagatitur* 
cum alioquin nare propter magnitudinem corporis n5 poffint. lidem frigoris irapatien/ 
tes.Maximum hoc malum,innationemcp Si profluuium alui, nec alia morborum gene/ 
ra fentiunt.Olei potu tela,quo corpori eorum inhaereant, decidere inuenio; a fudore au/ 
tem facilius adhoreicere. Et terram edifle rjs tabificum eft, nifi fopius mandant, Deuo/ 
rant autem 82 lapides. Truncos quidem gratifsimo in cibatu habent. Palmas excelfiores 
fronte profternunt, ac ita iacentiu abfumunt frudtum. Mandunt ore: fpirant 82 bibunt» 
odorantur^ haud improprie appellata manu. Animalium maxime odere murem: 82 fi 
pabulum in profepio pofitum attingi ab eo uidere,fafh'diunt. Cruciatum in potu maxi/ 
io mum fentiunt haufta hirudine,quam fanguifuga uulgo ccepifte appellari aduerto*. Hoc 
ubi in ipfo animo canali fe fixit,intolerado afficit dolore.Duriflimum dorfb tergus,uen/ 
tres molles,fetarum nulium tegumentu, ne in cauda quidem profidium abigendo todio 
mufearum (nanq? id 82 tanta uaffitas fentit) fed cancellata cutis, 82 inuitans id genus anii/ 
maliu odore. Ergo cu extenti recepere examina, ardiatis in rugas repente cancellis,com/ 
prebenfas enecant;Hoc ijs pro cauda,pro iuba,pro uillo eft.Dentibus ingens pretium,82 
deorum fimulacris laudatiffima ex rjs materia.Inuenit luxuria comendationem 82 aliam» 
expetit in callo manus uim faporis, haud alia de caufa credo quam quia ipfum eburfibi 
mandere uidetur.Magnitudo dentium uidetur quidem in templis procipua. Sed tamen 
in extremis Africo,qu i confinis Aethiopio eft,poftium uicem in domicilrjs probere: fe> 
20 pesq? in rjs 82 pecorum ftabulis pro palis elephantorum dentibus fieri, Polybius tradit* 
autore Gulufla regulo, Vbi naicatur,82 de difeordia eoru & draconu. Ca, x£ 
Tj* Lephates fert Africa ultra Syrticas foiitudines,& in Mauritaina:ferut Aethiopes 82 
i_/Trog!odyto,ut didtum efbfed maximos India,bellantesq^ cum rjs perpetua difeoe 
dia dracones, tanto magnitudinis,ut 82 ipfos circuflexu facili ambiant,nexucg nodi pro/ 
ftringant.Comoritur ea dimicatiotuiclusq? corruens,coplexum elidit pondere. 

De folertia animalium. Cap. xir 

yTIra animalium pro fe cuiq? pnecipua (oiertia eft,ut fjs una fcandendi in tantam alti 
IVJLtudinem difficultas.Draco itaq? iter ad pabula (peculatus,ab excelfa fe arbore intj/ 
cit. Scit ille imparem fibi ludlatum contra nexus. itaque arborum aut rupium attritum 
J° querit. Cauent hoc dracones, ob idcp greftiis primum alligant cauda.Refoluunt iili no/ 
dos manu. At hi in ipfa nare caput condunt, pariterq? ipiritum procludunt, Si molifsi/ 
mas lancinant partes, lidem oburj deprehenfi,in aduerfos erigunt fe, oculosqj maxime 
petunt.Ita fit ut pleruncp coci ac fame 82 mceroris tabe confedi reperiantur.Quam quis 
aliam tanto difcordiocaufam attulerit,nifi naturo fpecftaculum,fibi paria componentis? 
Eft Si alia dimicationis huius fama.Elephantis frigidiffimum efte fanguinem,ob id oftu 
torrente procipue a draconibus expeti. Quamobrem in amnes merfos infidiari bibenti/ 
bus: ardtatisqj illigata manu in aurem morfum defigere: quoniam is tantu locus defen/ 
dinonpoffit manu.Dracones efte tantos,ut totum fanguinem capiant. Itaque elephan/ 
tosab rjs ebibi,ficcatosq? concidere:32 dracones inebriatos opprimi,commoriqj. 

4° De draconibus. Cap. xiri 

G Enerat eos Aethiopia Indicis pares,uicenum cubitotum.Id modo mirum,unde cri 
ftatos Iuba crediderit. Afachoi uocatur Aethiopes, apud quos maxime nafcutur. 
Narratur in maritimis eorum quaternos quinosdp inter fe cratium modo implexos, ere/ 
diis capitibus uelificantes ad meliora pabula Arabio uehi flu&ibus. 

De ferpentibus maximis & bois. Cap. xiitr 

IV/fEgafthenes feribit in India ferpentes in tantam magnitudinem adolefcere, ut foli/ 
JLVidos hauriant ceruos taurosqj. Metrodorus,circa Rhyndacum amnem in Ponto, 
utfuperuolantes quamuis alte perniciter^, alites hauftu raptas abforbeant.Nota eft,iti 
puniris bellis addlumen Bagradam a Regulo imperatore balliftis tormentis^, ut oppi/ 


t?2 C. PLINII NATVRALIS 

dum aliquod, expugnata ferpens cxx. pedum longitudinis. Pellis eius maxill#cp ufque 
ad bellu Numantinu durauere Roma: in teplo. Faciunt his fide in Italia appellata: bo#t 
in tanta amplitudine exeuntes, ut diuo Claudio principe, occif# in Vaticano folidusin 
aluo fpedlatus fit infans. Aluntur primo bubuli ladis fucco, unde nome traxere.C#tero 
rum animalium,qug modo conuedta undicp Itali# contigere f#pius,formas nihil attinet 
fcrupulofe referre. De Scythicis animalibus &feptentrionalibus. Cap, xv 
T) Auciffima Scythia gignit,inopia fruticum: pauca cotermina illi Germania: infignia 
JL tamen boum ferorum genera, iubatos bifontes, excellenti^ & ui 8C uelocitate uros, 
quibus imperitia uulgus bubaloru nomen imponit, cu id gignat Africa, uituli potius cer/ 

* uitie c[Uada fimilitudine. Septentrio fert & equoru gf eges ferorum,ficut afinoru Afia & 

Africa:pr#terea alcen,ni proceritas auriu & ceruicis diftinguat,iumeto fimilem.Item no/ 
tam in Scandinauia infula,nec uncp uifam in hoc orbe,multis tamen narratam,machlin, 
haud diffimilem illi,(ed nullo fuffraginum flexu: ideofy no cubante, fed aediuem arbori 
in fomno,eaq? incifa ad infidias capi,alias uelocitatismemorat#. Labru ei fuperius pr#/ 
grande:ob id retrograditur in pafcendo,nc in priora tendens inuoluatur. Tradut in P#o 
nia feram,qu# bonafas uocetur,equina iuba, c#tera tauro fimile, cornibus ita in fe infle/ 
xis,ut non fint utilia pagn#.quapropter fuga fibi auxiliari,reddente ea fimum interdum 
SC trium iugeru longitudine:cuius contad:us fequentes,ut ignis aliquis,amburat. Mirum 
pardos,pantheras,leones,& fimilia,c5dito in corporis uaginas unguium mucrone,ne re/ 
fringatur hebeteturue,ingredi: auerfisq? falculis currere,nec nifi appetendo protendere. :o 
De leonibus. Cap. xvi 

L Eoni pr#cipua gencrofitas,tuc cum colla armosq? ueftiunt iub#.Id enim #tate con 
tingit e leone cocepds.Quos uero pardi generauere,femper infigni hoc caret.Simili 
modo fcemin#.Magna rjs libido coitus, 81 ob hoc maribus ira. Africa h#c maxime fpe/ 
&at, inopia aquarum ad paucos amnes cogregantibus fe feris.Ideo multiformes ibi ani/ 
malium partus,uarie fceminis cuiufq? generis mares aut ui aut uoluptate milccnte. Vnde 
etiam uulgare Gr#ci# didtum,Semper aliquid noui Africa afferre. Odore pardi coitum 
fentit in adultera leo, totaq? ui confurgit in poena. Idcirco aut culpa flumine abluitur,aut 
longius comitatur.Semel aut redi partum,lacerato unguium acie utero in enixu,uulgum 
credidiffe uideo.Ariftoteles diuerla tradit, uir quem in rjs magna fecuturus in parte prs/ Jo 
fandum reor: Alexandro Magno rege in flammato cupidine animalium naturas nofcen 
di,delegataq? hac comentatione Ariftoteli, fummo in omni dodtrina uiro, aliquot milia 
hominum in totius Afi# Gr#ci#cp tradlu parere iufifa, omnium quos uenatus,aucupia, 
pifcatusq? alebant: quibuscp uiuaria, armenta,aluearia,pifcin#, auiaria in cura erant: ne 
quid ufep genitu ignoraretur ab eo: quos percontando, quinquaginta ferme uolumina 
ilia prrsdara de animalibus condidit: qu# a me colledla in ardtum cum qs qu# ignora/ 
uerat,qu<efo ut legentes boni confuknt,in uniuerfis rerum natur# operibus,medioq> cla 
riflimi regum omniu defiderio cura noftra breuiter peregrinantes. Is ergo tradit le#nam 
prim o foetu parere v.catuIos,ac per annos fingulos uno minus,ab uno fterilefcere.Infor/ 
mes^ minimas^ carnes magnitudine muftelaru efie initiodemeflresuix ingredi pofTe, 43 
necnifi bimeftrem moueri.In Europa autem inter Acheloum tantum 8C Neftum amnes 
leones effe, fed longe uiribus pr#ftantiores rjs quos Africa aut Syria gignant. Leonum 
duo genera,compa&ile 8t breue crifpioribus iubis.Hospauidiores efle quam longo fim 
plicicp uillo,eos contemptores uulnerum. Vrinam mares crure fublato reddere ut canes: 
grauem odorem,nec minus halitum.-raros in potu,uefci alternis diebus: a faturicate inte/ 
rim triduo cibis carere. Qu# poflint in mandendo folida deuoraremec capiete aluo,con/ 
ie&is in fauces unguibus extrahere,ut(fi fugiendum fit)non in fatietatem abeant. Vitam 
rjs longam docet argumeto,quod pleriqj dentibus defecfti reperiatur.Polybius Aemilia/ 
ni comes,in fene&a hominem appeti ab rjs refert, quoniam ad perfequendas feras uires 

non 



HrSTORIAE LIBER V11 f 

non fuperant. Tunc oblidere Africte urbes: eaqj de caufa crucifixos uidifle Ce cum Sci/ 
pione,quia ceteri metu poetis fimilis abfterrerentur eadem noXaXeoni tantum ex feris 
clementia in fupplices: proftratis parcit: 88 ubi fieuit, in uiroS prius quam in fceminas fre/ 
mit,in infantes non nifi magna fame. Credit Libya intellectu peruenire ad eos precum. 
Captiuam certe Getulia: reducem audiui,multorum in iyluis impetum a fe mitigatum ai 
loquio,aufie dicere fe fmminam,profugam,infirmam,fiippIicem animalis omnium gene 
rofiflimi,c;eteristp imperantis, indignam eius gloria prodam. Varia circa ha^c opinio ex 
ingenio cuiufque uel cafu,mulcerialloquijs feras:quippe ubi etiaferpentes extrahi cantu, 
cogiq? inpcenam,uerum falfumfie fit,uita n5 decreuerit.Leonum animi index cauda, fi/ 
io cut 81 equoru aures.Nancg 88 has notas generofiflimo cuicp natura tribuit.Immota ergo 
placidus,clemens,blandienriq$ fimilis, quod rarum eft: crebrior enim iracundia eius. In 
principio terra uerberatunincremento terga, ceu quodam incitamento,flageliantur. Vis 
famma in peclore.Ex omni uulnere,fiue ungue impreflo fiue dete, ater profluit fanguis. 
I-idetn fatiati,innoxrj funt.Gcnerofitas maxime in periculis deprehenditur:no inillo tan/ 
tum modo,quod (pernens tela diu Ce terrore iolo tuetur ac uelut cogi teftatur: cootiturc^ 
non tanquam periculo coactus, fed tanquam amentia iratus. Illa nobilior animi fignifi/ 
catio: quamlibet magna canum 88 uenantium urgente ui, contemptim reftitansqj cedit 
in campis, & ubi (pectari poteft: idem ubi uirguita fyluastj? penetrauit, acerrimo curfu 
fertur, uelut abfeondente turpitudinem loco* Dum fequitur, infilit laltu, quo in fuga 
to non utitur. Vulneratus, obferuatione mira percuflorem nouit,& in quantalibet multitu/ 
dine appetit. Eum uero qui tela quidem miferir, fed tamen non uulnerauerit, correptum 
raptatumq? fternit, nec uulnerat. Cum pro catulis foeta dimicat, oculorum aciem tradi/ 
tur defigere in terram,ne uenabula expauefcat.Cceterum dolis carent 8i fufpicionemec li 
mis intuentur ocuIis,afpiciqp fimili modo nolunt. Creditum eft i moriente humum mor 
deri, lachrymamqj leto dari. Atque hoc tale tam ficuum animal,rotarum orbes circum/ 
acli,currusq 5 inanes, 88 gallinaceorum criftse cantustp etiam magis terrent, fed maxime 
ignes. Aegritudinem faftidrj tantum (entit, in qua medetur ei contumelia, in rabiem a/ 
gente annexarum lafciuia Gmiarum. Guftatus deinde fanguis in remedio eft. Leonum 
fimul plurium pugnam, Roma: princeps dedit Q. Scccuola P. filius in curuli ^dilitate. 
jo Centum aute iubatorum primus omnium L. Sylla, qui poftea didlatorfuit, in prastura. 
Pofteum Pompeius Magnus in circo dc. ac in tqs iubatorum cccxv: C^iar dicftator 
cccc. Capere eos, ardui erat quondam operis, foueis^j maxime. Principatu Claudrj ca 
fas rationem docuit, pudendam pene talis ferx nomine, paftoris Getali Cago contra in/ 
gruentis impetum obiecfto: quod fpecftaculum in harenam protinus translatum eft, uix 
credibili modo torpefeente tanta illa feritate,quamuis Ieui inietftu operto capite,ita ut de 
tjinciatur non repugnans: uidelicet omnis uis conftat in oculis. Quo minus miru fit,a Ly 
(imacho Alexandri iuflu fimulincluio ftrangulatu leonem. Iugo fubdidit eos,primuscp 
Roma: ad currum iunxit M. Antonius, 88 quidem ciuili bello, cum dimicatum eflet in 
Pharfalicis campis,non fine oftento quodam temporum,generofos (piritus iugum fub/ 
4° ire illo prodigio fignificante: nam quod ita ueftus eft cum mima Cytheride, fupra mon 
ftra etia illarum calamitatu fuit.Primus autem hominu leonem manu tradlare aufus, 8i 
oftendere roanfuefa<ftum, Hanno e clariflimis Pcenorum traditur: damnatusqj illo ar/ 
gumento, quoniam nihilnonperfualurus uirtam artificisingenrj uidebatur:& malecre/ 
di libertas ei,cui in tantum cefllflet etiam feritas.Sunt uero 88 fortuita eoru quoqj demen 
texempla.Mentor Syracufanus in Syria leone obuio fuppliciter uolutante,attonitus 
pauore, cum refugienti undiqj fera opponeret fefe,5£ ueftigia lamberet adulanti fimilis, 
animaduertitin pede eius tumore uulnusq?,8C extracfto lurculo liberauitcruciatu.Pitftu/ 
ra cafum hunc teftatur Syracufis. Simili modo Elpis Samius nationc,in Africa delatus 
naue, iuxta littus confpe&o leone hiatu minaci, arborem fuga petit, Libero patre inuo/ 

m cato 



U4 C* P L IX11 NAT VRALI J 

catorquoniam tum pmipuus uotorum locus eft, cum fpei nullus eft.Ncque profugiet! 
cum potu»(fet,ferainftiterat; & procumbens ad arborem,hiatu quo terruerat miferatio/ 
nem qurerebat. Os raorfu auidiore inh^ferat dentibus,cruciabatqj inedia tu pene in ipfa 
eius telis fufped;ante,ac ucldt mutis precibus orante:dum fortuitu fidens no eft cotta fe 
ram,multo diutius miraculo cp metu ceifatu eft.Degreffus tandem euellitprfbenti, & 5 
maxime opus eflccaccdmodanti. Tradunto^ quamdiu nauiseainlittore ftetit retulifle 
gratia uenatus aggerendo. Qua de cauia Libero patri templum in Samo Elpis facrauir, 
quod ab eo fadlo Graxi y>g c/iouv<ry appeilauerc. Miremur poftea ueftigia ho/ 

minum intelligi a feris,cum etiam auxilia ab uno animaliu fperent.Cur enim non ad alia 
iereCaut unde medicas manus hominis (ciuntC nifi forte uis malorum, etiam feras omnia io 
experiricogit. De pantheris. Cap* xvii 

X Eque memorandum & de panthera tradit Demetrius phy ficus, iacente in media 
-^Xuia hominis defiderio,repente apparuifte patri cuiufdam Philini,a{fedtatoris fapi/ 
entue.-illum pauore ccepiffe regredi,feram uero circumuolutari non dubie blandiente,fe/ 
fe cofliclantcm maerore, qui etia in panthera intelligi pofiet.Fceta erat,catulis procul in 
foueam delapfis.Primum ergo miferationis fuit no expauefeere.proximum ei curam in/ 
tendere.-fecutusCp qua trahebat ueftem unguiu leni iniedtu, ut caufam doloris intellexit, 
fimulqj falutis fuaz mercedem, exemit catulos: eacp cum qs profequente, u Ccp extra foli/ 
tudines dedud:us,kta atqj geftiente: ut fadieappareret gratiam f eferre,- 6 C nihil inuicem 
imputare,quod etia in homine rarum eft.Hrec fidem etia Democrito afferunt,qui Tho/ 20 
antem in Arcadia feruatum adracone narrat.Eum nutrierat puer dilecftu admodumtpa/ 
uenscfp ferpentis natura, 8C magnitudine metues,in folitudines tuleratfin quibus circum/ 
uento latronum infidtjs, agnitocp uoce,fubuenit.Nam qu^ de infantibus ferarum ladle 
nutritiSjCum effent expofiti,produntur,ficut de conditoribus noftris a lupa,magnitudini 
fatorum accepta ferri equius,quam ferarum natura: arbitror.Panthera SC tigris macula 
rum uarietate prope Cohe beftiaru fpedlantur, ceteris unus ac fuus cuiufq? generis color 
eft. Leonu tantu in Syria niger.Pantheris in candido breues macularu oculi. Ferut odo/ 
re earui mire follicitari quadrupedes cuntftas,fed capitis toruitate terreri. Quamobrem oc 
cultato eo, reliqua dulcedine inuitatas corripiunt.Sunt qui tradunt in armo rjs fimilem lu 
n^effe maculam,crefcente in orbes, & cauantem pari modo cornua.Nunc uarias&par 30 
dos,qui mares funt,appellant in eo omni genere,creberrimo in Africa Syriacp.Quidam 
ab rjs pantheras candore folo dtfcernunt,nec adhuc aliam differentiam inueni, Senatuf/ 
confukum fuit uetus,ne liceret Africanas in Italiam aduehere,Contra hoc tulit ad popu/ 
ium Cn. Aufidius tribunus plebis,permifitiqj Circenfiu gratia importare.Primus autem 
Scaurus tedilitate fua uarias centu quinquagintauniuerfas mifit, deinde Pompeius Ma/ 
gnus quadringentasdecem,diuus Auguftus quadringentas uiginti.Idem Q.Tuberone, 
Fabio Max. coss. iitj. Nonas Man,theatri Marcelli dedicatioe, tigrin primus omnium 
Romm oftendit in cauea manfuefacfta: Diuus uero Claudiusfimul quatuor. 

De tigridis natura,&: camelis, 8C camelopardales: qnprimu uifa Romte. Cap. xviii 

T igrin Hircani Scindi ferunt, animal uelocitatis tremenda, & maxime cognita dum 4 « 
capitur.Totusenim fcetus, qui femper numerofus eft,ab infidiante rapitur equo cp 
maxime pernici,atcp in recentem fubinde transfertur.At ubi uacuum cubile reperit fceta 
(maribus enim cura non eft fobolis)fertur prateeps, odore ueftigans.Raptor appropin/ 
quante fremitu,abrjcit unum ex catuIis.Tollitilla morfu,&pondere etiam ocyoracfta re/ 
meat,iterumcp confequitur,& fubinde, donec in nauem egreffo irrita feritas famitin litto 
re. Camelos in ter armenta pafeit oriens, quorum duo genera, Badrriani & Arabici: dif/ 
ferunt,quod illi bina habent tubera in dorfo,hi fingula,& in pecftore alterum, cui incum/ 
bant.Dentiu fuperiore ordine,ut boues,carentin utroq? genere. Omnes autem iumento 
rum in rjs terris dorfo funguntur,atqt; etiam equitantur in prslrjs. Velocitas inter equos, 

feci 


HIST.CIR1AE L.IBES. VIII «5 

fed (ua cuique mcnfura,ficuti uires.Nec ultra aflifetum procedit (patium,nec plus inftitn 
to onere recipit.Odiuni aduerfus equos gerunt naturale.Sitim & quatriduo tolerantem/ 
plenturqj cum bibendi occafio eft, 81 in prsteritum Si in futurum, obturbata conculca/ 
tione prius aqua: aliter potu non gaudent. Viuunt quinquagenis annis, quidam Si cen/ 
tenis. Vtcunque rabiem & ipii fentiunt.Caftrandi genus etiam fceminas,qu^ bello prx/ 
parentur,inuentum eft: fortiores ita fiunt coitu negato.Horum aliqua fimilitudo in dua ' 
transfertur animalia.-Nabin Aethiopes uocant, collo fimilem equo,pedibus Si cruribus 
boui,camelo capite,albis maculis rutilum colorem diftinguentibus,unde appellata came 
lopardalis,didatoris Cidaris Circenfibus ludis primum uifa Roma:. Ex eo fubinde cer/ 

10 nitur,afpedu magis quam feritate conlpicua: quare etiam ouis fera nomen inuenit. 

Dechao&cepho, Cap. xix 

T) Omperj Magni primu ludi offenderunt chau, quem Galli rhaphiuuocabat,effigie . 
X Iupi,pardoru maculis.lidem ex Aethiopia quas uocat cephos,quaru pedes pofterio 
respedibus humanis Si cruribus, priores manibus fuere fimiles. Hoc animat poftea Ro# 
manonuidit. De rhinocerote. Gap. xx 

I lfdem ludis Si rhinoceros,unius in nare cornu, qualis fepe, uifus.AIter hic gehirusho/ 
ftis elephanto: cornu ad faxa limato praparat fe pugn£, in dimicatione aluu maxime 
petens,quam fcit e(fe molliorem.Longitudo ei par, crura multo breuiora,color buxeus* 
De lywcibus, & iphingibus, 8 £ crocutis, cercopithecis, Indicis bubus, 
to leucrocutis, eale, tauris Aethiopis, mantichora, monocerote, cato/ 

bIepa,bafilifco. Cap. xxi 

L Yncas uulgo frequetes,& (phingas,fufco pilo,mammis in pedore geminis, Aethio 
pia generat,multaqj alia monftro fimiIia:penacos equos & cornibus armatos, quos 
Pegafos uocant:Crocutas uelut ex cane lupoqj conceptos, omnia dentibus frangentes; 
protinusq? deuorata conficientes uentre:Cercopithecos,nigriscapiribus,piIo afinino,82 
diffindes ceteris uoce:Indicos boues unicornes tricornesc^:Leucrocutam pernirifiimam 
feram,afini feri magnitudine,cruribus ceruinis: collo, cauda, pedore leonis, capite meli/ 
um,bi(ulca ungula,ore ad aures ufque re(ciffo,dentium locis ofle perpetuo. HancLeram 
humanas uoces tradut imitari. Apud eofdem Si qus uocatur eale,magnirudine equi flu/ 
uiatilis,cauda elephanti,colore nigra uel fulua:maxillas apri, maiora cubitalibus cornua 
habens,mobilia, qus alterna in pugna fiffcit, uariatcp infefta aut obliqua, utcuncp ratio 
monftrauit. Sed atrociffimos habet tauros fylueftres maiores agreftibus, uelocitate an/ 
te omnes,colore fuluos,oculis ceruleis,piIo in cotrarium uer(o,ridu ad aures dehifcente, 
iuxta cornua mobiIia,tergori duricia filicis,omne refpuens uulnus.Feras omnes uenatur; 
ipii no aliter quam foueis capti,feritate femper intereut.Apud eofdem nafei Ctefias fert/ 
fequam mantichoram appellat,triplici dentium ordine pedinatim coeuntiu,facie Si ati 
riculis hominis, oculis glaucis, colore fanguineo,corpore leonis, cauda feorpionis modo 
fpiculainfigente: uocis, ut fi mifceatur fiftuta Si tubx concentus:uelocitatis magn#,hu/ 
mani corporis uel pracipue appetente.In India Si boues (olidis ungulis,unicornes; Si fe/ 
40 ram nomine axin, hinnuli pelle, pluribus candidioribus^ maculis,facram Liberi patris* 
OrfeiIndifimias candentes toto corpore uenantur. Afperrimam autem feram mono/ 
cerotem,reliquo corpore equo fimilem,capite ceruo,pedibus elephanto,cauda apro,mu 
gttu graui, uno cornu nigro media fronte cubitoru duum eminente, Hanc ferafn uiuam 
negant capi. Apud Hefperios Aethiopes fons eft,Nigris, ut plerique exiftimauere Nili 
caput,ut argumenta qu^ diximus perfuadetluxta hunc fera appellatur catoblepas, mo 
dica aIioquin,c;eterisq; membris iners,caput tantum prsgraue £gre ferens:id deiedum 
femper in terram,alias internecio humani generis, omnibus qui oculos eius uidere confc 
ftira expiratibus.Eadem SI bafilificiferpentiseftuis. Cyrenaicahuncgeneratprouincia 
xij. non amplius digitorum magnitudine,candidain capite macula ut quodam diadema 



te infigftem. Sibilo omnes fugat ferpcntes: nec flexu multiplici ut re!iqux,corpus impcf/ 
lit,fed celfus Si eredus in medio incedens.Necat frutices,no contactos modo,ueru 8C af/ 
flatos,exurit herbas,rumpitiaxa.TaIisuismaIoeft.Crcditumquondam,ex equocccifo 
hafta,&pereamfubeunte ui,no equitem modo,fed equum quoque abfumptum . Huic 
talimonftro (fepe enim enedum cocupiuere reges uidere) muftelarum uirus exitio eft: 
Adeo natura nihil placuit efle fine pari. Intjciunt eas cauernis, facile cognitis fola tabe, 
necant ilhe fimul odore, moriunturq?,& natura pugnam conficiunt. 

De lupis. Cap. xxn 

S Ed in Italia quoque creditur luporum uifus efle noxiustuocemqj homini quem prio/ 
res contemplentur, adimere ad praeiens. Inertes hos paruosdj? Africa 8C Aegyptus jq 
gignunt,afperos trucescp frigidior plaga. Homines in lupos uerti,rurfumcp reftitui fibi, 
talfum efle confidenter exiftimare debemus,aut credere omnia qus fabulofa tot feculis 
comperimus. Vnde tamen ifta uulgo infixa fit fama in tantum, ut in maledidis uerfipel/ 
les habeat,indicabitur. Euanthes inter autores Gracte no fpretus, tradit Arcadas fcrtbe 


re,ex gente Antad cuiufdam forte eledum ad ftagnum quoddam regionis eius duci, i 
ftiturfj? in quercu fufpenfo tranare, aque abire in deferta, transfigurariq? in lupu, Si cum 


ceteris eiufdem generis congregari per annos ix. Quo in tempore fi homine fe abftinue _ 
rit,reuerti ad idem ftagnum: Si cum tranauerit, effigiem recipere,ad priftinum habitum 
addito nouera annoru lenio. Id quoq? Fabius,eandem recipere ueftem.Mirum eft.quo 
procedat Graea creduIitas.Nullum tam impudens mendacium eft,ut tefte careat. Itacp 20 
Agriopas qui olympionicas fcripfit, narrat Denranetum Parrhafium in facrificio quod 
Arcades Ioui Lyceo humana etiam tum hoftia faciebanr,immoIati pueri exta deguftaf/ 
fe,& in lupum conuertifle: eundem decimo anno reftitutum athletira,certafle in pugila/ 
tu,uidloremc£ olympia rcuerfum. Quin &caudre huius animalis creditur uulgo inefle 
amatorium uirus exiguo in uillo,eumcp cum capiatur abijci,nec idem pollere,nifi uiuenti 
direptum. Dies quibus coeat, toto anno no amplius xfj. Eundem in fame uefei terra. In/ 
ter auguria ad dexteram commeantium pracifo itinere,!! pleno id ore fecerit,nullum om 
nium praftantius. Sunt in eo genere qui ceruarfj uocantur, qualem e Gallia in Pompei] 
Magni harena (pedatum diximus. Huic quamuis in fame mandenti,!! refpexit, obliuio 
nem cibi furrepere aiunt, digreftum^ querere aliud. 30 

De ferpentibus. Cap. xxm 

Q Vodadferpentes attinet, uulgatu eft colores earu plerafq? terras habere in qu 2 S 
occultetur.lnnumera efle genera.Ceraftis corpore eminere cornicula fiepe quadri/ 
geminatquorum motu reliquo corpore occultato, follicitent ad feaues. Geminum caput 
amphisbcemedioc eft Si ad caput 8i ad caudam, tanquam parum efletuno ore fundi ue 
nenum.Alrjs fquamas efle,alrjs piduras:omnibus exitiale uirus. Iaculura ex arborum ra 
mis uibrarirnec pedibus tantum pauendas ferpentes, fed Si miffili uolare tormeto. Colla 
afpidum intumeftere nullo ictus remedio,praterquam fi confeftim partes contad:e am 
putetur. Vnus huic tam peftifero animaIifenfus,ueIpotiusaffeduseft. Confuga ferme 
uagantur: nec nifi cum compare, uita eft: itaque alterutra interempta, incredibilis alteri 40 
ultionis cura. Pcr!equiturinterfedorem,unumcjjeum in quantolibet populi agmine no 
titia quadam infeftat,perrumpit omnes diffi'cultates,permeat !patia,nec nifi amnibusar/ 
cetur,autpraceleri fuga.Non eft fateri, rerum natura largius mala an remedia genuerit. 
Iam primum hebetes oculos huic malo dedit: eosq? non in fronte ex aduerfo cernere, 
fed in temporibusutaqj excitatur, fed fepius auditu quam uifii. 

De ichneumone. 'Cap. xxnil 

H Abet deinde internecinum bellum cum ichneumone. Notu eft animal hac gloria 
maxime,in eadem natum Aegypto.Mergit felimo fepius,ficcatq? fole. Mox ubi 
pluribus eodem modo fe corrjs Ioricauit,in dimicationem pergit.In ea caudam attollens, 

idu| 



historiae liber tiii 


!j? 


Idus Irritos atlerfus excipit,donec obliquo capite fpeculatus inuadat in fauces. Nec hod 
cotetus,aliud haud mirius debellat animal. De crocodilo,# hippopotamo. Ca.xxV 

C Rocodilum habet Nilus, quadrupes malum, # terra pariter ac flumine infeftum. 

Vnum hoc animal terreftre lingua u(u caret. Vnu fuperiore mobili maxilla impri/ 
mit morfurn,alias terribile, pedinatim ftipante fe dentiu ferie. Magnitudine excedit ple/ 
rumq? duodeuiginti cubita.Parit oua quanta anferesicaqj extra eum locum femper incii 
bat,pradiuinatione quadam,ad quem fummo audiu eo anno egreflurus eft Nilus, Nec 
aliud animal ex minori origine in maiorem crcfrit magnitudinem.Et unguibus hic arma 
tus eft,contra omnes ictus cute inuida.Dies in terra agit,nodes in aqua,teporis utrunqj 
io ratione.Hunc faturum cibo piftium,# femper efculemo ore in littore fomno datum, par 
ua auis,qua trochilos ibi uocatur, rex auium in Italia, inuitat ad hiandum pabuli Iui gra/ 
ria,osprimu eiusadiultim repurgans,mox dentes, # intus fauces quoc£,adhanc fcabeti 
di dulcedinem quamaxime hiantes:in qua uoluptate fomno preflum cofpicatus ichneu/ 
mon,per eafdem fauces ut telum aliquod immiflus,erodit aluu. Similis crocodilo,fed mi 
nor etiam ichneumone,eft in Nilo natus fcincos, contra uenena praecipuum antidotum: 
Item ad inflammandam uiroru Venerem .Verum in crocodilo maior erat peftis, quam 
ut uno eflet eius hofte natura contenta. Itacp # delphini immeantes Nilo,quorum dor/ 
fo tancp ad huc ufum cultellata ineft pinna, abigentes eos prada, ac uelut in fuo tantum 
amne regnantes,aIioquin impares uiribus ipfi, aftu interimut.Callent enim in hoc cuda 
io animalia,iciuntcp non modo fua commoda,uerum # hoftiu aduerfamorunt fuatela,no 
runt occafiones ,partesq? diisidentium imbelles. In uentre mollis eft tenuis^ curis cro/ 
codiio: ideo fe ut territi immergunt delphini, fubeuntesq? aluum illa fecant fpina. Quin 
# gens hominum eft hnic belua aduerfa in ipio Nilo Tentyrita, ab infula in qua habi/ 
tat appellata.Meniura eorum parua,fed prafentia animi in hoc tantum ufu mira. Teni/ 
bilis hac contra fugaces belua eft, fugax contra infequentes: fed aduerfum ire foli hi au/ 
dcnt.Quin etiam flumini innatant: dorfoq? equitantium modo impofiri,hiantibus refu/ 
pino capite ad morfum,addita in os daua, dextra ac laua tenentes extrema eius utrinqj, 
ut frenis in terram agunt captiuos: ac uoce etiam (ola territos, cogunt euomere recentia 
corpora ad fepulturam. Itaque ei uni infula crocodili non adnatanttolfaduq^ eius gene/ 
5 « rishominu, ut Pfyllorum ferpentes, fugantur. Hebetes oculos hoc animal dicitur habe 
re in aqua, extra acerrimi uifus: quatuorq? menfes hyemis inedia femper tranfmittere in 
fpecu.Quidam hoc unum quamdiu uiuat,crefcercarbitrantur:Viuitaute longo tempo/ 
re.Maior altitudine in eodem Nilo bellua hippopotamus ceditur: ungulis bifidis quales 
bubus,dorfo equi,#iuba,# hinnitu,roftro refimo,cauda # dentibus aprorum,aduncis, 
fed minus noxrjs: tergoris ad fcuta galeasq? impenetrabilis,praterquam fi humore ma/ 
deat.Depafcitur fegetes, deftinatione ante(ut ferunt)determinatas in diem,# ex agro fe 
rentibus ueftigrjs, ne qua reuertenti infidis comparentur. 

Quis primus Roma hippopotamum# crocodilos oftendit:# 
medicina ab animalibus reperta. Cap. xxvr 

4 ° T)Rimus eum # quinc^ crocodilos,Roma adilitatis fu$ ludis M.Scaurus temporario 
* euripo oftendit.Hippopotamus in quada medendi parte etiam magifter extitit. Af/ 
fidua naqj fatietate obefus exit in littus, recetes harundinu cafuras gfpeculatus:atcj? ubi 
acutifllmu uidet ftipitem, imprimens corpus uenam quendam in crure uulnerat,atq? ita 
profluuio fanguinis morbidu alias corpus exonerat,& plagam limo rurfus obducit. 

Quf animalia quas herbas oftender 5 t,cerui,lacerti,hirundines,teftu 
dines:mufteIa,ciconia, aper,anguis,draco, panthera, elephas,urfl,pa 
lumbes, columba, grues, coruus. Cap. xxvn 

Qlmile quiddam # uolucris in eadem Aegypto monftrauit, qua uocat" ibis: roftri ad/ 
jJwnritateper eam parte fe perluens, qua reddi ciboru onera maxime falubre eft. Nec 

m $ hac 



PLINII N A T V R A L I S 


hsc fola a mutis animalibus reperta funt,ufui Futura & homini.Didamu herbam extra/- 
hendis fagittis cerui monftrauere,percuffi eo tdo,paftuc]? eius herbf eiedo.Iide percuffi 
a phaiangio, quod eft aranei genus,aut aliquo fimili,cancros edendo fibi medentur. Eft: 

& ad ferpentum idus pnecipua,qua fe lacerti,quoties cum his conferuere pugnam, uul/ 
nerati reFouenr. Chelidoniam uifui faluberrimam hirundines monftrauere,uexatis pullo 
rum oculis illa medentcs.Teftudo cunila, quam bubulam uocant,paftu uires centra fer/ 
pentes refouet: Muftela ruta, in murium uenatu cum rjs dimicatione conferta: Ciconia 
origano. Edera apri in morbis fibi medentur,& cancros uefcendo,maximc mari eiedos. 
Anguis hyberno fitu membrana corporis obduda, fceniculi fuco impedimentum illud 
exuit,nitidusqp ucrnaf.Exuk autem a capite primum,nec celerius quam uno die ac node io 
replicans,ut extra fiat membranee quod fuerat intus.Idem hyberna latebra uifu cbfcura 
to,marathro herbte lefe affricans,oculos inungit ac refouet: fi uero fquam^ obtorpuere, 
Ipinis iuniperi fe Icabit.Draco uerna naufeam fylueftris laduc^ fucco reftinguit. Panthe 
ras perfricata carne aconito (uenenum id eft) barbari uenantur: Occupat ilico fauces ea/ 
rum angor, quare pardahanches id uenenum appeilauere quidam. At fera cotraha:c es 
crementis heminis fibi medetur:& alias tam auida eorum,ut a palloribus ex induftria in 
aliquo uafc fuipenla altius quam ut queat faltu contingere, iaculando fe appetendeqj de 
fidat,& poftremo expiret:alioqui uiuacitatis adeo lent£, uteiedis interaneis diu pugner. 
Elephas chamsieonte cocoiori frondi deuorato,occurrit oleaftro huic ueneno fuo. Vrfi 
cum mandragora mala deguftauere,formicas lambunt. Ceruus herba cinare uenenatis 20 
pabulis refiftit.PalumbeSjgraculi,merulee,perdices,lauri folio annuum faftidiu purgant: 
colubse,turtures,& gallinacei,herba qu^uocatur helxine:anates.anferes,c£eter^qpaqua 
ticas herba fideriteigrues fimiJes iunco paluftri.Coruus occifo chama:leonte,qui etiam 
uidori nocet,lauro infeftum uirus extinguit, 

Prognoftica animalium. Cap. xxvm 

TV/T Ilia pr£terea,utpote cum plurimisanimalibus eade natura reru,cceliquoq? obfer/ 
XVX uarione,& uentoru,itnbriu,tempeftatu pndagia,alrjs alia dederit: quod perfequi 
immenfum eft, ^que fcilicet, cp reliquam cum Gngulis heminu Ibcieratem. Siquidem S£ 
pericula promonet, no fibris modo extiscp, circa quod magna mortalium portio hieret, 
led alia quada ftgnificarione.Ruinis imminentibus mufculi pramigrantjaranei cum telis 30 
primi cadunt.Auguria quidem arte fecere,apud Romanos &facerdotum collegium uel 
maxime folenne eft. In Thracia locis rigentibus & uulpes, animal alioqui folerti auditu, 
amnes gelatos lacusq? non nifi ad paftus ituree reditura^ tranfeunt. Obfcruatum, eam 
aure ad glaciem appofita, coniedare craftitudinem gelu. 

Ciuitates & gentes a minutis animalibus deleta. Cap. xxix 

N Ec minus clara exitrj documenta funt etiam ex cStemnendisanimalibus.M. Varro 
autor eft,a cuniculis fuffoffum in Hifpania oppidum, a talpis in Theffalia:ab ranis 
duitate in Gallia pullam, ab locuftis in Africa: ex Gyaro Cydadu infula incolas & muri 
bus fugatos,in Italia Amyclas a lerpentibus deletas.Citra Cynamolgos Aechicpas late 
delerta regio eft, a fcorpionibus 81 folpugis gente fublata:Et a fcolopedris abados Otre 40 
rietes,autor eft Theophraftus. Sed ad reliqua ferarum genera redeamus. 

De hyama,&crocuta,& mantichora, &fibris,&lutris. Cap. xxx 

H Y $P’S utranq? effe naturam, & alternis annis mares,alternisfceminas fieri, parere 
fine mare uulgus credit, Ariftoteles negat.Collum & iuba continuitate fpin^porri 
gitur,flediq?nifi circumadu totius corporis nequit. Mulca praterea mira traduntur. 
Sed maxime fermonem humanum inter paftorum ftabula afli'mulare,nomencp ali/ 
cuius addifeere, quem euocatum foras laceret. Item uomitionem hominis imitari, ad 
Ibiliritados canes,quos inuadat.Ab uno animali lepulchra erui, inquifitione corporum. 
Fceminam raro capi. Qculis mille effe uarietates, coiorumcf mutationes. Pmerea um/ 

br« 


firoeiuscotadu canes obmutefcere.Et quibufdam magicis artibus omncatiimai, quod 
ter iuftrauerit, in ueftigio horere.Huius generis coitu leona Aethiopica parit crocuta,fi/ 
militer uoces imitantem hominu pecorumq^. Acies ei perpetua in utraqj parte oris, nui/ 
lis gingiuis dente continuorqui ne contrario occurfu hebetetur, capfarum modo includi/ 
tur. Hominum Termones imitari 8 t mantichoram in Aethiopia, autor eft luba.Hyono 
plurima gignuntur in Africa, quo 8t afinorum fylueftrium multitudinem fundit.Mares 
in eo genere finguli fceminarum gregibus imperitant. Timent libidinis omulos, & ideo 
grauiaas cuftodiunt: morfucp natos marescaftrant.Contra grauida: latebras petunt,8 C 
parere furto cupiunt, gaudentq? copia libidinis. Eafdem partes fibfipfi Pontici amputat 
10 fibri,periculo urgente, ob hoc Te peti gnari:caftoreum id uocant medici:alias animal hor 
rendi morfus,arbores iuxta flumina ut ferro codirihominis parte comprchenfa,non an/ 
tequam frada concrepuerint offa, morfus refoluit. Cauda pifcium fis, cetera fpecies lu/ 
,tr£. Vtrunque aquaticum, utrique mollior pluma pilus. 

De ranis, 5 ^uitulis marinis,& ftellionibus* Cap. xxxr 

■Q Ano quoque rubeto, quarum Sc in terra & in humore uita, plurimis referto medi/ 
Xvcaminibus, deponere ea qubtidie ac refumere a paftu dicuntur, uenena tantum fibi 
referuantes.Similis 8C uitulo marino uidusrin mari ac terra-.fimile fibro 81 ingcniu. Euo/ 
mitfel fuu,ad multa medicamenta utiie:Item coagulum, ad comitiales morbos:ob eafe 
peti prudens.Theophraftus autor eft,angues eo modo 8C ftelliones fenedutem exuere, 
20 eamq? protinus deuorare,proripientescomitiaIitiiorboremedia,Eofdepeftiferiin Gro 
cia morfus,innoxios efTc in Sicilia. 

Deceruis. Cap. xxxrt 

Eruis quoque eft Tua malignitas, quanquam placidifsimo animaliu. Vrgente ui ca/ 
Vv num,ultro confugiut ad hominem.Et in pariendo femitas minus cauent, humanis 
ueftigfjs tritas ,.cp quo fecretoac feris oportuno. Conceptus earum poft Arduri fidus. 
Odonis menfibus ferut partus,& interdu geminos. A conceptu feparat fe. At mares reli 
di,rabie libidinis fouiunnfodiunt fcrobes.Tunc roftra eoru nigrefcut, donec aliquando 
abluant imbres. Fcemino aute ante partu purgantur herba quada,quo fefelis dicitur,fa 
ciliore ita utentes utero. A partu duas habent herbas,quo aros 81 fefelis appellantur: pa/ 
3o ftoredeuntad fceturillis imbui lactis primos uo!untfuccos,quacuncpdecaufa. Aeditos 
partus exercent curfu,& fugam meditari docentrad prorupta ducunt, faltumq? demon/ 
ftrant. Iam mares foluti defiderio Iibidinis,auide petunt pabula. Vbi fe praepingues fen/ 
fere, latebras quorunt, fatentes incommodum pondus: Et aliasfcmper in fugaacquie/ 
icunt,ftantesq? refpiciunt: cum prope uentum eft,rurfus fugo profidia repetentes. Hoc 
fitinteftinidoIore,tam infirmi,ut idu leui rumpatur intus.Fugiunt autem latratu canum 
audito fecunda femper aura,ut ueftigia cum ipfis abeant. Mulcentur fiftula paftorali 8Z 
canturcum erexere aures,acerrimi auditus:cum remifere,furdi.Cf terum animal fimplex, 
& omnium rerum miraculo ftupensun tantu,ut equo aut buccula accedente propius,ho 
minem iuxta uenantem no cernant,aut fi cernant, arcum ipfum fagittascp mirentur.Ma/ 
4 ° ria tranat gregarim nantes porredo ordine, 8t capita imponeres procedentia clunibus, 
uiclbusq? ad terga redeutes.Hoc maxime notatur a Cilicia Cyprum traficientibus. Nec 
uident terras,fed in odore earum natant.Cornua mares habet, foliqp animaliu omnibus 
annis ftato ueris tempore amittunt: ideo fub ipfa die quam maxime inuia petunt.Latent 
amifsis uelut inermes,fed & hi bono fuo inuidetes.Dextru cornu negat inueniri, ceu me/ 
dicameto aliquo proditu. Idcp mirabilius fatendu eft,cum 8t in uiuarfis mutet omnibus 
annistdefodiqj ab fis putant. Accenfis autem utrislibet,odore ferpentes fugatur,& comi 
tiales morbi deprehenduntur.Indicia quocp oratis in illis gerunt,fingulos annis adficien 
tibus ramos ufq? ad fexennes. ab co tepore fimilia reuiuifeut: nec poteft otas difeerni, fed 
dentibus feneda decIaratur.Aut empaucos aut nullos habet,nec in cornibus imis ramos 

tir 4 alio 


140 


C. PLINII NATVRALIS 


alioqutn ante Fronte prominere folitos iunioribus.Non decidunt caftratis cornua,nec na 
fcuntur.erumpunt autem renafcentibus tuberibus primo ar idx cutis iimilia. eadem tene/ 
ris increlcunt ferulis arundineas in paniculas, molli plumata lanugine. quam diu carent 
rjs, nodtibus procedunt ad pabula: increfcentia folis uapore durant, ad arbores fubinde 
expcrientesiubi placuerit robur,in aperta prodeunt.Capti iam funt» edera in cornibus ui 
ridante,ex attritu arborum, ut in aliquo ligno teneris dum experiuntur innata. Fiunt ali¬ 
quando St cadido colore,qualem fuiflfe traditur Q.Sertorrj ceruam,quam efle Fatidicam 
Hifpanice gentibus perfuafcrat. Et fis eft cum ferpente pugna. Inucftigant cauernas, na t 
riumcp fpiritu extrah ut renicentes.Ideo fingulare abigendis lerpetibus, odor adufto cer/ 
:uino cornu. Cotra morfus uero prscipuumremedium ex coagulo hinuli in utero occiU l0 
Vita ceruis in confelTo longa,poft c. annos aliquibus captis cum torquibus aureis, quos 
Alexander Magnus addiderat,adopertis iam cute in magna obefitate.Febrium morbos 
non fentit hoc animal, quin St medetur huic timori.Quafdam nos principes fceminas ici 
mus,omnibus diebus matutinis carnem eam deguftare folitas, St longo suo caruifle fe/ 
bribusiquod ita demum exiftimant ratum,!! uumere uno interierit. 

De tragelapho,&chamsleonte,& reliquis colore mutatibus. Cap.xxxw 


TJ* St eadem fpecie,barba tantu St armorum uilIodiftans,quem tragelaphon uocant 
A-^non alibi quam iuxtaPhafin amnem nafcens.Ceruos Africapropemodu fola ndgi 


gnit. Atchamreleontem St ipfa,quanquam frequentiore India.Figura et magnitudo erat 
lacerti,nifi crura eflfent redla St excelfiora.Latera uetri iungutur ut pifcibus,et fpina fimili 19 
modo.Eminet roftrum,uc in paruo haud abfimile iuillo: cauda pnelonga in tenuitatem 
definens,& implicans ie uiperinis orbibusmngues adunci,motus tardior,ut tefludinircor 
pus aiperUjUt crocodilococuli in receflu cauo,tenui diferimine pr£egrandes,& corpori co/ 
colores:nunquam eos operitmec pupilke motu,fed totius oculi uerfatione circumafpicit. 
Ipfe celius hianti femper ore, folus animaliu nec cibo nec potu alitur, nec alio quam aeris 
alimentorcirca caprificos Ferus,innoxius alioqui.Et coloris natura mirabilior. Mutat nan 
que eum fubinde,& oculis St cauda, St toto corpore: reddit^ femper quemcunq? proxi/ 
me attingit,pr:Eter rubrum candidumqp.Defund:o pallor eft.Caro in capite 8t maxillis. 

St ad commiffuram caudm admodum exigua,nec alibi toto corpore: {anguis in corde, & 
circa oculos tantum:uifcera fine fplene.Hybernis menfibus latet ut lacerta. 50 

De tarando St lycaone St thoe. Cap.xxxmi 


T\ /T Vtat colores Scytharu tarandus, nec aliud ex rjs qutc pilo ueffiuntur, nifi in Indis 
JLV JLlycaon,cui iubata traditur ceruix.Nam thoes,Iuporu id genus efl: procerius logitu 


dinc,breuitate cruru difsimile,ueIox faltu,uenatu uiuens,innocuum homini,habitu no co 
lorem mutat,per hyemes hirti,*ftate nudi.Tarando magnitudo qux boui,caput maius 
ceraino,ncc abfimiIe:cornua ramoia,ungula bifida, uillus magnitudine urforu. Sed cuni 
libuit fui coloris efle,afini fimilis eft.Tergori tanta duritia,ut thoraces ex eo Faciant. Colo 
rem omniCi arboru,fruticum,florum,Iocorumcp reddit metuens, in quibus latet: ideoq* 
rarocapitur.Mirum efiet habitum corpore tam multiplicem dari,mirabilius Suillo. 

De hyftrice. Cap.xxxv 40 

H Yftriccs generat India 8t Africa (pina contedias.ac herinaceoru generetfed hyftriri 
longiores aculei,Si cum inteditcutem,mifsiles. Oraurgentiu figit canum, &paulo 
longius iaculaf.Hybernisaut fe menfibuscondit.-qute natura multis,& ante omnia urfis. 

De urfis& fcetibus eorum. Cap. xxxvi 

E Orum coitus hyemis initiotnecuulgariquadrupedum more, fed ambobus cubanti 
bus complexistp.Deinde feceffus in {pecus {cparatim,in quibus pariut xxx.die,ac 
plurimum quinos. Hi funt cadida informisq? caro,paulo muribus maior,fine oculis, fine 
pilorungues tantu prominennhanclambendo paulatim figurant. Nec quicquam rarius 
quam parientem uidere urfam.Ideo mares quadragenis diebus latet,fceminx quaternis 

menfi' 



n is tori At tiSEfl vm t4f 

menlibus.Specus fi no habuere, ramorum fruticum^ congerie ^dificat,impenetrabiles 
imbribus, moli i($ fronde conftratos. Primis diebus bis feptenis tam graui fomno pre/ 
muntur, ut ne uulneribus quidem excitari queant. Tunc mirum in modum ueterno pin/ 
guefcunt.Iili (unt adipes medicaminibus apti, contracp defluuium capilli tenaces. Ab rjs 
diebus reddunt, ac priorum pedum fudlu uiuunt. Foetus rigentes apprimendo peido/ 
ri fouent, non alio incubitu quam oua uolucres.Mirum didu, credit Theophradus per 
id tempus codas quoque urforum carnes, G afleruentur, increfceretcibi tunc nulla argii/ 
menta, nec nid humoris minimum in aluo inueniri: (anguinis exiguas circa cordatan/ 
tum guttas, reliquo corpori nihil inefle. Procedunt uere, fed mares prtepinguestcuius rd 
f0 caufa n5 prompta efttquippe nec fomno quide faginatis pmer quatuordecim dies,ut di 
ximus. Exeuntes herba quandam aron nomine laxandis inteftinis alioqui ederetis deuo 
rant, circa fu rculos cum dentiunt praedomantes ora. Oculi eorum hebetantur crebro: 
qua maxime caula fauos expetunt,ut conuulneratum ab apibus os leuet fanguine graue 
dinem illam. Inualidtfsimum urfo caput, quod leoni fortiflimumudeo urgente ui,pracb 
pitaturi fe ex aliqua rupe,manibus eo operto iaciuntur: ac fepe in harena colapho infra/ 
do exanimatur. Cerebro ueneficiuineflfeHilpante credunt, occiforumq? in fpcdaculis 
capita cremant,teftato,quoniam potum in urfinam rabiem agat.Ingrediutur 8t bipedes. 
Atborem auerd derepunt.Tauros,ex ore cornibusqj eorum pedibus omnibus fufpend, 
pondere fatigant. Nec alteri animalium in maledeio ft ultitia folertior. Annalibus nota/ 
ZQ tum eft,M.Pifone,M.Me(Ta!a coss. ad xmi. kalen. Qdobr, Domitiu Aenobarbum 
sdilem curulem urfos Numidicos c. 8C totidem uenatores Aethiopas in circo dedifle. 
Miror adieclum Numidicos fuiffe, cum in Africa urfos non gigni conflet. 

De muribus Ponticis,& alpinis,& herinaceis. Cap. xxxvil 

/'■"? Onduntur hyeme 8C Pontici mures, hi duntaxat albi: quoru palatum in guftu (a/ 
V-/ gaci(simum,autores quonam modo intellexerint,rairor. Conduntur 8t a!pini,qui/ 
bus magnitudo media eft: fed hi pabulo ante in (pecus conuecto, cum quidam narrent 
alternos marem ac fceminam fupra le complexo fafce herbte (upinos, cauda mordicus 
apprehenfa,inuicem detrahi ad fpecum :ideocp illo tempore detrito ede dorfo. Sunt his 
pares 8C in AegyptoiGmiliterqj reddunt in clunes,& binis pedibus gradiutur,prioribusqj 
jo ut manibus utuntur. Praeparant hyemi dC herinacei cibos: ac uolutati fupra iacentia po/ 
ma,affixa fpinis, unum non amplius tenentes ore,portant in cauas arbores.Iidem muta/ 
tionem aquilonis in auftrum condentes fe ia cubile,pr^fagiunt. Vbi uero fenfere uenan/ 
tem.contrado ore pedibuscp,ac parte omni inferiore,qua raram SC innocuam habent la 
nuginem,conuoIuuntur in formam pilae, ne quid comprehendi poisit prster aculeos.In 
defperatione uero, urinam ex fe reddunt tabificam tergori fuo Ipinis^ noxiam,propter 
hoc fe capi gnari. Quamobre exinanita prius urina uenari, arseft. Et tum praxipua dos 
tergori,ah'as corrupto,fragili,putribus fpinis atque dedduis,etiam fi uiuat fubtraflus fu/ 
ga: ob id non nid nouiffima (pe maleficio eo perfunditur: quippe 8C ipd odere infitum 
uenefidum,ita parcentes fibi terminumq? (upremum opperientes, ut ferme ante captiui/ 
40 tas occupet.CaIidas poftea aqu£ afperfu refoluitur pilatapprehenfusq? pede aitero e po 
(tenoribus,fufpendio ac fame necatur taliter n5 e(l occidere 6C tergori parcere. Ipfum ani 
mal non uerentur pleriqj dicere uit« hominum fuperuacuum ede,fi no fint illi aculei, fru 
(trauellerum mollitie in pecude mortalibus data. Hac cute expoliutur ueftes. Magnam 
fraus & ibi lucrum monopolio inuenit, de nulla re crebrioribus fenarufconfultis, nulloq? 
non principe adito querimonfjs prouincialibus. 

Deleontophono,lynce,melibus,&fciuris, Cap. xxxvin 

T TRin^ 8C e duobus alrjs animalibus ratio mira eft.Leontophonon accipimus uocari 
V paruum,nec aliubi nafcens qj ubi leo gignitur: quo guftato tanta illa uis, ac ceteris 
quadrupedum imperitans,ilico expiret. Ergo corpus eius aduftu alpergut aliis carnibus 

polenta 



14* C. PLINII NATVRALIS 

polenta modo,infidiantes ferrenecantcp etia cinere.Tam contraria efi: peflfe. Haud inv 
merito igitur odit leo,uifumqj frangit,& citra morfum exanimat.Ule contra urinam fpar 
git prudes,hanc quocp leoni cxitialem.Lyncu humor ita redditus ubi gignutur,glaciatur 
arefcitue in gemmas carbuculis fimiles,& igneo colore fulgetes,lyncuriu uocatas, atqj ob 
id fuccino a plerifqj ita generari prodito.Nouere hoc fciuntcp lynces,& inuidetes urinam 
terra operiunt, eoqj celerius foiidatur illa. Alia folertia in metu melibus, fuffiatx cutis di/ 
ftentu ictus hominu & morius canu arcent.Prguident tempeflatem 8C fciurbobturatisqj 
qua fpiraturus eft uentus cauernis,ex alia parte aperiut fores:de cetero ipfis uillofior cau 
da pro tegumento eft.Ergo in hyemes alrjsprouifom pabulum,alrjs pro cibo fbmnus. 

Dcuipera,cochleis, 6 dacertis. Cap. xxxix io 

S Erpentium uipera fola terra dicitur condi,extern arborum aut faxorum cauis.Et alias 
uel annua fame durat, algore modo dempto. Omnia feceffus tempore ueneno orba 
dormiunt.Simili modo 8i cochlea. Ilice quide iterum 8t ^flatibus, adherentes maxime 
iaxis:ut etiam iniuria refupinatee auulif q^,no tamen exeantln Balearibus uero infulis ca 
uaticf appellate,no prorepunt e cauis terre:nec^ herba uiuunt,ied uue modo inter fe co 
herent.Eft SC aliud genus minus uulgare,adherente operculo eiuidem teftg fe operiens: 
pbrute terra (emper he, & circa maritimas tantum alpes quondam effofie,ccepere iam 
erui 8C in Veliterno.Omnium tamen laudatiisime in Aftypalea iniula.Lacerte inimicif/ 
fimum genus cochleis,negantur iemeftrem uitam excedere. Lacerti Arabie cubitales :in 
Indie uero I^yfa monte xxiiq.in longitudine pedum,colore fului aut punicei,aut cerulei. :o 
De canibus. Cap. xl 

E X his quoque animalibus que nobileu degunt,multa funt cognitu digna. Fidelifsi/ 
mi ante omnia homini canes atque equi. Etpugnafleaduerfus latrones canem pro 
domino accepimus, confectumqj plagis d corpore non rcceflifle, uolucres & ferasabi/ 
gentem. Ab alio in Epiro agnitum in conuentu percuflorem domini,laniatu&latra/ 
tu coactum fateri fcelus. Garamantum regem canes ducenti ab exilio reduxerepra/ 
liantes contra refiftentes. Propter bella Colophonrj, itemque Caftabalenfes, cohortes 
canum habuere:ee prime dimicabant in acie nunquam detrectantes. Hec erant fi/ 
difsimaauxilia,nec ftipendiorum indiga. Canes defendere Cimbris cefis domuseo/ 
rum plautris impofitas. Canis Iafone Lycio interfecto,cibu capere noluit,inediaqp con 3 o 
fumptusefl.Isuerocui nomen Hyrcani reddidit Duris,accenfb regis Lyfimachi rogo 
inierit fe flamma:: fimiliterq? Hieronis regis. Memorat & Pyrrhum Gelonis tyrannica/ 
nem Philiftus.Memoratur&Nicomedis Bithynie regis,uxore eius Confingi lacerata, 
propter lafciuiorem cum marito iocum. Apud nos Volcatium nobilem, qui Cefelium 
ius ciuile docuit,afturcone e fuburbano redeuntem,cum aduefperauifTet^anisagralTa/ 
tore defendittltem Celium fenatorem egrum Placetif ab armatis opprefiuminec prius 
ille uulneratus efl quam cane interempto. Sedfuper omnia in noftroeuo actis populi 
Ro.teftatum,Appiolunio&P.Silio coss. cumanimaduertereturexcaufaNeronis 
Germanici filrj,in T.Sabinum.& feruitia eius,unius ex his canem nec a carcere abigi po/ 
tuiflfe, nec a corpore recefsifife, abiecto in gradibus gemonijs mceftos edentem ulula/ 4° 
tus, magna populi Ro. corona circumflante: ex qua cum quidam eicibum obieciflet, 
ad os defuncti tulifTe. Innatauit idem in Tiberim cadauere abiecto fuftentare conatus, 
effufa multitudine ad fpectandum animalis fidem. Soli dominum nouere; 8t ignotum 
quoque, fi repente ueniat, intelligunt. Soli nomina fua, foli uocem dcmefticam agno/ 
fcunt. Itinera quamuis longa meminere. Nec ulli preter hominem memoria maior. 
Impetus eorum 8Z feuitia mitigatur ah homine confidente humi. Plurima alia in his 
quotidieuitainuenit. Sed in uenatu folertia & fagacitas prcecipuacft:. Scrutaruruefti/ 
gia atque perfequitur,comitantem ad feram inquifitorem loro trahens: qua uifa quam 
fiiens 8C occulta,quam fignificans demonftratio eft , cauda primum, deinderotro. 

Ergo 


h r s t o it r-Ag' use» v*i ii 141 

Ergo etiam ferte da feffos cscoscp ac debiles finu ferunt, uentos 8C odorem captantes* . 
prodentesfp roftro cubilia. E tigribus eos Indi uolunt concipi:&ob id in fyluis coitus 
tempore alligant fceminas. Primo 8i fecundo fcetu nimis feroces putant gigni, tertio der 
mum educant. Hoc idem e lupis Galli, quorum greges fuum quifquc dudorem e cani/ 
bus Si ducem habent. Illum in uenatu comitantur, illi parent. Nanque inter fe exercent 
etiam magifteria. Certum eft iuxta Nilum amnem currentes lambere, ne crocodilorum 
auiditati occafionem prsbeant. Indiam petenti Alexandro Magno,rex Albanis dono 
dederat inufitats magnitudinis unum: cuius fpecie delegatus iuffit urfos, mox apros, Si- 
deinde damas emitti, contemptu immobili {acente. Eacp fegnitietanti corporis offenfas 
10 Imperator generofi fpiritus,eum intcrimiiufsit. Nunciauithoc fama regi. Ita qj alterum 
mittens addidit mandata, nc in paruis experiri uellet, fed in leone elephantriue. duos fi/ 
bi fuiffe: hoc interempto, prsterea nullum fore. Necdiftuiit Alexander, leonemcp fra/. 
dum protinus uidit. Poftea elephantum iufsit induci,haud alio magis (pedaculo Ista/ 
tus.Horrentibus quippe per totum corpus uillis, ingenti primum latratu intonuit: mox 
ingruit afiultans, contraq? beluam exurgens hinc Si illinc, artifici dimicatione qua ma/ 
ximeopus effet infeftans atque euitans, donec aisidua roratum uertigine afflixit, ad 
cafum eius tellure concutTa. Canum generibus annui partus. Iufta ad pariendum annua 
stas.Gerunt in utero fexagenis diebus. Gignunt cscos:S£ quo largiore aluntur ladc, eo 
tardiorem uifum accipiunt,non tamen unquam ultra uicefimumprimum diem, nec ante 
20 feptimum.Quidam tradut,fi unus gignatur nono die cernere: fi gemini,decimo.Idemcp 
in dngulos adqci, totidemcpeffe tarditatis ad lucem dies. Ecabea qus fcemina fit ex 
primipara genita citius cerni. Optimus in fcetu , qui nouifsime cernere incipit, aut quem 
primum fert in cubile fceta. Rabies canum firio ardentehominipeftifera,ut diximus, ita 
morfis letali aqus metu. Quapropter obuiam itur per xxx eos dies, gallinaceo maxi/ 
mefimo mixto canum cibis:aut fi prsuenerit morbus,ueratro* 

Ad canis rabidi morfum. Cap. XLt 

A D morfum uero, unicu remedium oraculo quodam nuper repertu,radix fylueftris 
rofe qus cynorhoda appellatur. Columella autor eft, fi quadragefimo die quam 
fit natus,caftretur morfu cauda,fummusqp eius articulus auferatur, fequeti neruo exem/ 
pto,nec caudam crefccre,nec canes rabidos fieri. Canem locutu in prodigijs (quod equi/ 
dem annotauerim)accepimus:& ferpentem Iatraffe,cum pulfus eft regno Tarquinius. 

Dc natura equorum. Cap. xur 

TJ* Idem Alexandro 8C equi magna raritas contigit:BucephaIon eum uocarunt,fiue ab 
JL/afpedu toruojfiue ab infigni taurini capitis armo imprefsi.Sedecim talentis ferunt 
ex Philonici Pharfalfl grege emptum,etiam tum puero capto eius decore,Neminem hic. 
aliam qudm Alexandrum regio inftratus ornatu recepit in fedem, aliospa(sim rerjeiens. 
Idem in prslrjsmemoratscuiufdam perhibetur opers, Thebaru oppugnationeuulne/ 
ratus in alium tranfire Alexandrum non paffus: multa prsterca eiufdem modi,propter 
qua; rex defundo ei duxit exequias: urbe tumulo circudedit nomine eius. Nec Csfaris 
4 ° dictatoris quenqua alium rccepilTe dorfo equus traditur, idemcp hominis fimiles-pedes 
priores habuiffe: hac effigie locatus anteVeneris genitricis sde.Fecit Si diuus Auguftus 
equo tumulum, de quo Germanici Csfaris carmen eft. Agrigenti copiurium equorum 
tumuli pyramides habet. Equum adamatum a Semiramide ufep ad coitum,Iuba autor 
eft.Scythsquidem equitatus Si equoru gloria ftrepunt. Ocrifo denicp.ipforum rcgulo 
exprouocatione dimicante,hoftem cum uidor ad fpoltandum ueniffet, ab equo eius 
idibus morfuqp confedum. Alium detrado oculorum operimeto,& cognito cu matre 
coitu,pettjffe prsrupta,atq? exanimatum. Equam eadem ex caufa in Reatino agro,face 
ratumqj pariter aurigam inuenimus. Nanq? Si cognationu intelledus in rjs eft:itaque iri 
grege prioris anni forore libentius etia quam matre equa comitatur. Docilitas tanta eft, 

ut uni 


C. PLINII NATYRAL IS 


ut uniuerfus Sybaritani exercitus equitatus, ad fymphonits cantum faltatione quadam 
rooueri folitus inueniatur.Iidem prafagiunt pugnam,& amiflfos lugent dominos,lachry 
mascp interdum defiderio fundunt.Intetfedlo Nicomede rege, equus eius inedia uitam 
finiuit.Philarchus refert Centaretum e Galatis,in prflio occifo Anriocho,potitum equo 
eius confcendifle ouante. At illum indignatione accenfum domitis frenis,ne regipoflet, 
prascipitem in abrupta ifie, exanimatumqj una. Philiftus a Dionyfio reluffum in cceno 
h^rentem,ut fele euelliflet,fecutumueftigia domini,examine apu iuhx inharente: eoq* 
oftento tyrannidem a Dionyfio occupatam. Ingenia eorum inenarrabilia iaculantes, 
Aliis inuiun °bf e qnio experiuntur,difficiles conatus corpore ipfo nixuqj t imitantium.Iam tela humi 
tiMH collega equiti porrigunt. Nam in circo ad currus iundli,non dubie intclledlum adhorta/ J0 
tionis Si glorite fatentur.Claudij Csfaris fecularium ludoru circenfibus excuffo in carce/ 
ribus auriga,albati equi palma occupauere,primatum obtinuere, oppofita effundentes, 
omnia,qua: contra xmulos debuiflent peritiflimo auriga infiftente,facientes.cum pude/ 
ret hominum artes ab equis uinci,perad:o legitimo curfu ad metam ftetere. Maius angu 
rium apud pri(cos,plebeis circenfibus excuffo auriga, ita ut fi ftaret in Capitolium cucur 
riffe equos,fedemcp ter luftrafleimaximum uero, eodem perueniffeabVerjscum palma 
Si corona,effufo Ratumena,qui ibi uiceratmndc poftea nomen port£ eft.Sarmat* lon/ 
ginqua itinera adturi, inedia pridie prteparant eos, exiguum tantum potum impartien/ 
tesratque ita per centena milia Si quinquaginta cotinuo curlu euntibus infident. Viuunt 
annis quidam qutnquagenis:fcemina minore (patio: exde m quinquennio finem crefccn w 
di capiunt,mares anno addito.Forma equorum,quales maxime legi oporteat,pulcherri/ 
me quidem Virgilio uate abfoluta eft, Sed 8i nos diximus in libro de iaculatione eque/ 
ftri condito, Si fere inter omnes coftare uidco.Diuerfaautem circo ratio quteritur. Itaqj 
cum bimi in alio fubigantur imperio,no ante quinquennes ibi certamen accipit. Partum 
meo genere undenis menfibus ferunt, duodecimo gignunt. Coitus uernotequinodlio 
bimo utrincp uulgaris,fed a trimatu firmior partus. Generat mas ad annos trigintatres, 
utpote cum a circo poft uicefimum annu mittantur ad lobolem reparandam. Et ad qua/ 
draginta duraffe tradunt,adiutum modo in attollenda priore parte corporis.Sed adge/ 
nerandum paucis animalium minor fertilitas,qua de caufa per interuaila admiffurg dan/ 
tur,nec tamen quindecim initus eiuldem anni ualet tolerare.Equarum libido extinguitur $o 
iubatonfa. Gignunt annis omnibusad quadragefimum . Vixiffe equum leptuaginta 
quinque annis proditur.In hoc genere grauida ftans parit, przctercp ceteras fcetum dili¬ 
git . Et fane equis amoris innafei ueneficium, hippomanes appellatum,in fronte, carica: 
magnitudine,colore nigro: quod ftatim tedito partu deuorat foeta,aut partum ad ubera 
non admittit,fi quis proreptum habeat. Olfactu in rabiem id genus agitur. Amiffapa/ 
tente in grege armenti,reliqux foette educant orbum.Terram attingere ore triduo proxi 
tno qu 2 m fit genitus,negant poffe. Quo quis acrior, in bibendo profundius nares mv 
git.Scyth£e per bella fceminis uti maiunt,quoniam urinam curfu non impedito reddant. 
Conftat in Lufitania circa Olyfsiponem oppidum Si Tagum amnem, equas fauonio 
flante obuerlas animalem concipere fpiritu,ickp partum fieri,& gigni pernicifsimum ita, 49 
(ed trienniu u itx non excedere.In eade Hifpania Gallaica gens,& Afturica, equini gene/ 
ris,quos thieldones uocamus,minori forma appellatos afturcones gignunt: quibus non 
uulgaris in curfu gradus,fed mollis alterno cruru explicatu glomeratio: unde equis tolu 
tim carpere incurfus traditur arte.Equo fere qui homini morbi,pr£terq? uefica: couerGo, 
ficut omnibus in genere ueterino. De afinis. Cap. xliii 

A Sinum cccc nummum emptum Q.Axiofenatori,autor eff: M.Varro,haud frio 
an omnium pretio animaliu uidlotopera fine dubio geruli mirifica,arando quoq?, 
fed mularu maximeprogeneratione.Patriaetiam fpe&aturin his,Arcadibus in Achaia, 
in Italia ReatinisJpfum animal frigoris maxime impatiens,ideo no generatur in Ponto: 



4 HISTORIAE LIBER Vili 

hec xquinocflio uerno,ut extera pecua,admittitur,fed folftitio. Mares in rcmifsioneope 
ris deteriores.Partus a xxx, menfe ocylsimus,fed a trimatu legitimusrtotide quot equx 
8 C eiTdem menfibus, Si fimili modo. Sed incontines uterus urinam genitalem reddit, ni 
cogatur in curfum uerberibus a coitu. Raro geminos parit: paritura lucem fugit ,Si tene/ 
bras quxrit,ne coipiciatur ab homine. Gignit tora uita,qu£ eft ei ad trigeiimum annum* 
Partus charitas fumma,fed aquaru taedium maius*Per ignes ad fetus tendunt.Exdem, 

(i riuus minimus interfit, horrent ita, ut pedes omnino caucant tingere. Nec nifi alTuetos 
potant fontes,qui funt in pecuartjs, atque ita ut ficco tramite ad potum eant: nec pontes 
tranfeunt, per raritatem eorum translucentibus fluut}Si, Mirumq? dicftu,fitiunt: SC fi im/ 
io mutentur aqux, ut bibant cogendx exonerandxue funt.Nec nifi fpatiofaincubitantla/ 
xitate. Varia nanq; fomnio uifa concipiuntjiftu pedu crebroiqui nifi per inane emicuerit, 
repulfu durioris materix clauditate ilico affert. Quxftus exijs opima prxdia exuperar* 
Notum eft,in Celtiberia lingulas quadragenis milibus huramoru enixas. Ad mularum 
maxime partus,aurium referre in his SC palpebraru pilos aiunt. Quamuis enim unicolor 
reliquo corpore,totide tame eoiores quot ibi fuere,reddit.Pullos earu epulari Maecenas 
inftituit,multu eo tepore prxlatos onagris:poft eum interqt autoritas faporis.Afino tuo 
ricnteuifojcelerrimc id genus deficit. De mulis. Cap. xliiii 

X afino Si equa mulus gignitur menfe xii. animal uiribus in labores eximium. Ad 
Jl/ tales partus equas neqj quadrimis minores,necp decennibus maiores legut:arceriqj 
io utrunque genus ab altero narrant, nifi in infantia eius generis quod ineant lacie haufto: 
quapropter fubreptos pullos in tenebris equarum uberi, afinarum&c equuleos admo/ 
uetit. Gignitur autem mul^ex equo SC afina, fed effrenis SC tarditatis indomitx *Len/ 
ta omnia effe uetulis.Conceptum ex equo,fecutuS afini coitus,abortu perimit: non item 
ex afino equi.Fceminas a partu optime Vii. die impleri obferuatum eft,mares fatigatos 
melius impIere.Qux non prius qu am dentes,quos pullinos appellant,iaciat* conceperit* 
fterilis intelligitur,SC qux no primo initu generare cceperit.Equo SC afina genitos mares* 
hinulos antiqui uocabant.-contraq? mulos, quos afini SC equx generarent.Obferuatum, 
e duobus diuerfis generibus nata,tertrj generis fieri, 8C neutri paretu effe fimilia: eacp ipfa 
qux rta nata funt,non gignere,in omni animaliu genereildcirco mulas non parere. Eft in 
30 annalibus noftris peperiue fxpc, ueru prodigfj loco habitum.Theophraftus uulgo pa/ 
rere in Cappadocia tradit i fed effe id anima! ibi fui generis. Mulx calcitratus inhibetur 
uinicrebriore potu. In plurium Grxcoru eft monumentis, cum equa muli coitu natum* ) 
quem uocauerint hinum,id eft,paruu mulum. Generantur ex equa SC onagris manfuefa 
ftis mulx ueloces in curfii,duricia eximia pedum,uerum ftrigofo corpore,indomito ani/ 
mo, fed generofo. Onagro SC afina genitus omnes antecellit . Onagri in Phrygia SC Ly/ 
caonia prxeipui. Pullis eorum ceu prxftantibus fapore, Africa gloriatur,quos lalifiones 
appellant.Mulum lxxx. annis uixiffe,Athenienfium monumentis apparetEo gauifi 
cum templum in arce faceret,quod dereli&us fenedla,cadentia iumenta comitatu nifu<^ 
exhortaretur, decretu fecere quo caueretur, ne frumentari} negociatores ab incerniculis 
40 eum arcerent. De bubus. Cap. xlv* 

B Vbus Indicis camelorum altitudo traditur,cornua in latitudinem quaternorum pe/ 
dum.In noftro orbe Epiroticis laus magna,a Pyrrhi (ut ferunt)iam inde regis cura. 
Idconfecutus eft,non ante quadrimatu ad partus uocando.Prxgrades itaq? fuere, 8 C ho 
dicq? reliquix ftirpium durant. At nunc anniculx ad fecunditate pofcuntur,toIerantius 
tamen bimx.Tauri generationem quadrimi implent, SC fingulis denx eodem anno tra/ 
duntur. Si aut poft coitum ad dextra partem abeant tauri,generatos mares effe,fi in lx/ 
uam feminas. Conceptio uno initu peragiturrquxfi forte pererrauit, xx. poft die ma/ 
rem femina repetit.Pariunt menfe x.quicquid ante genitu inutile eft.Suntautores,ipfo 
complente decimu menfem die parere. Gignunt raro geminos. Coitus a delphini exor/ 

n tu ad 





146 c. p L r N I I NATVRALIS V 

tu ad pridie nonas Ianuarrj diebus xxx. aliquibus Si autumno: gentibus quidem qux 
lade uiuunt ita difpenfatus,ut omni tempore anni fuperfit id alimentum .Tauri non fe/ 
pius quini bis die ineunt. Boues animalium feli, Si retro ambulantes pafcuntur, apud 
Garamantas quidem haud aliter. Vita fceminis x v. annis longifsima, maribus xx.Ro 
bur in quimatu.Lauatione calida aqua: traduntur pinguefeere, Si fi quis incifa cute fpiri/ 
tum harundine in uiicera adigat.Non degeneres exiftimadi etia minus laudato afpedu. 
Plurimum ladis alpinis, quibus minimum corporis, plurimum laboris,capite no ceruice 
iundis. Syriacis non funt palearia, fed gibber in dorfo.Carici quoque in parte A fix fce/ 
di uifu, tubere fiiper armos a ceruicibus eminente, luxatis cornibus, excellentes in ope/ 
re narrantur: exteri'nigri coloris candidiue,adlaborem damnantur. Tauris minora I9 
quam bubus cornua, tcnuioracp. Domitura boum in trimatu, poftea fera, ante prx/ 
matura. Optime cum domito iuuencus imbuitur. Socium enim laboris agriq? culturx 
habemus hoc animal, tantxapud priores curx, ut fit inter exempla damnatus apo/ 
pulo Pvomano,die dida, qui concubino procaci rure omafum edifTc fe negante,occiderit 
bouem,aduscp in exilium tanquam colono fijo interempto, Tauris in afpedu generofi 
tas,torua fronte,auribus fetofis,cornibus in procindu dimicatione pofcentibus. Sed to/ 
tacomminatio prioribus in pedibus flat,ira glifeente alternos replicas,fpargensq^ in altu 
harenam, Sifoliusanimalium eo ftimulo ardefeens. Vidimus de imperio dimicantes,§! 
ideo demonftratos rotari,cornibus cadentes excipi, iterumq? refurgere,modo iacetes ex 
humo tolli, bigarumcp etia curfa citato uelut aurigas infifterc. ThefTaloru gentis inuen/ :q 
tum eft,equo iuxta quadrupedante cornu intorta ceruice tauros necare.-primus id fpeda 
culum dedit Romae Cxfar didator. Hinc uidimx cpitnx Si lautifsima deoru placatio. 
Huic tantum animali omnium quibus procerior cauda non flarim nato confummats,ut 
exteris,menfurx crefcttuni, donec ad uefligia ima perueniat.Quamobrem uidimarum 
probatio in uitulo,ut articulum fuffraginis cotingat: breuiore nen litant.Hoc quoque no 
tatum, uitulos ad aras humeris hominis allatos no fere litare,ficut nec claudicantem: nec 
aliena hoftia deosplacari, nec trahente fe ab aris.Efl frequens in prodigfjs prifcoru,bo/ 
uem locutunr.Quo nunciato,fenatum fub diuo haberi folitum. 

De Apiboue. Cap. xlvi 

B Osin Aegypto etiam numinis uice colitur, Apim uocantinfigneei,in dextro latere 30 
candicans macula,cornibus Iunx crefcere incipientis.Nodus fub lingua,que cantha/ 
rum appeilantJNIon efl fas eu certos uitx excedere annos,merfumq^ in facerdotum fon 
te enecant, quxfituri Iudu aliu quem fubftituat,8i donec inuenerint m cerent,derafisetia 
capitibusmec tamen unqua diu quxritur. Inuetus deducitur Memphim a facerdotibus. 
Sunt delubra ei gemina, qux uocant Thalamos,auguria populoru. Alterum intrafie fe/ 
tum eft,in altero dira portendit. Refponfa priuatis dat, e manu confulentium cibum ca/ 
piendo. Germanici Cxfaris manum auerfatus eft, haud multo poft extindi. Cxtero 
iecretus cum fe proripuit inccetus, incedit fummoto lidorum, grexcppuerorum co/ 
miratur carmen honori eius canentium: intelligereuidetur, Si adorari uelle.Hi greges re/ 
pente lymphari futura prxcinunt.Fcemina bos femel ei anno oftenditur,fuis Si ipfa inii/ 49 
gnibus,quanquam airjs:fempercp eodem die 8i inueniri eam Si exungui tradunt. Mem/ 
phi eft locus in Nilo, quem i figura uocant Phialam,omnibus annis ibi aurea pateram 
argenteatncp mergentes, diebus quos habet natales Apis; feptem hi funt, roirumq^ ne/ 
minem per eos a crocodilis attingi: odauo poft horam diei vi. redire belux feritatem. 

De natura pecorum,Si generatione eorum. Cap. xlvii 

IV/T Agna Si pecori gratia, uel in placamentis deorum, uel in ufu uellerum. Vt boues 
JLVJLuidum hominum excolunt, ita corporum tutela pecori debetur. Generatio bimis 
utrinqj ad nouenos annos,quibufdam 8i ad x. Primiparis minores fcetu&Coitus omni 
bus a.d Arduri occafum, quod eft a tertio Idus Maias ad aquilx occafum,id efl xm.ca 
i . *" ~ ' Iendas 



HISTORIAE LIBER ViU i4f 

JendasAuguft.Gcruttt partum diebus cl. Poftea concepti inualidi.Cordos Uocabatart 
tiquipoft id tempus natos. Multi hybernos agnos praeferunt uernis,quoniam magis in/ 
terfitante folftitiu,quam ante brumafirmos efle, folumc^ hoc animal utiliter bruma na/ 
fci.Arieti naturale agnas faftidire, {enedlam ouium confedfari,& ipfe fenedta melior,illis 
quocp utilior.Ferocia eius cohibetur,cornu iuxta aure terebrato. Dextro tefte pndigato 
fceminas generat,l#uo mares. Tonitrus folitartjs ouibus abortus inferunt. Remediu eft 
cogregare eas ut ccetu iuuentur.Aquilonis flatu mares cocipi dicur,auftri fceminas: atqj 
in eo genere arietum maxime Ipedtatur ora:quia cuius coloris iiib lingua habuere uenas, 
eius & lanitium eft in fcetu,uariumq? fi plures fuere, 8 C mutatio aquarum potuscp uariat. 
io Ouium fumma genera duo,tedfum 8 C colonicum-.iliud mollius,hoc in pafcuo delicatius* 
quippe cum tedlum rubis uelcatur. Operimenta eis ex Arabicis pr#cipua. 

De generibus lanarum & ueftium. Cap. xlviii 

L Ana aut laudatifsima Apula,& qu# in Italia Graeci pecoris appellatur, alibi Italica. 

Tertium locum Milefi# oues obtinent. ApuI# breues uillo,nec nifi penulis celebres. 
Circa Tarentum Canufiumcp fumma nobilitatem habent. In Afia uero eodem genere 
Laodice#. Alba circumpadanis nulla pr#fertur, nec libra centenos nummos ad hoc #ui 
excefsic uila. Oues non ubicp tondentur.Durat quibufda in locis uellendi mos.Colorum 
plura genera,quippe ctfm defint etiam nomina eis, quas natiuas appellat,aliquot modis. 
Hifpania nigri uelleris pr#cipuas habet: Polentia iuxta alpes cani: Afia rutili,quas Ery/ 
iothreasuocant:itemB#tica : Canufium fului: Tarentum 8 C Iu#pulliginis. Succidiso/ 
mnibus ufus medicatus. Iftri# Liburniasq? pilo propior quam lan#, pexis aliena uefti/ 
bus, &quam folaars fcutulato textu cdmendat in Lufitania. Similiscirca Pifcenaspro/ 
uinci# Narbonefis.-fimilis & in Aegypto,ex qua ueftis detrita ufu tingitur,rurfiisqj xuo 
durat.Eft & hirt# filo craflo in tapetisantiquifsima gratiatiam certe prifcosrjsufos, Ho/ 
merus autor eft. Aliter h#c Galli pingunt,aliter Parthoru gentes. Lan# 8 t per fe eoad!# 
ueftem faciut:& fi addatur acetum, etiam ferro refiftuntiimo uero etiam ignibus,nouilst 
mo fui purgamento: quippe ah enis polientium extradla, in tomenti ufum ueniunt,GaI/ 
liarum,ut arbitror, inuento:certe Gallicis hodie nominibus difcemitur,nec facile dixerim 
quaid#tate cceperit. antiquis enim torus e ftramento erat, qualiter nunc etiam in ca/ 
a ftris gauiape. Patris mei memoria coepere amphimalla noftra, ficut uilloia etiam uen/ 
tralia. Nam tunica lati claui in modum gaufape texi nunc primum incoepit.Lanarum ni/ 
gr# nullum colorem bibunt.De reliquarum infectu fuis locis dicemus,in cochyltjs mari/ 
nis,aut herbarum natura. Lanam cum colo 8 C fufo Tanaquilis,qu?eadem Caia C#cilia 
uocata eft,in templo Sangi durafle,prodente fe,autor eft M. Varro:fadtamc^ ab ea to/ 
gatn regiam undulatam in xde Fortun#, qua Ser. Tullius fuerat ufus. Inde fadlu ut nu/ 
bentes uirgines comitaretur colus compta 8 C fufus cum ftami‘ne,Ea prima texuit redtam 
tunica,qua fimul cum toga pura tyrones induuntur nou#dp nupt#.Vndulata ueftis pri/ 
mo e lautifsimis fuit, inde foriculata defluxit. Togas rafas Phrygianasqj, diui Augufti 
nouifsimistemporibusccepifle,fcribitFeneftella. Crebrmpapauerat# antiquiore habet 
4 ° originem, iam fub Lucilio poeta in Torquato notat#. Pr#text# apud Hetrufcos origi/ 
nem inueni. Trabeis ufos accipio reges. Pidlas ueftes iam apud Homerum fuifte, unde 
triumphales nat#. Acu facere id Phryges inuenerunt,ideoq? Phrygiones appellati funt. 
Auru intexere in eadem Afia inuenit Attalus rex,unde nomen Attalicis. Colores diuer/ 
fospiclur? intexere Babylon maxime celebrauit,& nomen impoluit.Plurimis uero lierjs 
texere, qu# polymita appellant, Alexandriainftituit: fcutulis diuidere,GalIia. Metellus 
Scipio tridinaria Babylonica feftertium odlingentis milibus uamifle iam tunc, pofuit in 
Capitonis criminibus, qu# Neroni principi quadragies feftertio nuper ftetere. Serui) 
Tulltj pr#texte, quibus fignum Fortun# ab eo dicat? coopertum erat, durauere ad Se/ 
iani exitum . Mirumtq? fuit nec defluxiffe eas,nec teredinum iniurias fenfifle annis dlx. 
. 0 2 Vidimus 



»48 C* PLINII NATVRAIIS 

Vidimus iam & niuentiu uellera,purpura,cocco, conchylio, (efquilibris infe(ffa,ue!utilla 
Gc nafci cogente Iuxuria.In ipfa oue fatis generofitatis offenditur breuitate cruru,uentris 
ueftitu: quibus nudus effet,apicas uocabat,damnabatq?.Syrif cubitales ouiu caudte,plu 
rimumcp in ea parte lanicq.Caftrari agnosnifi quinqueroeftres,pra:maturu exiftimatur, 
Demufimone, Cap. xlix 

E St & in Hifp3nia,led maxime Corfica, no maxime abGmile pecori,genus mufimo/ 
num,caprino uiilo qulm pecoris uelleri propius. Quorum e genere SCouibus natos 
prifei umbros uocaucrunt. Infirmifsimu pecori caput:quamobrem auerlum a fole,pafci 
cogendum. Quam ftultiffima animalium lanata. Qua timuere ingredi,unum cornu ra/ 
ptum fequuntur. Vita Iongifsimaanni x, in iEthiopia xm. Capris eodem loco xi.in i° 
reliquo orbe plurimum o<ffo. Vtrunque genus intra quartum coitum impletur. 

De capris,& generatione earum. Cap. l 

C Aprte pariunt SC quatemos,fed raro admodu.Ferut quinqj menfibus ut oues.Ca/ 
prx pinguedine fterilelcunt, Ttimx minus utiliter generant,& in fenedta,nec ultra 
quadriennium.Incipiunt vii. menfe, &adhuc ladlantes . Mutilum in utroqj lexu utilius. 
Primus in die coitus non implet, feques efficacior,ac deinde concipiunt Nouembri men/ 
fe,ut Martio pariat turgefeentibus uirgultis,aIiquando annicula,lemper bima:,in trima/ 
tu inutiles.Pariuntocflonis annis.Abortus frigori obnoxius.Oculosluffufos capra iunci 
puneffo fanguine exonerat, caper rubi. Solertia eius animalis Mutianus uifam fibipro/ 
didit in ponte pr^tenui,duabus oburjs e diuerfo: cum circumadtu angulli# no caperent, 20 
nec reciprocationem longitudo in exilitate caeca, torrente rapido minaciter fubterfluete, 
altera decubuiffe, atq^ ita altera proculcata fupergteflam. Mares quam maxime fimos, 
longis auriculis infraclisq^armis quam uillofifsimis probat. Foeminaru generofitatis infi 
gnejaciniascorporibus eceruice binm dependetes.No omnibus cornua:fed quibus funt 
in his & indicia annoru per incremeta nodoru. Mutilis ladtis maior ubercas. Auribus eas 
fpirare no naribus, nec un<qj febri carere Archelaus autor elbideocp fortalsis, quod ani/ 
ma his cp ouibus ardentior,calidioresq? concubitus.Tradunt 8C no< 5 lu no minus cernere 
quam interdiu:ideofi caprinu iecur uefcantur, reftitui uelpertina aciem his quos Nyda/ 
lopas uocantiln Cilicia circaqj Syrtes uillo tonfili ueftiuntur. Capras in occafum decliui 
fole,in pafcuis negant contueri inter lele, fed auerfas iacererreliquis aut horis aduerfas,& 30 
inter cognationes.Dependet omnium mento uillus,quem aruncum uocat;hoc fi quisap 
prehenfam ex grege una trahat,c^eterte ftupentes fpedlant.Id etiam euenire, cum quam 
dam herba aliqua ex eis momorderit. Morfus earum arbori exitialis.Oliuam lambedo 
quoque fterilem faciunt, eaqj ex caufa Minerute non immolantur. 

De luibus SC natura earum. Cap. li 

S Villi pecoris admiffura a fauonio ad JEquinotffium uernum, itatis viii. menle: qui/ 
bufdam in locis etia mi.ufqj ad vn.annum.Partus bis anno,tempus utero mi. men/ 
fium,numerus fcecunditatis ad uicenos,fed educare tam multos nequeunt. Diebus x.cir 
ca brumam ftatim dentatos nafei, Nigidius tradit. Implentur uno coitu,qui geminatur 
propter facilitatem abortiendi.-Remedium, ne prima fubatione,neque ante flaccidas au/ 40 
res coitus fiat. Mares non ultra trimatum generant. Foemina: fene&ute feffie cubantes 
coeunt. Comeffe fcetus his no eft prodigium. Suis fcetus facrificio die quinto purus cft, 
pecoris die o<5lauo,bouis xxx. Coruncanius ruminales hoftias,donec bidentes fieret, 
puras negauit. Suem oculo amiffo purant cito extingui,alioqui uita ad xv. annos, qui/ 
bufdam SC uicenos. Veru efferatur, SC alias obnoxium genus morbis,anginte maxime SC 
ftrumte. Index luis inualid?, eruor in radice fetx dorfo euulfe, caput obliquu in incelfu. 
Penuriam ladlis pr^pingues lentiunt,& primo fcetu minus lunt numerofe. In luto uolu 
tatio generi grata. Intorta caudaiid etia notatum, facilius litare in dexteru quam kuum 
detorta. Pingucfcunt lx. diebus, fed magis tridui inedia faginatione orfa. Animalium 

hofi 


H I S T O R I AE 


LIBER 


VIII 


hoc maxime brutum,animamcp ei pro fale datam non illepide exiftimabatuf.Comper/ 
tum agnitam uocem fuarrj furto abadis, merfbqj nauigio inclinatione lateris unius rc/ 
meaflfe. Quin Si duces in urbe forum nundinarium domosqp petere diicunt: Si, feri ia/ 
piunt ueftigia palude cofundere,urina fugam leuare. Caftrantur foetnina: quoque fic uti 
cameli,poft bidui inedia,fufpenfie pernis prioribus,uulua rccifa.*celerius it a pingueftunt. 
Adhibetur Si ars iecori fceminaru ficut an(eru,inuentum M.Apicq, fico carlca (aginatis, 
ac fatie necatis repente mulfi potu dato.Neqj alio ex animali numerofior materia ganeg: 
quinquagintaprope fapores,cum ceteris iinguli.Hinccenforiarum legum pagince,inter/ 
didacpccenis abdomina,glandia,tefticuli, uulua:, (yncipita uern'na,ut tamen Publi) mi/ 
jo moru poet£ caena, poftquam feruttute exuerat,nulla memoretur fine abdomine, etiam 
uocabulo (liminis ab eo impofito.PIacuere autem Si feri fues.Iam Catonis cenforis ora/ 
dones aprugnum exprobrant callum.In tres tamen partes diuifo,media ponebatur Ium# 
bus aprugnus appellata.Solidum aprum Romanoru primus in epulis appofuit P, Ser/ 
uilius Rullus, pater eius Rulli , qui Ciceronis confidam legem agrariam promulgauir. 
Tam propinqua origo nuc quotidiana rei eft. Et hoc annales notarut, horum (cilicet ad 
emendatione moruiquibus notata quide coena,fed in principio,bini terniqp pariter man/ 
dantur apri. Deuiuarqsbeftiarum. Cap. lii 

"T T Iuaria eorum cxtcrorutuc^ fylucf Lfiumjprimiis togati ojcncris inucnit Fuluius Hir/ 
V pinus,qui in Tarquiniefi feras paicere inPituit.Nec diu imitatores defuere L.Lucuf 
40 lus, S l Q. Hortenfius.Sucs ferae femel anno gignut.Maribus in coitu plurima afperitas. 
Tunc inter fe dimicat, indurates attritu arboru coftas,Iutoq? fe tergorantes, Fceminceiti 
partu afperiores, & fere fimiliter in omnigenere beftiaru. Apris maribus no nifi anniculis 
generatio.In India cubitales dentiu flexus gemini ex roftro, totide a frote ceu uituli cor/ 
nuaexeut, Pilus :ereo fimilis agreftibus,c£terfs niger. At in Arabia fuillu genus no uiuit. 

De (emiferis animalibus. Cap. liii 

I N nullo genere xque facilis miftura cu fero, qualiter natos antiqui hybridas uncabat 
ceu femireros,ad homines quocp, ut in C. Antoniu Ciceronis in cofulatu collega, ap/ 
pellatione translata. Non in fuibus tantu,fed in omnibus quocp animalibus cuiufcunqj 
generis ullum eft placidu,eiu(Hem inuenitur Si feru,utpote cum hominu etiam lyluefixiu 
Jo tot genera prcedida Gnt.Capne tamen in plurimas fimilitudinestransfiguratur.Sunt ca 
pre^,funt rupicapras, (unt ibices pernicitatis mirand^quanqua onerato capite uaftis cor 
nibus gladiorumqj uaginis: in h^c fe Iibrant,ut tormento aliquo rotati in petras,potifsi/ 
mum e monte aliquo in aliu tranfilire qu£rentes,atcp recuflfu pernicius qu6 libuerit exui 
tant.Sunt Si oryges,foli quibufda didi cotrario pilo ueftiri,& ad caput uerfo.Sut Si da/ 
ms,8£ pygargi, Si ftrepficerotes, mukaqj alia haud difsimifta.Sed illa alpes,h£cc tranf/ 
marini fitus mittunt. Defimrjs. Cap. Linr 

Qlmiarum quoq? genera hominis figura proxima,caudis interfediftinguuntur.Mira 
jJfoIertia,uifco inungi laqueiscp calceari imitatione uenantiu tradunt. Mutianus Si la/ 
truculis lufiflfe fidis cera,nuces uifu diftinguereduna caua triftes effe,quibus in eo genere 
4° cauda fit,noua exultatione adorare t Nancp defedu fideru Si extetx pauent quadrupe/ 
des. Simiarum generi pracipua erga fcetu afFedio. Geftant catulosrquos manfuefad^ 
intra domos peperere,omnibus demon(1:rant,tradariq? gaudent,fimiles gratulationem 
inrelligentis.Itaq) magna ex parte copledendo necant. Efferatior cynocephalis natura, 
ficut mitifsima fatyris Si fphingibus.Callitriches toto pene afpedu differut:barba eft in 
facis,cauda late fufa primori parte.Hoc animal negatur uiuere in alio, q Aethiopis, quo 
gignitur caelo. De leporibus Si cuniculis. Cap. lv 

T7 T leporum plura funt genera: In alpibus candidi,quibus hybernis menfibus pro ci 
JL/batu niue credut e(Te:cerce liquefeete ea rutilefeut annis omnibus.Eft Si alloqui ani/ 
mai intolerandi rigoris alumnum. Leporum generis funt Si quos Hifpania cuniculos ap/ 

n 3 pellat 



159 


C. PLINII NATVRA'LIS 


pellat,fcecunditatisinnumcne, famemcp Balearibus infulis,populatis mcfsibus afferctv 
tes. Foetus uentre exqiftos uel uberibus ablatos no repurgatis interaneis, gratifsimo in ct/ 
batu babentilaurices uocant.Certum eft Balearicos aduerfusprouentu eorum auxilium 
militare £ diuo Augufto petiffe. Magna propter uenatum eum uiuerris gratia eft. Inij/ 
ciunr eas in fpecus, qui funt multifores in terra,unde 8 i nomen animali: atque ita eic&os 
fuperne capiunt. Archelaus autor eft,quot (int corporis cauerme ad excremeta lepori,to 
tidem annos effe tetatis. Varius certe numerus rcperitur.Iidcm utranque uim fingulis in/ 
effe, ac (Tne mare ajque gignere. Benigna circa hoc natura, innocua Si efculenta animalia 
fcecunda generauit.Lepus omnium pncdse nafces,folus prseter dafypodem fuperfcetat, 
aliud educans,aliud in utero pilis ueftirum,aliud implume,aliud inchoatu gerens pariter. 19 
Necnon 8 i ueftes leporino pilo facere,tentatu eft, tadu no perinde molliut in cute,pro/ 
pterbreuitatem pili dilabidas. Defemiferis. Cap. lvi 

H I manfuefeunt raro,cu feri dici iure non pofsint. Complura nanq$ funt nec placida 
nec fera,fed medite inter utrunque naturas, ut in uolucribus hirudines,apes,in mari 
delphini. De muribus & gliribus. Cap. lvji 

Q Vo in genere multi & hos incolas domuum pofuere mures,haud fpernendumin 
oftenris etiapublicis animal. Arrofis Lauinq clypcis argeteis, Marficu portendere 
bellum:Carboni imperatori apud Ciufiu fafcps,quibus in calceatu utebatur,exitiu.Pb/ 
ra eorum genera in Cyrenaica regione,alq lata fronte,alrj acuta, alq herinaceorum gene/ 
rc pungentibus pilis.T-heophraftus autor eft,in Gyaro infula cum incolas fugaffent,fer 20 
rura quoq? rofiffe cos, id quod natura quada di ad Cbalybas facere in ferrarrjs officinis: 
Aurarijs quidem in metallis, ob hoc aluos eorum excidi, fempercp furtum id deprehen 
di: tantam effe dulcedinem furandi. Veniffe murem cc. nummis, Cafilinum obfidente 
Annibale: eumqs quiuendiderat fame interiffe, emptoreuixiffe, annales tradunt. Cum 
candidi prouenercjsetu faciut oftentum. Nam foricum occentu dirimi aufpicia, annales 
refertos habemus.Sorices Siipfos hyeme condi,autor eft Nigidius,ficut g!ires:quos cen 
forix leges,princepsqp M.Scaurus in cofulatu,no alio modo c cenis ademere,quam con/ 
chylia,aut ex alio orbe conueclas aues* Semiferum Si ipfum animal,cui uiuaria in dolqs 
idem quiaprisinftituit.Quainre notatum, non congregari ni(i populares eiufdem fyl/ 
use: Si fi mifceanrur alienigena, amtie uel monte difereti, interire dimicando. Genitores 50 
fuos feffos (enerfta,aiuntinfigni pietate ► Senium finitur hyberna quiete, conditi enim Si 
Aliis, nitelis, Hi cubant; rurfus affate iuuenefcunt,fimili Si+muftelis quiete. 

Quae animalia quibus locis non fint. Cap. lviii 

f Irum, rerum naturam non folum alia alrjs dediffe terris animalia, fed in eodem 
Lquoque fitu quadam aliquibus locis negaffe. InM^Ga fylua Italia, non nifi in 
parte reperiuntur hi glires.In Lycia dorcades no tranfeunt montes Syris uicinos: onagri 
montem qui Cappadociam a Lycia diuidit. In HeJIelponto in alienos fines nonccme/ 
antcerui:8icirca Arginuffam Elatum montem non excedunt, auribus etiaminmonte 
fifsis. In Pordofelene infula uiam muftel# non tranfeunt. In Bceotite Lebadia illata: fo/ 
Ium ipfum fugiunt,quxiuxtain Orchomeno tota arua fubruunttalps, quarum c pelli/ 40 
buscubicularia uidimus ftragula.Adeo ne religio quidem a porteris fummouet delicias. 

In Ithaca lepores illati moriuntur, extremis quidem in littoribus: in Ebufo cuniculi non 
funt,fcatent in Hifpania Balearibusqj.Cyrenis mut£ fuere ran^,iiiatis e cotinente uoca/ 
iibus durat genus earum. Mut^ funt etia nunc in Seripho infula. E^dem ali& translati 
canunt: quod accidere 8 i in lacu Theffaliae Sicendo tradut.In Italia muribus araneis ue/ 
nenatus eft morfus:eofdem ulterior Apcnnino regio no habet.Iidem ubicCq; fint,orbita 
fi tranfiere moriutur.In Olympo Macedonif monte no funt lupi,nec in Creta infula.Ibi 
quidem non uulpes.urfiue,atque omnino nullum malefica animal, pmerphalangium; 
aranei id genus, de quo dicemus fuo loco, Mirabilius, in eadem infula ceiuos, prater 
f ' '' quatn 


M 1 ' 



IX 



MISTORI AEi LIBER IX 15 » 

quam in Cydoniatarum regione, no efife: item apros,& attagenas,herinaceos: in Africa 
autem nec apros,nec ceruos, nec capreas,nec urfos. 

Quieaduenis noceant. Cap. lix 

TAm quadam animalia indigenis innoxia, aduenas interimunt: ficut ferpentes parui in 
JLTyrinthe, quos terra nafci proditur. Item in Syria angues, circa Euphratis maxime 
ripas, dormientes Syros non attingunt: aut etiam fi calcati momordere, non fentiuntur 
maleficia: alrjs cuiufcunque gentis infefti, auide 8 C cum cruciatu exanimantes: quamob/ 
rem & Syri non necant eos.Contr^ in Latmo Carim monte Ariftotcles tradit a fcorpio 
nibushofpites non laedi,indigenas interimi.Sed reliquorum quoque animalium, 8 C prx/ 
jo ter terreftria,indicemus genera. 

C. PLINII SEC7NDI NAT V R AL IS HI 
ST ORI AE LIBER NONVS 

DEA QJV A TILI V M. N A T V R A CAP. I 

nihalivm quce terreftria appellauimus, hominum qua/ 
dam confortione degenria,indicara natura eft. Ex reliquis mini/ 
mas efle uolucres conuenit. Quamobrem prius aequoru, amni/ 
um ftagaorumqj dicentur. 

Quare in mari maxima animalia. Cap. ii 

Q Vnt aut coplura in iis,maiora etiam terreftribus.Caufa eui/ 
>3dens,humoris luxuria. Alia (ors alitu, quibus uita pendenti/ 

_______ bus. 1° mari a ^tem tam late fupino, moliicj? ac fertili accremen/ 

to 3 acc)pientecaufasgenitales e fublimi, femperq? pariente natura.pieraqj etiam monftri 
fica reperiuntur, perplexis & in femet aliter atq? aliter nunc flatu,nunc fluctu couoiutis fe 
minlbus atq? priacipqsrae uera fiat uufgi opinio, quicquid nafcatur in parte natura: ulla, 
SL in mari efifc, proteres multa quae nufquam alibi.Rerum quidem non folu animalium _ 
fimulacra efife,licet intelligere intuentibus uuam,gladium,ferras,cucumim uero & colore 
& odore fimiicm: quominus miremur equorum capita in tam paruis eminere cochleis. 

De Indici maris beluis. Cap. iii 

3® T) Lurima autem & maxima in Indico mari animalia, e quibus balena quaternu iuge/ 
JL rum,priftes ducenum cubitorum: quippe ubi locuft^ quaterna cubita impleant:an/ 
guillas quoque in Gange amne tricenos pedes. Sed in mari belux circa folftitia maxi/ 
me uifuntur.Tunc illic ruut turbines, tunc imbres,tunc deietiaz montiu iugis procella ab 
imo uertunt maria, pulfatasqp ex profundo beluas cum fludibus uoiuut, & alias tanta 
thynnorum multitudine, ut Magni Alexandri clafsis haud alio modo, quam hoftium 
acie obuia,contrarium agmen aduerfa fronte direxerit,aliter fparfis no erat euaderemon 
uoce,non fonitu, non kftu,fed fragore terrentur,necni(i ruina turbantur.Cadara appel/ 
latur rubri maris peninfula ingens.Huiusobieduuaftus efficitur finus xrj. dierum S£no 
dium remigio enauigatus Ptoiem^o regi, quando nullius aunc recipitafflatum. Huius 
4 ° loci quiete pr^cipua ad immobilem magnitudine belua: adolefcunt. Gedrofos qui Ar/ 
binamnem accolunt, Alexandri Magni claftium pr^fedi prodidere, domibusfores 
maxiiIisbeluarumfacere,ofifibus teda contignare, ex quibus multa quadragenutn cubi 
toru longitudinis reperta. Exeunt 8 C pecori fimiles belu^ ibi in terra,paftaeq? radices fru/ 
ticum remeat:8£ quadam equoru,afinorum, taurorum capitibus, qu£ depafcuntur fata. 

Qu^ in quoq? oceano maxima. Cap. mi 

M Aximum animal in Indico maripriftis 8 Z Balena eft:in Gallico oceano pbyfeter, 
ingentiscolumnemodo fe attollens, altiorq^ nauium uelisdiluuiem quandam eru 
dans. In Gaditano oceano arborin tantum uaftis di(banfaramis,utexea caufafre/ 
tam nunquam intrafle credatur. Apparent 8 C rot<e appellata a fimiiitudine,quatern;s di 

n 4 ftindee 



*5* 


PLINII N AT TRALIS 


ftincfte radrjs,modiolos earum oculis duobus utrinque claudentibus. 

De triconum,& nereidu,& elephantoru marinoru figuris. Cap. y 

nplberio principinunciauit Olyffipponenfiu legatio ob id miffa,uifumauditumq?iii 
A quodam fpecu concha canentem tritonem, qua nofcitur forma: & Nereiduro falfa 
non efl: , fquamis modo hifpido corpore, etiam qua humanam effigiem habent. Nan/ 
que hxc in eodem fpectata Iittore eft, cuius morientis etiam gannitum triftem accolceau 
diuere longe. Et diuo Augufto legatus Gallia cdplures in Iittore apparere exanimes ne/ 
reidasfcripfit. Autores habeo in equeftri ordine Iplendentes, uifum ab his in Gaditano 
oceano marinu homine,toto corpore abfoluta fimilitudine.afcendere eu nauigia no&ur 
nis temporibus, ftatimq? degrauari quas infederit partes: & fi diutius permaneat, etiam i? 
mergi.Tibcrio principe cotra Lugdunenfis prouincias littus in infula fimul trecetas ampli 
us beluas reciprocas deftituit oceanus, mir^ uarietatis 8 C magnitudinis, nec pauciores in 
Santonum littore.-interdp reliquas elephantos & arietes, candore tantu cornibus affimu/ 
latis, nereidas uero multas. Turaniusprodidit expulfam beluam in Gaditana littora,cu/ 
ius inter duas pinnas ultimce cauda: cubita fexdecim fuiffent,dentes eiufdem cxx. maxi/ 
mi dodrantium menfura, minimifemipedu. Beluae cui dicebaturexpofita fuiffe Andro 
meda, offa Romaa apportata ex oppido Iuda:^ Ioppe,oftendit inter reliqua miracula in 
^dilitate fua M. Scaurus longitudine pedu xl. altitudine coftaru indicos elephantos ex/ 
cedente,fpin£ crafiitudine fefquipedali. De balenis S>C orcis. Cap. vi 

Aieme 8 C in noftra maria penetrant. In Gaditano oceano non ante bruma confpici 
-13 eas tradunt,codi autem flatis temporibus in quoda finu placido & capaci,mire gau 
dentes ibi parere.Hoc fcire orcas,infefta his belluam,& cuius imago nulla reprrefentatio/ 
ne exprimi poflit alia,cp carnis immefe dentibus truculent^.Irrumput ergo in fecreta,ac 
uitulos earu 8£ foetas, uel etiamnu grauidas lancinant morfu,incu 0 fc^ ceu Liburnicarum 
roftris fodiunt.llle ad flexu immobiles,ad repugnandu inertes, 8 C pondere fuo onerata, 
tunc quidem & utero graues, pariendiue pcenis inualid^, fbium auxiliu nouere in altum 
profugere,& fe toto defendere oceano.Cotra,orc£ occurrere laborant, fefeq^ opponere, 

& cautium anguftrjs trucidare,in uada urgere,faxis illidere.Spedlatur illa pradia,ceu ma/ 
ri ipfo fibi irato,nullis in finu uentis,fludtibus uero ad anhelitus idlustp quantos nulli tur 
bines uoluut. Orca SC in portu Oftiefiuifaeft, oppugnata d Claudio principe. Venerat 5 ? 
tunc exaedificate eo portum, inuitata naufragrjs tergorum aduecfloru e Gallia: fatiansqs 
feper coplures dics,alueum in uado fulcauerat, accumulata fludlibus intantu, ut circuagi 
nullo modo poflet:& dum fagina perfequitur, in littus fludlibuspropulfa,emineret der 
fo multum fuper aquas carinas uice inuerfW. Protendi iuflit Csfar plagas multiplicesin/ 
ter ora portus: profe&uscp ipfe cu pratorianis cohortibus populo Romano fpedlaculu 
prabuit,lanceas cogerente milite e nauigqs aflultantibus, quoru unum mergi uidimus,re 
flatu bellua oppletu unda. Ora balena habent in frontibusddeeq? fumma aquanatan/ 
teSjinfubltmenimbos efflant. An fpirentpifces,an dormiant. Cap. vir 

S Pirantautemconfeffione omnium 8 L pauciffima alia in mari, qua: internorum uifce 
rum pulmonem habent,quoniam fine eo nullum animal putatur fpirare:nec pifeium 4° 
branchias habentes,anhelitu reddere,ac per uices recipere exiftimant,quoru hgc opinio 
efbnec multa alia genera etiam branchrjs carentia: in qua lententia fuifle Ariftotelem ui/ 
deo,3£ multis perfuafifle docflrina indaginibus.Nec me protinus huic opinioni eoru ac/ 
cedere haud diffimulo: quonia 8 C pulmonu uice alqs poflunt alia fpirabilia inefife uifcera, 
ita uoiente naturarficut 8 C pro fanguine efl: multis alius humor .In aquas quide penetrare 
uitalem hunc halitu quis miret^qui etia reddi ab his eu cernat:& in terras quoq$ tato fpifi 
fiorem natura partem,penetrare,argumento animalium,quf fempcrdefoffauiuunt,ceu 
talpf c 1 Acccdut apud me certe efficacia, ut creda etia orhia in aquis ipirare naturf fuf for/ 
te, primu fape adnotata pifciu aftiuo calore quadam anhelatio, 8 t alia tranquillouelut 

ofeitatio 



HISTORIAE LIBER IX I 55 

ofcitatiodpfbru quoq^ qui (unt in aduerfa opinione, de fomno pifciu cofefllo. Quis enim 
fine refpiratione fomno locusCPr^cerea bullantiu aquaru fufflatio,lun:ec{5 cffcdtu cocha 
rum quoq? corpora augefcetia.fuper oia effe auditu 81 odoratu pifcibus n 5 erit dubiu,ex 
aeris utrunq; materia, odorem quide non aliud cp infedru aera intelligi poffe. Quamob/ 
rem de his opinetur, ut cuiq? libitum erit. Branchis non funt balenis nec delphinis.H^c 
duo genera fiftulis fpirant, quas ad pulmone pertinent,balenis i fronte, delphinis a dor/ 
fo.EtuituIi marini,quos uocant phocas,Ipirant ac dormiunt in terra: Item tefiudines,de 
quibus moxplura. Dedelphinis. Cap. viri 

V Elocifnmum omniu animalium non foium marinorum efl: delphinus, ocyor uolu/ 
cre,ocyor teIo:ac nifi multu infra roftru os illi foret medio pene in uentre,nullus pi/ 
fcium celeritate eius euaderet.Sed affert mora prouidentia natura,quia nifi refupini atqj 
conuerfi no corripiut,qu^: caufa pr^cipue uelocitatem eoru oftendit.Nam cu fame con/ 
citi,fugientem in uada ima perfecuti pifcem,diutius fpiritum continuere,ut arcu emifift ad 
refpirandum emicant: tantaq? ui exiliunt, ut plerunq* uela nauium transuolent. Agunt 
fereconiugia :pariunt catulos decimo menfe, ^fiiuo tempore,interim & binos: nutriunt 
uberibus ficut balena: atq? etiam geftant foetus infantia infirmos.Quin Si adultos diu co 
mitantur, magna erga partu charitate. Adolefcut celeriter,dece annis putatur ad fumma 
magnitudinem peruenire: uiuunt SC tricenis, quod cognitupr^cifa cauda in experimen/ 
tura.Abduntur tricenis diebus circa canis ortum,occultantur^ incognito modo: Quod 
?o eo magis mirum efi:: fi fpirare in aqua nequeunt. Solent in terram erumpere incerta de 
caufa:& ftatim tellure tacita moriutur,multocp ocyus fiftula obturata. Lingua efi: his co/ 
tra naturam aquatilium mobiIis,breuis atcg lata,haud differens fuilhe.Pro uocc gemitus 
humano fimilss,dorfum repandum,roftrum fimum.Qua de caufa nomen Simonis om/ 
nes miro modo agnofcunt, maluntq* ita appellari. Delphinus non homini tantum ami/ 
cum animal,ueru 52 mu fica; arti,mulcetur lymphonias cantui praxipue hydrauli fono. 
Hominem non expauefcit ut aiienu,obuiam nauigqs uenitjalludit exultans,certat etiam» 
& quamuis plena proterit uela. Dino autem Auguflo principe Lucrinu lacum inuedtus 
pauperis cuiufdam puerum, ex Basano Puteolos in ludum literarium itantem,cum meti 
diano immorans appellatum eum Simonis nomine, fepius fragmentis panis, quem ob 
)o idferebat, allexiffet, miro amore dilexit. Pigeret referre, ni res Maecenatis Si Fiauiani 52 
Flaui Alfrj ,multorumcp effet literis mandata. Quocunque diei tempore inclamatus £ 
puero, quamuis occultus atque abditus, ex imo aduolabat: paftusq? e manu prrebebat 
afcenfuro dorfum, pinnas aculeos uelut uagina condens: receptumq^ Puteolos per tna/ 
gnumrequor in ludum ferebat, fimili modo reuehens pluribus annis:donec morbo ex/; : 
tiafto puero, fubinde ad confuetum locum uentitans, triflis Si maerenti fimilis, ipfe quo 
que (quod nemo dubitaret) defiderioexpirauit. Alius inter hos annos in Africo littore 
Hipponis Diarrhyti fimili modo ex hominum manibus uefcens, prsbensqg fe traclan/ 
dum, Si alludens natantibus, impofitoscp portans, unguento perundlus a Flauiano pro 
confule Africas, Si fopitus (utapparuit) ocforisnouitate,flu&uatusq? fimilis exanimi, 
40 caruit hominum conuerfatione, ut iniuriafugatus, per aliquot menfes: mox reuerfus iti 
eodem miraculo fuit. Iniuria poteftatum inhofpitalesad uifendumuenienrium,Hip/ 
ponenfes in necem eius compulerunt. Ante hasc fimilia de puero in Iaflo urbe memorati 
tur, cuius amore fpedlatus longo tempore dum abeuntem in littus auide (equitur,in ha/ 
renam inueclus expirauit. Puerum Alexander Magnus Babylone Neptuni facerdotio 
praefecit, amorem illum numinis propitrj fiiifie interpretatus. In eadem urbe Iaflo Ege/ 
fidemus fcribit Si alium puerum Hermiam nomine , fimiliter maria perequitantem, 
cum repentina procella fluctibus exanimatus e(fet, relatum: delphinumcp caufam le/ 
tifatentem non reuerfum in maria, atcp in ficco expirafle. Hoc idem 52 Naupadli acci/ 
diffe Theophrafius tradit. Nec modus exemplorum. Eadem Amphilochi 52 Tarenti/ 

nide 



i 5 4 


PLINII N A T V RA L I $ 


nide pueris dclphiniscp; narrant. Quas faciunt ut credatur Arionem quocp citharoedica 
artis interficere nautis in mari parantibus,ad intercipiendos eius quieftus,eblanditum, ut 
prius caneret cithara,congregatis cantu delphinis cum fe ieciffet in mare,exceptu ab uno 
Tinarum in littus peruedtu.EftprouinciasNarbonefis & inNemaufienfi agro ftagnum 
L^tcrra appellatu,ubi cum homine delphini focietate pifcantur: innumera uis mugilum 
flato tepore anguftts faucibus ftagni in mare erupit,obfcruata sflus reciprocatioe.Qua 
de caufa pra:tendi no queunt retia,qu^ molem ponderis ullo modo tolerent, etiafi no fo 
lertia infidietur tcmpori.Simili ratioe in altu protinus tendunt,quod uicino gurgite effici 
turilocumq^ folii pandendis retibus habile effugere feftinant. Quod ubi animaduertere 
pifcates,cocurrit autem multitudo temporis gnara, & magis etia uoluptatis huius auida, j 0 
totusq? populus e littore quato poteft clamore codet Simonem ad fpetflaculi euentum: 
celeriter delphini exaudiunt defideria,aquilonu flatu uocem profequete, auftro uerotar 
dius ex aduerfo referente.Sed tuc quoq* improuifo in auxilium aduolant. Propere appa 
ret acies,quis protinus difponitur in loco ubi cbiedlus eft, pugna opponente fefe ab alto: 
trepidosq? in uada urgent.Tum pifcatores circumdant retia,furcisq? fubleuant.at mugi¬ 
lum nihilominus uelocitas tranfilit:at illos excipiut delphini, 8 C occidifle ad priefens con/ 
tenti,cibos in uictoriam differunt. Opere prolium feruet, includicp retibus fe fortiflime 
urgentes gaudent, ac ne idipfum fugam hoftium ftimulet,inter nauigia 8£ retia natantes 
uehomines ita fenfim elabuntur, ut exitus non appareat. Saltu quod eft aliasblandifli/ 
mum his, nullus conatur euadere,ni fummitatur fibiretia. egreffus protinus ante uallum 20 
prailiatur.Ita peradfa captura, quos interemere diripiunt. Sed enixioris opene qutlm in 
unius diei pmfiium confcrj fibfiopperiutur in pofteru: nec pifeibus tantum,fed intrita pa 
nis e uino fariantur. Qu# de eodem genere pifcandi in Iaffio finu Mutianus tradit, hoc 
differunt,quod ultro neque inclamatipnsfto fint, partesdp £ manibus accipiant, & fuum 
quaque cymba e delphinis focium.habeat,quamuis nodu & ad faces. Ipfis quoque in/ 
ter fe publica eft fociecas. Capto a rege Cariie, alligatoq? in portu delphino, ingens teli/ 
quorum conuenit multitudo,mceft itia quadam,quie poflet intelIigi,miferatione petens, 
donec dimitti rex eum iuflit.Quin 5 L paruosfemper aliquis oradior comitatur ut cuftos, 
Confpedtiq? funt iam defundtum portantes,ne laceraretur a beluis. 

De turfionibus. Cap.ixjo 

T^Elphinorum fimilitudine habent qui uocantur turfiones.Dift ant et triflitia quidem 
i— s afpectus,abeft enim illa Iafciuia,maxime tamen roftris canicularu maleficentif afii/ 
milati. De teftudinibus,8£ quomodo capiantur. Cap.x 

T Effudines tant^ magnitudinis Indicum mare emittit, ut Angularum fuperficiesha/ 
bicabiles cafas integantratep inter infulas rubripracipue maris nauigent his cymbis, 
Capiuntufmultis quidem modis, fed maxime euedhe in fumma pelagi antemeridiano 
tepore blandito, eminentetoto dorfoper tranquilla fluitantes: qux uoluptas liberefpi/ 
randi, in tantum fallit oblitas fui, ut folis uapore ficcato cortice, non queant mergi, inub 
ta*q? fluitent opportunis uenantium pradie.Ferunt etpaftum egreffas nodlu,auideq? fa 
turatas laflarnatqj ut remearint matutino,fumma in aqua obdormifcererid prodi fterten 40 
tium fonitu,tumq? leuiter capi. Adnatare enim fingulis ternos,a duobus in dorfum uerti, 
a tertio laqueum inrjci fupime, atep ita ad terra a pluribus trahi. In Phoenicio mari haud 
ulla difficultate capiuntur,uitroqp ueniunt flato tempore anni in amnem Eleutheru effu/ 
fa muiritudine.Dcntes no funt teftudinffed roftri margines acuti, fuperna parte inferio/ 
rem claudente pyxidu modo. In mariconchyirjs uiuut.tanta oris duritia,ut lapidescom/ 
minuant.In terra egrefl$,in herbis pariutoua,auiuouisfjroilia, ad cetena numero. Eaq$ 
defoffa extra aquas,& cooperta terra,ac pauita corpore et coplanata,incubant notfbbus, 
Educant foetus annuo fpatio.Quidam oculis fpedtando quoque oua foueri ab fis putat. 
Fcemina coitum fugere,donec mas feftucam aliquam imponat aucrfe.Troglodytxcor 

nigeras 



» I S T O R I A£ LIBER IX 

tiigerashabet,utin lyra, annexis cornibus latis,fed mobilibus,quoru fn natando remigio 
fe adiuuant:Celtiu genus id uocatur eximicn teftudinis,fed rara:. Nanq; fcopuli prxacu/ 
ti Cheionophagos terrent. Troglodyta: aut ad quos adnatant,ut facras adorat.Sunt X 
terreftres,qu£ob id in operibus cheriin^ uocatur, in Africi defertis,qua parte maxime 
(luentibus harenis fqualent,rofcido,ut creditur,humore uiuentes. Ncq? aliud ibi animal 
prouenit. Quisprimusteftudinesfecareinftituerit Cap. xi 

rr^Eftudinu putamina fecare in laminas, ledtosq? X repofitoria his ueftire, Carbilius 
JL Pollio inftituit, prodigi X fagacis ad luxuria inftrumenta ingenrj. 

Tegmenta aquatilium. Cap. xii 

10 A Quatilium tegumenta plura funt: Alia corio X pilis tegutur,ut uituli X hippopota 
XX mi. Alia corio tantu,ut delphini:cortice,ut teftudines:filicu duritia,ut oftrex Xcorx 
ch.e:crufl;is,ut locuft ;e: cruftis X (pinis,ut echini:(quamis,ut pifces:a(pera cute, ut (quati/ 
na, qua lignum X ebora poliuntur:molIi,ut muren*;alia nuila,ut polypi. 

De uitulo marino. Cap. xm 

Q Va: pilo ucftiuntur, animal pariunt, ut priftis, balena, uituIus.Hic parit in terra pe/ 
cudum moreTecundo partus reddit initu. Canu modo cohaeret: X parit nunquam 
gemmis pluresreducat mammis fastum.Non ante xfj. diem deducit in mare,ex eo fubin 
de afluefacies.Interficiuntur difficulter,nifi capite elifojpfis in fomno mugitus, unde no 
men uituli. Accipiunt tamen difciplinam, uoceq? pariter X uifu populum faIutant,incon/ 
20 dito fremitumominc uocati refpondent.Nullum animal grauiore lomno premitur. Pin/ 
nisquibus in mari utuntur,humi quoque uice pedum ferpunc. Pelles eorum etiam detra 
cfas corpori,fenfum aequorum retinere tradunt,femperqj ^{fu maris recedente inhorre/ 
fcererpmerea dextra pinnte uim foporiferam inefie, fomnosq? allicere (ubditam capiti. 
Depifcibus pilo careribus,&quomodo pariat,^ quot eorugenera. Cap. Xim 

P ilo carentium duo omnino animal pariut, delphinus ac uipera.Pifcium fpecies funt 
feptuaginta quatuor: pnmr cruftis intedla,qu* funt triginta. De (inguiis alias dice/ 
mus.Nunc enim natura tradrantur infigntum. 

De nominibus X naturis multorum pilciumJ Cap. xv 

T) R^cipua magnitudine thynni.Inuenimus talenta XV.pependiffe.Eiufdecaudadati 
1« JL tudine duo cubita X palmu. Sunt X iri quibufda amnibus haud minores, filurus in 
Nilo, efox in Rheno,attilus in Pado,inertia pinguefcens-ad mille aliquando libras, cate/ 
nato captus hamo, nec nifi bou iugis extractus: Atqui hunc minimus appellatus clupea, 
uenam quanda eius in faucibus mira cupidine appetens,morfu exanimat.Siiurus graffa 
turubicunq; eft omne animal appetens, equos innatantes fepe demergens, pr^cipue in 
Mceno Germania: amne prope Lisboum.Et in Danubio mario extrahitur,porculo ma 
rino fimillimus:& in Boryfthene memorat'' pmipua magnitudo, nullis offibus (pinisue 
interficis,carne pr^dulci.In Gange Indus plataniftas uocac,roftro delphini &cauda,ma 
gnitudine autem xv. cubitorum. In eodem effe Statius Sebofus haud modico miracu/ 


lo affert,uerrnes branchiis binis lx.cubitorum,ceruleos,qui nomen i facie traxerunt.His 
40 tantas effe uires,ut elephantos ad potum uenientes,mordicuscoprehenfa manu eoru ab 
ftrahant. Thynni mares (ub uentre non habent pinna.Intrant e magno mari Pontu uer 
no tepore gregatim,nec alibi fcetificat.Cordylla appellatur partus,qui fcetas redeutes in 
mare autumno comitatur. Limofae uero a luto pelamides incipiut uocari, X cu annuum 
exceffere tepus,thynni.Hi mebratim c^fficeru ice X abdomine comendantur at cp clidio, 
recetiduntaxat, X tu quoq; grauirucffu: cetera parte plenis pulpametis fale afferuatur. 
Melandria uocatur,ccefis quernis aflulis (imilima. Viliffima ex his qum caudse proxima, 
quia pingui carent:probatiflima qu£ faucibus:at in alio pifce circa caudam exercitiffima. 
Pelamides in apolcdosparticulatimq? cofedf,in genera cybioru difpartiutur. Pifciutn 
genus omne prsecipua celeritate adolefcit,maxime in Ponto.Caufa,multitudo amnium 

dulces 



I <6 C. PLINII NA.TV R A L I $ 

dulces inferentium aquas. Amiam uocant, cuius incremetum Gngulis diebus intelligitur. 
Cum thynnis ha: 8i pelamides in Pontum ad dulciora pabula intrant gregatim cum fuis 
quseq; ducibus,8i primi omniu fcobri,quibus eft in aquis fulphureus color, extra qui eat 
teris.Hifpanfe cetarias his replent, thynnis non comeantibus. Sed in pontu nulla intrat 
beflia pifcibusmalefica,pr£teruitulosSiparuos delphinos,Thynni dextra ripa intrant, 
exeunt l^ua.Id accidere exiftimat:,quia dextro oculo plus cernunt,utro® natura hebete. 
Eft in Euripo Thraci) Bofphori,quo Propontis Euxino iugitur,in ipGsEuropa AGamqj 
'feparantis freti anguftrjs,faxum miri candoris,a uado ad fumma perlucens,iuxta Chalce 
donem in latere AGte.Huiusafpecftu repente territi,femper aduerfumByzantrj promos 
torium,ex ea caufa appellatu auricornu,pr^cipiti petut agmine.Itaq? omnis captura By io 
zantrj eft:,magna Chalcedonis penuria, d. pali, medi) interfluentis Euripi. Opperiuntur 
aute aquilonis flatu,ut fecundo flucftu exeant ex Ponto: nec nifi intrantes Pontu Byzan 
ti) capiuntur.Bruma no uagantur.-ubicunqj deprehenfiufqjad ^quinocflium ibihyber 
nant. lidem fepe nauigia uelis euntia comitantes, mira quada dulcedine per aliquot ho/ 
rarum fpatia Si pafiuu milia a gubernaculis non Feparantur, ne tridente quide in eos fe/ 
pius iadlo territi. Quida eos qui hoc e thynnis faciant, popilos uocat. Multi in Propon/ 
tide asftiuant,Pontu no intrant.Item fblemcum rhombi intrentrnec fepia eft,cu loligo re 
periatur.Saxatiliu,turdus Si merula defimt,Gcut c 5 chylia,cum oftre£ abundent.Omnia 
autem hybef nant in ^Ega:o.Intrantiu Pontum foli non remeant trichfe. Gracis enim in 
plerifq; nominibus uti par erit, quado alrjs atqj alrjs eofdem diuerfi appellaUere trsdlus. :o 
Sed hi foli Iftrum amnem fubeunt,ex eo fubterraneis eius uenisin Adriaticum mate de/ 
fluuntatacp Si illic defcendentcs,nec uncp fubeuntes e mari,uifuntur.Thynnoru captura 
eft a Vergiliaru exortu ad Arcturi oecafamtreliquo tepore hyberno latent in gurgitibus 
imis,nifi tepore aliquo euocati,aut plenilunrjs.PingUefcunt 6i in tantu,ut dehifcant. Vita 
longiflima his biennio. Animal eft paruum, fcorpionis effigie, aranei magnitudine. Hoc 
fe Si thynno Si ei qui gladius uocatur^crebro delphini magnitudinem excedenti, fub pin/ 
na affigit acuieo:tantoq? infeftat dolore,ut in naues fepenumero exiliant. Quod Si.alias 
faciunt aliorum uim timentes, mugiles maxime,tam prcecipum uelccitatis, ut tranfuerfa 
nauigia interim fuperiaedent. De augurrjs Si diuerfitate pifeium. Csp. xvr 

S Vnt Si in hac parte natur^ auguria,funt Si pifeibus prafcita.SicuIo bello ambulate in io 
littore Augufto,pifcis e mari ad pedes eius exilrjf.quo argumoto uates refpcdere ; Ne 
ptunu patre adoptante eu fibi,Sex.Pompeio repudiato.Tata eratnaualis rei gloria: fub 
pedibus CaTaris futuros qui maria tepore illo teneret.Pifciu fcemin^ maiores cp mares, 
In quoda genere omnino no funt mares, Gcut in erythinis 8i Chanis. Omnes enim ouis 
grauidse capiuntur. Vagantur gregatim Ferecuiufq? generis fquamoG.Capiutur antefo/ 
lis ortu:tum maxime pifciu fallitur uifus. Nodlibus quide illuftribus &que qp die cernut. 
Aiunt Si fi iteretur gurges,intereffic eaptur#,itacp plures fecudo tracftu trahi q primo. Gu 
ftu olei maxime,dein modicis imbribus .gaudent alunturqj. Quippe Si harudines, epuis 
in palude prognata,no tamen Gne imbre adolefcut:8i alias ubicun c$ pifces in eade aqua 
affidui,niG appluat, exanimatur.Prtegelida hyeme emes fentiut,fed maxime qui lapide 4° 
habere in capite exiftimatur,ut lupi,chromes,{cienf,pagn.Cu afper^ hyctnes fuere,mul 
ti cteci capiutur. Itaq? his meGbns iacet in fpelunciscoditi, Gcut in terrcftriu genere retuli 
muSjMaxime hippurus Si coracinus hyeme non capti,praterqua flatis diebus paucis,Si 
qfde femper:Ire murena 8i orphus,c6ger,perc£,8i iaxatiles omneS.Terra quide,bccefi, 
uado maris excauato codiper hyemes torpedine,pGtta,folcamcp tradunt.Quidarurfus 
arilusimpatietia,medijs femoribus fexagenis diebus latent,ut glaucus,afelli,aurat^.FIu/ 
uiatilium Glurus canicula exortu Gderatur,8i alids fulgure fopitur 5 Hoc 8iin mari accide/ 
re cyprino putant: Et alioquin totum mare fentit exortum eiusGderis, quod maximein 
Bofphoro apparet, AIg« enim Sipifces fuperferuntur,ab imo uerfa omnia. 

De mugili 



ttlSfORIAE LIBER IX 




De mugili &alijspifribus,& quod non rjdem ubic^ placeant Cap. xvii 

M Vgilum natura ridetur,in metu capite abfcodito,totos fe occultari credenriu.Iifde 
tamen tanta falacitas,ut in Phoenice 88 Narbonenfi prouincia coitus tepore e uiua 
rrjs marem linea longinqua per os ad branchias religata emiflum in mare,eademqp linea 
tetradum fcemino fequantur ad littus,rurfusq? fcemina mares partus tempore. Apud 
antiquospifcium nobiliffimushabitus acipenfer, unus omniu fquamis ad os uerfis, con/ 
tra aquam nando meat:nuIIo nunc in honore eft:quod quide miror,cum fit rarus inuen/ 
tu.Quidam eum elopem uocat.Poftea procipua autoritatem fuifle lupo 88 afellis, Cor/ 
nelius Nepos Si Laberius poeta mimorum tradidere. Luporum laudatifiimi, qui appel/ 
10 lantur lanati a candore mollitiaq? carnis. Aiellorum duo genera,calfario minores &bac 
chi,qui non nifi iti alto capiuntur,ideccj3 prolati prioribus. At in lupis,in amne capti pro/ 
feruntur. Nuc fcaro datur principatus,qui folus pifcium dicitur ruminare,herbis^; uefci 
nonalqspifcibus, mari Carpathio maxime frequens. Promontorium Troadis Ledon 
fponte nuncp trafit. Indeaduedos Tiberio Claudio principe Optatus e libertis eius pro 
fedusclaflis, inter Oftien(em& Campania ora fparfos diflfeminauit.Quinquenio fere 
cura eft adhibita,ut capti redderentur mari. Poftea frequentes inueniuntur Italia in litto 
re,non ante ibi capti. Admouit^ fibi gula fapores pifcibus fatis,& nouum incoiam mari 
dedit, ne quis peregrinas aues Rom^ parere miretur.Proxima eft his menia generis dun 
taxat muftelarum,quas miru didu inter alpes quoqj lacus Rhetio Brigantinus «mulas 
20 marinis generat. Ex reliqua nobilitate 88 gratia maxima eft 88 copia mullis,ficut magnita 
do modica, binasqp libras ponderis raro admodum exuperant, nec in uiuarijs piicinisqj 
crefcut. Septentrionalis tantu hos 81 proxima occidentis parte n 5 gignit oceanustcotero 
eoru genera plura.Nam 81 alga uefcuntur,S£ oftreis,& limo,&alioru pifcium carne,bar/ 
ba gemina infigniuntur inferiori labro. Lutarium ex rjs uiliflimigeneris appellant. Hunc 
femper comitatur fargus nomine alius pifcis,& ccenum fodiente eo,excitatu deuorat pa/ 
bulum.Nec Iittoralibusgratia.Laudatiflfimiconchylium fapiunt. Nomen his Feneftella 
a colore mulleoru calciamentorum datum putat.Pariut ter anno. His certe toties fcetura 
apparet.MulIum expirantem uerficolori quadam 88 numerofa uarietate fpedari,proce/ 
res gulo narrant, rubentium fquamarum multiplici mutatioe palleicentem,utiqj fi uitro 
fpe&etur indufus.M. Apicius ad omne luxus ingenium mirus,in fociorum garo(nam ea 
quoq; res cognomen inuenit)necari eos procellens putauit,atque e iecore eorum alecem 
excogitare prouocauit.Id enim eft facilius dixifte,cp quis uicerit.Afinius Celer e confula 
ribus,hoc pifce prodigus, Claudio principe unu mercatus odo millibus nummum: quo 
reputatio aufert tranfuerfum animu ad contemplatione eoru,qui in conqueftione luxus 
cocos emi fingulos pluris cp equos quiritabat. At nunc coci triumphorum pretqsparan/ 
tur,SC coquoru pifces. Nullusqj prope iam mortalis «ftimatur pluris, cp qui peritifiime 
cenfum domini mergit. De mullo 88 coracino,falpa,& falmone, Cap. xvm 

M Vllum lxxx. librarum in mari rubro captum Licinius Mutianus prodidit,quanti 
mercatura eum luxuria,fuburbanis littoribus inuentuC Eft 88 hoc natura,ut alq ali 
4 ° bi pifces principatu obtineant: coracinus in Aegypto:zeus idem faber appellatus, Gadi/ 
bus-.circa Ebufum falpa, obftcenus alibi, 88 qui nufcp percoqui poflfit,nifi ferula uerbera/ 
tus:in Aquitania falmo fluuiatilis marinis omnibus profertur. Pifciu alrj branchias mul/ 
tiplices habent,ali] fimplices,alq duplices, his aquam emittunt acceptam ore. Senedutis 
indicium fquamaru duricia,quo non funt omnibus fimiles.Duo lacus Italio in radicibus 
alpium, Larius 88 Verbanus appellantur, in quibus pifces omnibus annis Vergiliarum 
ortu exiftunt fquamis confpicui crebris atq? proacutis, clauoru caligariu effigie:nec am/ 
piius cp circa eum menfem utfuntur. Deexocceto, Cap. xiX 

M iratur 88 Arcadia fuu exocoetu,appellatu ab eo quod in ficcum fomni caufa exeat. 
Cicca Clitoriu uocalis hic traditur,& fine branchrjsddem aliquibus adonis didus. 

o Exeunt 



>58 


PLINII N AT VRALIS 


Exeunt in terram & qui marini mures uocantur, & polypi, 8 C murena;. Quin & in Indi® 
fluminibus certum genus pilcium, ac deinde rediit: nam ftagna 8 C amnes tranfeunt.PIe/ 
rifcp euidens ratio eft,ut tuto foetus ^dant,quia no funt ibi qu^ deuoret fcttus,fluduscj 
minus fieuiant. Has intelligi ab his caufas feruaricp temporu uices magis miretur,fi quis 
reputet quoto cuiqj hominum noici uberrimam eflTe capturam fole tranfeunte pifciufi/ 
gnum. Digeftiopiiciuminfigurascorporum. Cap. xx 

/T Arinorum alii iunt plani, ut rhombi,(oles: ac palleres, qui a rhombis fltu tantum 
XV Acorporum differut.Dexter refupinatus eft illis,pafleriteuus.AIrj longi,ut murena, 
conger. Ideo pinnam quocjj fiunt difcrimina, qu^pedum uice funt data; pifribus.NuIlis 
fijpraqnaternas.Quibufdabins,quibufdamtrin^,aIiquibusnull^.In Fucino tantu lacu iQ 
pifcis eft, qui odonis pinnis natat. Binx omnino longis & lubricis, ut anguillis & con/ 
gris. Nullse, ut murenis, quibus nec branchia:. Hxc omnia flexuofo corporum impulfu 
ita mari utuntur, ut ferpentes terra: in ficco quoque repunt, ideo etia uiuaciora talia. Et 
e planis aliqua no habent pinnas,ut paftinacst ipfa enim latitudine natant; Et qute mol/ 
iia appellantur,ut po!ypi,quoniam pedes illis pinnarum uicem pr^ftant. 

De anguillis. Cap. xxi 

A Nguilla; odonis uiuunt annis. Durant 8 t dne aqua fenis diebus aquilone fpirante, 
auftro paucioribus. At hyemem e^dem in exigua aqua non tolerant:nec in turbi/ 
da:ideo circa Vergilias maxime capiutur, fluminibus tum pradpue turbidis.Pafcuntur 
nodibus. Exanimes pifcium fol^ non fluitant. 20 

De captura earum in lacu Benaco. Cap. xxii 

L Acus eft Italif BenacuSjin Veronend agro Mincium amnem tranfmittens, ad cuius 
etnerfus annuo tempore odobri fere menfe,autumnali fidere, ut palam eft,hyema 
to lacu,fludibus glomerans uoluuntur in tantu mirabili multitudine,ut in excipulis eius 
fluminis,ob hoc ipfum fabricatis,fingulorum miliumglobireperiatur. 

De murena. Cap. xxnr 

TV/T Vrena quocucp tempore parit,cum ctrteri pifces ftato pariant. Oua eius citifXime 
XVXcreicunt: in ficco littore lapias uufgus coitu ferpentium impleri putat. Ariftoteles 
Myrum uocat marem qui generat. Difcrimen efle,quod murena uaria 8 C infirma fit, 
Myrus unicolor & robuftus, dentesq? extra os habeat. In Gallia feptentrionali mure/ 
nis omnibus dextra in maxilla iepten^ macute, ad formam feptentrionis,aureo colore 
fuigcnt,duntaxat uiuenribus,parrtercp cum anima extinguuntur. Inuenit in hoc animali 
documenta fieuitite Vedius Pollio eques Ro. ex amicis diui Augufti,uiuarfjs earum im/ 
mergens damnata mancipia, non tancp ad hoc feris terraru non fufficientibus, fed quia 
in alio genere totum pariter hominem diftrahi fpedare non poterat. Ferunt aceti guftu 
praecipue eas in rabiem agi.Tenuiflimu his tergus:cotra anguillis craflius, eoc^ uerberari 
folitos tradit Verrius pr^textatos, & ob id multam his dicit non inftitutam. 

De planis pifdbus. Cap xxim 

P Lanorum pifcium alteru eft genus,quod pro fpina cartilaginem habet,ut rafe,pafti 
nac^,fquatin^,torpedo; 8 £ quos bouis, lamix, aquila;, ranx nominibus Gracia ap/ 4° 
pellat. Quo in numero funt fquali quoqj, quamuisnon plani. Hxc grxce in uniuerfum 
felache appellauit Ariftoteles primus, hoc nomine eis impofitomos diftinguere no pof/ 
fumus,ni cartilaginea appellare libeat. Omnia aute carniuora funt talia,& fupina uefcun 
tur,ut in delphinis diximus.Et cum c:eteri pifces oua pariant, hoc genus folum ut ea qua; 
cete appellant animal parit,excepta quam ranam uocant. 

De echeneide. Cap. xxv 

E St paruus admodu pifcis afluetus petris,echeneis appellatusrhoc carinis adhierete 
naues tardius ire creduntur,inde nomine impofito,qua ob caufam amatorqs quoqj 
ueneficrjs infamis eft, & judiciorum ac litiu mora: qux crimina una laudepenfat, fluxus 

grauida 



HISTORIAS lirer IX 

grauidarum utero fiftens, partusfjj continetis ad puerperium:In cibos tamennon admie 
titur.Pedeseum habere arbitratur Ariftoteles, ita pofita pinnarum fimi1itudine*Muria/ 
nus muricem eftc latiorem purpura,nec^ aipero, neqj rotundo ore,neq; in angulos pro/ 
deunte roftro,fed fimplice,c5cha utrocp latere fefe coiiigeterquibus inhrnretibuSjpienam 
uentis ftetiffenauem,portantem nuncios a Periandro,ut caftrarentur rtobilcs pueriicon/ 
chasqj qu« id prazftiterint,apud Gnidiorum Venerem coli. Trebius Niger pedalem efi 
fe, $c craflitudine quincp digitorum:naues morari, Pr«terca hanc effe uim eius afieruati 
infale, ut aurum quod deciderit in alttifimos puteos,admotus extrahat 

De uarietate natura pifeium. Cap. xxvf 

jo IV/f Vtant colorem candidf hyeme men«,&fiut «ftate nigriores.Mutat 81 phycis,re 
iVjJiquo tempore candidavere uaria.Eadem pifeium fola nidificat ex alga,atq? in ni/ 
doparit. Volat hirundo,fane perquam fimilis uolucri hirundini: item miluus. 

De lucerna pifce,5£ dracone marino. Cap. XXvff 

S Vbit in fumma maria, pifeis ex argumento appellatus lucerna,linguacp ignea per os 
exerta,tranquillis nocftibus relucet. Attollit e mari feiquipedanea fere cornua,qu« ab 
his nomen traxit. Rurfus draco marinus captus, atqj immiflus inharenam,cauerna fib* 
rofrro mira celeritate excauat. 

De pifeibus fanguine carentibus. Cap. xxvm 

‘plfciuquida fanguine carent,de quibus dicemus. Sunt aut tria genera: In primis qum 
jo Jl mollia appellant",deinde coteda cruftis tenuibus,poftremo teftis coclufa duris.Mo! 
lia funt,loiigo,fepia,poIypus,& cmterea eius generis.His caput inter pedes 8C uentre,pedi 
culi odoni omibus. Sepia: & loligini pedes duo ex his Iongiffimi 8C afperi,quibus ad ora 
admouent cibos, 8C in fluctibus fe uelut ancoris ftabiliunt: c«teri cirri quibus uenantur. 

De loligine,&fepqs,SC polypis, 8C nautilis. Cap. xxix 

L OIigo etiam uolitat, extra aquam fe efferens,quod 8C pedunculi faciunt,fagitte mo 
do.Sepiarum generis mares uarrj dC nigriores,coftanti«cp maioris. Pcrcuflie triden/ 
teifcemin« auxiliantur,at fcemina ido mare fugit.Ambo aut ubi fenfere fe apprehendi, 
effufo atramento, quod pro fanguine his eft,infufcata aqua abfconduntur.Polyporum 
multa genera: Terreni maiores cjj pelagtj, omnes brachqs ut pedibus ac manibus utun/ 
i° tBRcauda uero qum eft bifolca & acuta,in coitu.Eft polypis fiftula in dorfo,qua tranfmit 
tutit mare-.eamq^ modo in dexteram partem,modo in finiftram transferut.Natant obii/ 
qui in caput,quod pr^durum eft fufflationeuiuentibus. Ceterum per brachia uelut ace 
tabulisdifperfis, co haufto quodamodo,cui adh^refcut,tenent fupini,ut auelli non que/ 
ant.Vada no apprehendunt:# grandibus minor tenacitas.Soli mollium in ficcu exeunt 
duntaxat afpemm,Ieuitatem odere. Vefcuntur conchylioru carne,quoru conchas com/ 
plexu crinium frangunt: itacp pndacentibus teftis cubile eoru deprehenditur.Et cu alio/ 
qui brutum habeatur animal,ut quod ad manum hominis adnatat,in re quodammodo 
familiaricallet.Omnia in domu coportat,dein putamina erofa carne egerit,adnatatesqj 
pifciculos ad ea uenatur. Colorem mutat ad fimilitudine loci,# maxime in metu.Ipfum 
4° brachia fua rodere falfa opinio eft. Id enim d congris euenit ei:fed renafei ficut coloris # 
lacertis cauda,haud falfum. Inter pr«cipua aut miracula eft qui uocatur nautilos,ab alqs 
pompilos. Supinus in fumma «quorum peruenit, ita fe paulatim fubrigens, ut emiffa 
omni per fiftula aqua,uelut exoneratus fentina,facile nauiget.Poftea duo prima brachia 
retorquens, membranam inter illa mir« tenuitatis extendit. Qua uelificante in aura, c«/ 
teris fubremigans brachqs, media cauda ut gubernaculo fe regit.Ita uadit alto,Liburni/ 
tarum ludens imagine:# fi quid pauoris interueniat, haufta fe mergens aqua. 

Deozena,nauplio,#Iocuftis, Cap. xxx 

P Olyporum generis ozena,didta d graui capitis odofe,ob hoc maxime murenis eam 
confeftantibus.Polypi binis menfibus roduntur. Vitra bimatu non uiuut.Pereunt 

o z autem 



160 C. T? L'I N I I N ATVRALIS 

autem tabefemper,fcemin£ celerius,& fere a partu.Non funt prstereunda & L.LucuHo 
proconfule Baxicte comperta de polypis, qute Trebius Niger e comitibus eius prodidit* 
Auidiffimos effe concharu. illas ad tadlum comprimi, procidentes brachia eoru,ultroqj 
efcam ex prodante capere.Carentconcho uifu,omniq? fenfu alio cp cibi Si periculi.Infi/ 
diantur ergo polypi apertis: impofitocp lapillo extra corpus,ne paipitatu ef)ciatur,ita fe/ 
curi graffantur,extrahuntcp carnes*, illo fe contrahut,fcd fruftra difcuneato,Tanta foler 
tia animalium hebetiffimis quoq; eft.Prasterea negat ullum effe atrocius animal ad con/ 
fidendum homine in aqua. Ludtatur enim complexu, &forbet acetabulis, ac numerofo 
fiicftu detrahit,cum in naufragos urinantesue impetu capit.Sed G inuertatur, elanguefcit 
uis.Exporriguntenim ferefupinati, mire omnibus marinis expetentibus odorem quoq; l0 
eorumtqua de caufa Si naffis illinuntur. Cotera quo idem retulit,monftro propiora pof/ 
funtuideri, Carteioin cetarqsaffuetus exire e mari in lacus eorum apertos, atq; ibi falfa/ 
menta populari,conucrtit in fe cuftodum indignationem afliduitate furti immodici. Se/ 
pes erant obiedlf ,fed has tranfeendebat per arborem:nec deprehendi potuit nifi canum 
fagacitate.Hi redeuntem circumuafere nodtUjCocitiq; cuftcdes expauere nouitatem.Pri 
mum omnium magnitudo inaudita erat, deinde color muria obliti odore diri. Quis ibi 
polypum expedlaflet,aut ita cognofceretC’ cum monffro dimicare fibi uidebantur.Nan/ 
que Si afflatu terribili canes agebat, nunc extremis crinibus flagellatos,nunc robuftiori/ 
busbrachijsclauarummodoincuffos,ogreq^multis tridentibus conficipotuit.Oftende 
re Lucullo caput eius dolrj magnitudine, amphorarum quindecim capax,atep (ut ipGus 20 
Trebrj uerbis utar) barbas quas uix utroqj brachio compledli effet, clauarum modo to/ 
rofas: longas pedum xxx. acetabulis fiue caliculis urnalibus peluium modo, dentes ma/ 
gnitudini refpondetes.Reliquio afferuato miraculo,pepedere pondo dcc.Sepias quoq; 

Si loligines eiufdem magnitudinis expullasin littus illud, idem autor eft'. In noftro mari 
loligines quinum cubitorum capiuntur,fepis binum.Neq; his bimatu longior uita. Na/ 
uigeram fimilitudinem 8i aliam in Propontide uifam fibi prodidit Mutianus: concham 
efle acati] modo carinata, inflexa puppe, prora roftrata: in hac condi nauplium animal 
fep ise fimile Iudedi focietate foIa:duobus hoc fieri generibus. Tranquillo enim.uetftorem 
demiffis palmulis ferire ut rem is. Si uero flatus inuitent, eafdem in ufu gubernaculi por/ 
rigi,pandicp concharu finus aur^. Huius uoluptatem effe ut ferat,illius ut reganfimulcp 50 
eam defeendere in duo fenfu carentiat nifi forte trifti (id enim conftat) omine nauigantiu 
humana calamitas in caufa eft. Locuftte crufta fragili muniutur in eo genere,quod caret 
fanguine.Latentmenfibus quinis:Similitercancri,qui eodem tempore occultatur,# am/ 
bo ueris principio fenedtutem anguium more exuunt renouatione tergorum. Cetera in 
undis natant: locuftje reptantiu modo fluitant:fi nullus ingruat metus,recio meatu cor/. 
nibus,qu£ funt propria rotunditate pra:pilata,ad latera porrediis:qfdem eredtis in pauo 
re oblique in latera procedunt.Cornibus inter fe dimicant. Vnum hoc animalium, nifi ui 
uum feruenti aqua incoquatur, fluuida carne non habet callum. 

De cancris,echinis,52 echinometris. Gap. xxxi 

TT luunt petrofis loris,cancri mollibus.Hyeme aprica littora fe(ftatur:^ftate in opaca 40 
V gurgitum recedunt. Omnia eius generis hyeme teduntur,autumno SC uere pingue 
fcunt,# plenilunio magis,quia nocfte fidus tepido fulgore mitificat.Cancrorum genera, 
carabi, aftaci, mafe,paguri, heracleotici,leoes,& alia ignobiliora.Carabi cauda a extetis 
cancris diftantin Phoenice hippee uocantur,tanta; uelocitatis ut cofequi non fit. Cancris 
uita longa.Pedes odtoni,omnes in obliquu flexi.Fcemin^ primus pes duplex,mari fim/ 
piex.Praxerea bina brachia denticulatis forcipibus.Superior pars in primoribus his reo ' 
uetur,inferiore immobili. Dextru brachiu omnibus maius. Vniuerfi ubialiquando con/ 
gregantur, os ponti euincere no ualentjquamobreregreffi circumeunt,appareri^ tritum 
iter, Pinnother autem uocatur minimus ex omnigenere, ideo opportuaus miutue.Huic 



H r S T 0 k I AE LIBER fX 


m 


folcrtia eftinanium oftrearum tertis fe condere: & cum accreueriLmigrarc in capaciores, 
cancri in pauore etiam retrorfum pari uelocitate redeunt. Dimicant inter fe ut arietes ad/ 
uerfis cornibus incurfantes,Contra ferpentium icrtus medentur.SoIe cancri fignum tran 
feunte,&I ipforu,cum exanimati fint, corpus transfigurari in fcorpiones narratur in ficco. 
Ex eodem genere funt echini, quibus (pinrepro pedibus. Ingredi eft his in orbem uoIuiJ 
itaqj detritis farpc aculeis inueniuntur. Ex his cchinometra appellantur,quorum longirt 
fim;s fpinx,calices minimi.Nec omnibusidem uitreus coIor.Circa Toronen candidi na/ 
icuntur,(pina parua.Oua omniu amara,quina numero.Ora in medio corpore in terram 
uerfa.Traduntfeuitiammarisprafagireeos, correptisq?operiri lapillis, mobilitatem 
io pondere ftabilientes: nolunt uolutatione (pinas atterere.Quod ubiuidere nautici,ftatim 
pluribus ancoris nauigia infrenat. De cochleis. Cap. xxxii 

I N eodem genere cochle^aquatiles terreftrescp,exerentes fe domiciliojbinaq? ceu cor/ 
nuaprotendentes contrahentescp:oculis carentritaqj corniculispratentant iter. 

De pedtinibus,murice,&concharum generibus. Cap. xxxrir 

P Eclines in mari ex eodem genere habentur, reconditi 8£ ipfi in magnis frigoribus,ac 
magnisasftibus: unguescp uelutigne lucentes in tenebris,etiam in ore mandentium* 
Firmioris iam tertm murices, 8C concharum generarin quibus magna ludentis natura ua/ 
rictas, tot coloru differentia,tot figura, planis, concauis,Iongis,lunatis,in orbem circum/ 
adis,dimidio orbe rafis,in dorfum elatis,leuibus,ruoatis,denticulatis,ft:riatis,uertice mu 
to ricatim intorto,margine in mucronem emiflo,foris effufo, intus replicatoiiam diftincdio/ 
ns uirgulata,crinita,crifpa,cuniculatim,pectinarim,imbricarim undata,cancellatim reticu 
!ata,in obliquu,tn redlum expanfa, den(ata,porredla, finuata breui nodo ligaris,toto Ia/ 
tere connexis, ad plaufum apertis, ad buccinam recuruis. Nauigant ex his uenerra,pra/ 
bentescp concauam fui partem aura opponentes,per fumma equorum uelificant, Sa 
liisntpedines, & extra uolitant,feqp &ipfi carinant. 

Dediuitrjs marinis. Cap. xxxnir 

'QEd quid Irae tam parua comcmoro, cum populatio morum atqj luxuria no aliunde 
Dmaiorcp e concharu genere proueniatC’ Iam quideextota reru natura damnofiffimu 
uentri mare eft,tot modis,tot menfis,tot pifciu faporibus,quibus pretia capientiu pericu 
fiunt. Quomodo 8C ubi inueniantur margarira. Cap. xxxv 

QEd quota haec portio eft reputantibus purpuras, conchylia, margaritas C Parum fci/ 
Dhcet fuerat in gulas condi maria, nifi manibus, auribus, capite-, toto-corpore a fce/ 
minis iuxtauirisq? geftarentur. Quid mari cum ueftibus C Quid undisfludtibusq? cum 
uellereCNon recle recipit Irae nos rerum natura nift nudos. Efto, fi tanta uentri cum eo 
fecietas,quid tergori C Parum fit, nifi qui ueicimur periculis,etiam ueftiamur. Adeo pet 
torum corpus, anima hominis qu^fita maxime placent. Principium ergo culmena? o/ 
mtilum rerum pretrj, margarira tenent. Indicus maxime has mittit oceanus. Inter illas 
bciluas tales tantascp, quas diximus, per tot maria uenientes, tam longo terraru tracftu, 
e tantis folis ardoribus, atq? Indis quoque in infulas petutur,& admodum paucas.Ferti 
4® lifiima eft Taprobane 8C Toidis, ut diximus in circuitu mundi: Item Perimula promon/ 
toriumlndra.Praripue autem laudantur circa Arabiam in Perfico finu maris rubri. Ori/ 
go atq? genitura concha, eft haud multum oftrearum conchis differens.Has ubi genita 
lis anni ftimulauerit hora, pandentes fefe quadam ofeitatione impleri rofeido conceptu 
tradunt,grauidas poftea eniti: partum^ concharum efte margaritas pro qualitate roris 
accepti: fi purus influxerit, candorem confpicnfi uero turbidus,& fcetum fordefcereteun 
dem pallere, ccelo minante conceptum: ex eo quippe conftare, ccelicp eis maiorem fo/ 
cietatem efte cp maris,inde nubilum trahi colore, aut pro claritate matutina ferenum. Si 
tempeftiue fatientur, grandefeere 8C partus . Si fulguret,coprimi conchas, ac pro ieiunrj 
tnodominui.Siuero5Ctonuerit,pauidasac repente compreflas,quajuocantphyfemata 

o $ efficere 



W* C, PLINII NAT7RAUS 

efficere,fpecicm modo inani inflatam fine corpore: hos efle concharu abortusrSani qui/- 
dem partus multiplici conflant cute, non improprie callum ut exiftimari corporis pofsit: 
itaque 8C purgantur 3 peritis.Miror ip(o tantum eas ccclo gaudere,fole rubefeere, cando 
remcp perdere ut corpus humanum. Quare prazeipuu cuftodiunt pelagiaj,altius merfe 
quam ut penetret radrj.Flauefcut tamen 8t illa: feneda, rugiscptorpefcuntinec nifi iuuen 
ta conflat ille qui queritur uigor. Craftefcunt etiam in feneda, conchisqp adhtercfcunr, 
nec fis auelli queunt nifi lima: quibus una tantum eft Facies, & ab ea rotunditas, auerfis 
planicies,ob id tympania nominatur. Coha:rentes uidemus in conchis hac dote unguen 
ta circuferentibus.C^tero in aqua mollis unio,exemptus protinus durefeit. Concha ipfa 
cum manu uidet comprimit fefc, operitep opes fuas, gnara propter illas fe peti: manuq? i? 
fi pr§ ueniat,acie fua ab fcindit,nulla iuftiore poena,& alfis munita fupplicfis:Quippe inter 
fcopulos maior pars inuenitur: fed in alto quocp comitantur marinis canibustnec tamen 
aures foeminarum arcentur. Quidam tradunt, ficut apibus, ita concharum examinibus 
fingulas magnitudine 8£ uetuftate pracipuas efle uciuti duces, mira: ad cauendum foler/ 
tia:: has urinantium cura peti, illis captis, facile casteras palantes retibus includi. Multo 
deinde obrutas (ale in uafis fidilibus,erofa carne omni, nucleos quofda corporu, hoc eft, 
uniones decidere in ima. Vfu atteri non dubium eft,coloremqj indiligentia mutari.Dos 
omnis in candore, magnitudine,orbe,leuore, pondere, haud promptis rebus,in tantum 
ut nulli duo repedantur indifereti: unde nomen unionum Romana fcilicet impofuere de 
licue.Nam id apud Gr.^cos no eft,ne apud Barbaros quide inuentores eius aliud cp mar 29 
garit#.Et in candore ipfo magna differenria.Clarior in rubro mari repertus.Indicus fpe 
cularium lapidum fquamas aflimulat,alias magnitudine prfcellens.Summa laus coloris 
eft exaluminatos uocari.Et procerioribus fua gratia eft.Elenchos appellat faftigiata loa 
gitudine, alabaftrorum figura in pleniorem orbem definentes. Hos digitis fufpendere, 

S£ binos ac ternos auribus,fceminarum gloria eft,Subeuat luxuria eius nomina 81 tsedia 
exquifita perditione portatu:fiquidem cum id Fecere, crotalia appellat,ceu fono quoque 
gaudeant,8£ coiiifu ipfo margaritarum i Affedantqp iam Si pauperes,lidorem fcemina: 
in pubiico unionem eiTe diditantes.Quin Si pedibus, nec crepidarum tantum obftraga' 
lis,fed totis focculis addunt. Necp enim geftare iam margaritas,taifi calcet,ac per uniones 
etiam ambu!ent,fatis eft.In noftro mari reperiri folebant,crebrius circa Bofphoru Thra 
cium,ruffi ac parui in conchis,quas myas appellant: At in Acarnania,quse uocatur pinna 
gignit.Quo apparet non uno concha genere nafei. Namcp Si Iuba tradit Arabicis con/ 
chameffefimilempediniinfedo, hirfutam echinorum modo: ipfum unionem in car/ 
ne, grandini fimilem. Concha non tales ad nos afferuntur. Nec in Acarnania autem 
laudari reperiuntur, enormes fere, colorisqp marmorei. Meliores circa Actium, fed 8C 
hi parui:5C in Mauritania maritimis. Alexander Polyhiftor 8iSudinss Fenefcere eos pu 
tant, coloremcp expirare. Eorum corpus folidum efle manifeftum eft,quod nullo laplu 
frangutur.Non auc femp<?r in media carne reperiutur,fed alfis atq? alfislocis. Vidimuscp 
iam extremis etiam marginibus uelut e concha exeuntes:& in quibufdam quaternos qui 
noscp. Pondus ad hoc &ui femuncitepauri fingulis fcrupulis exceflere. In Britannia par/ 4P 
uos atep decolores nafei certum eft:quoniam diuus lulius thoracem,quem Venerigeni/ 
trici in tempio eius dicautt,ex Britannicis margaritis fadu uoluerit intelligi.Lolliam Psu 
linam, qusefuit Cafiprincipis matrona, ne ferio quidem ac folenni ceremoniarum ali/ 
quo apparatu, fed mediocrium etiam fponfalium ccena, uidi fmaragdis margaritis^ 
opertam,alterno textu fulgentibus,toto capite,crinibus,fpiris,auribus,collo,manibusdi 
gitiscp, qua: fumma quadringeries h —s colIigebat:ipfam confeftim parata nuncupatio 
nem tabulis probare. Nec dona prodigi principis fuerant, fed au it* opes,prouinciarum 
fcilicet fpolfis part^.Hic eft rapinaru exitusrhoc fuit quare M. Lollius infamatus regum 
muneribus in toto oriente, interdida amicitia a Caio Caffare Auguftifilio,uenenum bi 



HISTORIAE LIBER IX tSf. 

berat, ut neptis eius cccc.h —s operta fpedaretur ad lucernas. Computet nuc aliquis 
ex altera parte, quantum Curius aut Fabricius in triumphis tulerint:imagineturiiIorum 
fercula ,Si ex altera parte Lolliam, unam imperij mulierculam accubantemmo illos curru 
detractos,quam in hoc uicifte malitCNec hkc lumma luxuria exempla funt: Duo fuere 
maximiuniones per omne »uum, utrunque pofledit Cleopatra, Aegypti reginaru no/ 
uiitima, per manus orientis regum Ubi traditos ♦ H»c cum exquifitis quotidie Antonius 
faginaretur epulis,fuperbo fimul ac procaci faftu,ut regina meretrix lautitia eius omnem 
apparatumqj obtrcdans,qu»retc eoquidaftrui magnificentia pofsit, relpondit,una Ce 
ccenacenties h— s abfumpturam.Cupiebat dilcereAntonius,fedfieripofTe nonarbi/ 
jo trabatur.Ergo iponfionibus factis,poftero die quo iudicium agebatur,magnificam alias 
ccenaro,nedics periret, fed quotidianam Antonio appo{uit,irridenti,computationemq^ 
expoftulanti. At illa corollarium id eflfe, confompturamc^ fe ea in ccena taxationem con 
firmans, lolamqj Ce centies h— s ccenaturam, inferri menfam fecundam iufsit. Ex pra/ 
cepro miniftri unum tantum uas ante eam pofuere aceti, cuius afperitas uisq^ in tabem 
margaritas refoluit. Gerebat auribus cum maxime lingulare illud. Si uere unicum 
natura: opus. Itaque expedante Antonio quid nam eftet adura,detradum alterum 
meriit, ac liquefactum abforbuit. Iniecit alteri manum L. Plancus iudex Iponfionis eius, 
eum quoque paranti fimili modo abfumere, uidumqj Antonium pronunciauit ho/ 
mine irato. Comitetur fama unionis eius parem, capta illa tant» qusftionisuidrice re/ 
s* ginadiffedumjutclfetinutrifque Veneris auribus Rom»in pantheo dimidia eorum 
ccena. Non ferent tamen hanc palmam, ipoiiabunturcj^ etiam luxuria gloria. Prior id 
fecerat Rom» in unionibus magna: taxationis Clodius tragoedi Aefopi filius, relidus 
ab eo in amplis opibus haeres, ne in triumuiratu fuo nimis fuperbiat Antonius, pene hi/ 
ftrioni comparatus: Si quidem nulla fponfione ad hoc productus,quo id magis regium 
erat,fed ut experiretur in gloria palati, quid faperent margarita:: atque ut mire placuere, 
nefolus hoc fciret,fingulos uniones conuiuis abforbendos dedit.Romae in promifcuutn 
ac frequentem ufum uenifle, Alexandria in ditionem redada tprimum autem ccepifle 
circaSyiiana tempora minutas Si uiles Feneftella tradit manifefto errore, cum Aelius 
Stilo lugurthino bello unionum nomen impofitum maxime grandibus margaritis pro/ 
dat.Et hoc tamen aeterna: prope poflfefsionis eft.Sequitur haeredem,in mancipatum ue/ 
tiit ut praedium aliquod. Conchylia Si purpuras omnis ora atterit, quibus eadem mater 
luxuria paria pene etiam margaritis pretia fecit. 

De natura purpura Si muricis. Cap. xxxvl 

T) Vrpurauiuunt annis plurimum feptenis. Latent ficut murices circa canis ortum tti/ 
X ccnisdiebus.Congregaturuernotempore, mucuoq? attritu lentorem cuiufda cera 
{aiiuant.Simili modo Si murices.Sed purpura florem illum tingendisexpetitu ueftibus, 
inmedqs habet faucibus.Liquoris hic minimi eft in candida uena, unde pretiofus ille bi/ 
bitur nigrantis rofce colore fubIucens.Reliquum corpus fterile, Viuas capere cotendunt, 
quia cum uita faecum eum euomunt. Et maioribus quidem purpuris detrada concha 
4° auferuntrminores trapetis frangut,ita demu rorem eum excipietes Tyrrj, Praecipuus hic 
A(i£,in Meninge Africa, 8i Getulo littore oceani,in Laconica Europa. Huic fafces fecu 
restg Romana uiam faciunt, idemq? pro maieftate pueritia eft.Diftinguit ab equite cu 
riam,dijs aduocatur placandis, omnemcp ueftem illuminat,in triumphali mifcetur auro: 
quapropter exculata Si purpura fit infania.Sed unde conchyirjs pretia, quis uirus graue 
in fuco,color au fterus in glauco, dC irafeenti fimilismariCLingua purpura longitudine di 
gitali,qua pafeitur perforando reliqua conchylia: tanta duritia aculeo eft. Aqua dulci ne/ 
cantur ,8i ficubi flumen immergitur: alioqui capra, diebus quinquagenis uiuunt faliua 
fua.Conchs omnes celerrime crelcunt,praecipue purpuraranno magnitudinem impiet. 
Quod u hadenus tranfcurrat expofitio,fraudataprofedo le luxuria credat,npscp indili 
. 5 ~ ' ©4 genti» 


i$4 


C. PLINII NATVRALIS 


gentia: damnet. Quamobrem pcrfequemur etiaofficinascut tsnqusm in uita frugum no 
(citur rario,Gc omnes qui iftis gaudent,pnemia uit* fax calleant.Concharu ad purpuras 
Si conchylia eadem quide eft materia,fed diftat temperamento.Duo funtgenera:Bucci 
num minor concha,ad fimilitudineeius buccini,quo fonus teditur.unde Si caufa nomini, 
rotunditate oris in margine iricifa. Alterum purpura uocatur,cuniculatim procurrente ro 
ftro, Si cuniculi latere introrfus tubulato,qua proferatur lingua. Pr?terea clauatum eft ad 
turbinem ufq; aculeis in orbem (eptenis fere, qui non funt buccino, fed utrifq^orbes toti/ 
dem quot habeant annos.Buccinum non nifi petris adhteretjdrcaq? (copulos legitur. 

Quot fint genera - Cap.xxxvn 

P Vrpuns,nomine alio pelagi? uocantf,Earu genera plura,pabulo Si folo difcreta. Lu/ 1 0 
tenfe putri limo, Si algefe enutritu alga uiliflimum:utrifcp melius Tenienfe in Tenei 
'maris ora coIledtum,hoc quocp tamen etianum ieuius atq? dilutius: calculofe appellan/ 
Cur a calculo maris,mire apto cochyIqs:& longe optimum purpuris Dialutenfe,id eft ua 
tio foli genere paftum. Capiuntur autem purpura paruulis raristp textu ueluti naftis in 
alto iactis.Ineft rjs efca,clufiles mordaces^ conch^,ceu mitulos uidcmus.has femineces, 
fed redditas mari auido hiatu reuiuifcentes, appetunt purpurte porrecftisqj linguis infc/ 
ftant.at ille aculeo extimulatte claudut fefe,comprimunt^ mordentia: ita pendentes aui 
ditate fua purpura tollutur Quo capiantur tempore. Cap. xxxvirr 

C Apieaspoft canis ortum,autante uernum tempus utiliftimum:quoniam cumfceti 
ficauere,fluxos habent (uccos.Scdid tingetium officin^ignorant,cum fummauer 2 o 
tatur in eo. Eximitur poftea uena quam diximus,cui addi falem neceftariu, fextarios fer/ 
me in libras centenas.Macerari triduo,iuftum. Quippe maior uis ranto quato recentior. 
Feruere in plumbo, fingulisq^ aqua amphoris centenas atque quinquagenas medicami. 
nis libras aquari, ac modico uapore torreri. Si ideo longinqua fornacis cuniculo. Ita de/ 
fpumatis fubinde carnibus quas hasfiffe uenis necefte eft,decimo ferm£ die liquata corti 
na,udius elutriatum mergitur in experimentum: Si donec fpei fatis fiat,uritur liquor. Ru 
bens color nigrante deterior. Quinis lanapotat horis, rurfuscp mergitur carminata, do/ 
nec omnem ebibat faniem.Buccinum per le damnatur,quoniam fucum remittit. Pelagio 
admodum alligatur, nimtec^ eius nigritia dat auftetitatem illam nitoremcpqui quarti/ 
tur cocci. Ita permixtis uiribus alterum altero excitaturautaftringitur. Summa medica/ 50 
minum in libras uellerum,buccini c c, pelagi) cxi.Ita fit amethyfti color eximius ille. At 
Tyrius pelagio primum fariatur immatura uiridicp cortina: mox permutatur in buccino. 
Laus ei fumma,color (anguinis concreti, nigricans afpeclu, idemcp fufpectu refulgens. 
Vnde 8i Homero purpureus dicitur fanguis. 

Rom^quandoufuspurpur^. Cap. xxxix 

T>Vrpura:ufum Romce femper fuiflfe uideo, (ed Romulo in trabea. Nam toga pra 
JL texta SC latiore dauo Tullum Hoftilium e regibus primum ufum Hetrufcis dcuidis 
latis conftat.Nepos Cornelius.qui diui Augufti principatu obrjt:Me,inquit, iuuene uio/ 
lacea purpura uigebat,cuius libra denarrjs cetum uenicbar,nec multo poft rubra Taren/ 
rina.Huic fucceftit dibapha Tyria,qua: in libras denarijs mille no poterat emi. Hac Le w 40 
tulus Spinter tedilis curulis primus in pra:texta ufus improbabatur: qua purpura quis no 
iam, inquit, tridinaria facite Spinter ^dilis fuit urbis coditx anno fcptingcntefimo, C ice/ 
rone confele.Dibapha tunc dicebatur,qu? bis tincfta dTet,ueluti magnifico impedio,qua 
liter nunc omnes penecomodiores purpune tingutur. In cochyliata uefte cetera eadem 
finebuccino:pr£terc£ ius temperatur aqua pro inuifo humani potus excremcntd, dimi/ 
dia 8i medicamina adduntur.Sic gignitur laudatus ille pallor faturitate fraudata,tanto^j 
dilucidior, quanto magis uellera efuriunt. 

P De pretio earum. Cap.xL 

Retia medicamento funt quidem pro fertilitate littorum uiliofa.-non tamen ufquam 

pdagi) 


H IS T 0 R I AE LIBER. 




pelagrj libras quinquagenos numos excedere & buccini centenos fcianr, qui ifta mercati 
turimmenfo . Sed alia funt e fine initia: iuuatcp* ludere impendio, 8C lufus geminare mi/ 
fcendo iterum,& ipfaadulterare adulteria naturi: ficut teftudines tingere,argentum au/ 
ro confundere ut eleftra fiant, addere his #ra, ut Corinthia. 

De tingendo amethyftino,82 cocco,SThyfgino. Cap. XLt 

N On eft fatis abftuliflfe gemm# nomen amethyftum,rurfum abfolutus inebria/ 
tur Tyrio, ut fit ex utroque nomen improbum, fimulqp luxuria duplex: & cum 
confecere conchylia, tranfire melius in tyrium putant. Pcenitentia hoc primum debet 
inueniflfe, artifice mutante, quod damnabat: inde ratione nata, uotum quoque factum 
io euitio portentofis ingenrjs, 82 gemina demonftrata uia luxuria,ut color alius operiretur 
alio, fuauior ita fieri leniorcp didlus. Quin 8i terrena mifcere, coccocp tindlum tyrio tin/ 
gere ut fieret hyfginum. Coccum Galati# rubens granum, ut dicemusin terreftribus, 
aut circa Emeritam Luficani# in maximalaude eft. Verum ut fimul peragantur nobilia 
pigmenta, anniculo grano languidus fuccus , idem a quadrimo euanidus. Ita nec recen/ 
ti uires,neque lenefcenti. Abunde tracftata eft ratio, qua fe uirorum iuxta foeminarumqj 
forma credit ampliflfimam fieri. 

De pinna,82 pinnothere,S2aquatilium fenfu. Cap. xlii 

/'"'f Oncharu generis 82 pinna eft. Nafcitur in limofis fubretfta femper,nec unqua fine 
comite,quem pinnotherem uocatalrj pinnophylacem. is eft fquilia parua,alibi cati 
locer dapis allectator. Pandit fe pinna, luminibus orbum corpus intus minutis pifcibu^ 
prgbens, Aftultant illi protinus, 82 ubi licentia audacia creuit, implent eam.Hoc tempus 
fpeeulatus index, morfu leui fignificat. Illa ore copreffo quicquid indufit exanimat, par/ 
temq? focio tribuit. Quo magis miror, quofdam exiftimaffe, aquatilibus nullum inelfe 
fenfum. Nouit torpedo uim fuam ipfa non torpens: merfacqj in limo fe occultat,pifdunt 
quifecuri fupernatates obtorpuere corripies. Huius iecori teneritas nulla prasfertur.Nec 
minor folertia ran#,quasin mari pifcatrix uocatur: eminetia fub oculis cornicula turbato 
limo exerit,a{Tultates pifticulos pertrahens, donec tam prope accedant,ut aisiliat.Simili 
modo fquatina 82 rhombus abditi pinnas eXertas mouent ipecie uermiculorum: itemq? 
qu$uocatur. raia. Nam paftinaca latrocinatur ex occulto, tranfeuntes radio (quod te/ 
5° bm eft ei) figens. Argumenta folertia huius, quod tardifsimi pifcium hi, mugilem uelo/ 
cifsimum omnium habentes in uentre reperiuntur* 

De fcolopendris,uulpibus 82 glanis* Cap. xliii 

QColopendr# terreftribus fimiles,quas centipedes uocant,hamo deuorato omnia in/ 
Wteranea euomunt, donec hamum egerant,deinde reforbent. At uulpes marinas,fimili 
in periculo glutiunt amplius ufcp ad infirma line#, qu# facile pr#rodant. Cantius qui 82 
glanis uocatur, auerfos mordet hamos, nec deuorat, fed efca ipoliat. 

De ariete pifce. Cap. xliiii 

G Raflatur aries ut latro. Et nunc grandium nauium in falo ftantium occultatus um/ 
bra,fi quem nandi uoluptas inuitet expectat.nunc elato extra aquam capite,pifcati 
4° tiutn cymbas fpeculatur, occultuse^ adnatans mergit. 

De his qu# tertiam naturam habent,non animaliu,neq5 fru/ 
ticum,82 de urticis 52 fpongrjs. Cap. xlv 

Quidem 82 his ineflfe ftnfum arbitror , qu# nec animalium,neq^ fruticu,fed tertiani 
Xvex utroqj natura habent, urticis dico 52 fpongrjs. Vrticas nocftu uagantur, riocftuq? 
mutantuncarnofas frondis his natura,82 carne uefcuntur. Vis pruritu mordax, eademq? 
quas terreftris urticce. Contrahit ergo fe quam maxime rigens, ac pr#natantepi(ciculo 
frondem fuam fpargit, complecftensq^ deuorat Alias marcenti fimilis,82 iacftari fe pafla 
flndlu algas uice,contadlos pifces,attritucp petr# fcalpentes pruritum inuadit.Eadem no 
cta pecftines 82 echinos perquirit, dum admoueri Gbi manum fentit, colorem mutat 82 


contrahitur,Tacfla uredinem mittit, paulumqj fi fuit interualli, abftonditur.Ora eiin ra/ 
diceeflc traduntur, excrementa per fumma tenui fiftula reddi. Spongiarum tria genera 
accipimuSjfpiffumacpr^durum SCafperum,tragos id uocatur:minuslpiiTum&mollius 
manon: tenue den(umcp,ex quo penicilIi,Achtlleum.Naicuntur omnes in petris,aluntur 
conchis,pi(ce,limo. Intelledum inefle rjs apparet, quia ubi auulforem fenfere, contrade 
multo difficilius abftrahuntur.Hoc idem fludu pulfante faciunt. Viuere c(ca,manifefto 
concha: minuta in his reperta oftendunt. Circa Toronen uefei illis auulfas etiam aiut,6£ 
ex relidis radicibus recrefcere.In petris cruoris quoq? inh^ret coIor,Africispr^cipueque 
generantur in Syrtibus.Maxima» fiut mana:,fed molliffim* circa Lycia.In profundo aut 
necuentofo molliores. InHelleipoto aCperx Si denfe circa Malea. Putreicunt in apricis 
locis,ideo optim^ in gurgitibus. Viuentibus idem qui madetibus nigricans color. Adh^/ 
rent nec parte nec tot^: interfunt aute fiftula quadam inanes, quaterna fere aut quina:, 
per quas pafei exiftimantf.Sunt 8i alia:,(ed fuperne concretx.Et fubefle membrana qu$/ 
dam radicibus earum intelligitur. Viucre conftat longo tempore. Peffimu omniu genus 
eft earum qua: aplyfi^ uocantur,quia elui no poffunt, in quibus maxima: funt fiftula:. Si 
reliqua denfitas (pifta. De caniculis marinis. Cap. xlvi 

C Anicularum maxima multitudo circa eas urinantes grauipericulo infeftat. Ipfi fe/ 
runt SI nubem quandam craffefcere fuper capita, planorum pifeium fimilem, pre/ 
mentem eos,arcentcmq? a reciprocando, Si ob id ftilos pr^acutos lineis annexos habere 
fefe : quia nifi perfoftie ita non recedant, caliginis 8i pauoris, ut arbitror, opere. Nubem 2 P 
enim 8C nebulam (cuius nomine id malum appellant) inter animalia haud ullam compe 
ritquifquam. At cum caniculis atrox dimicatio. Inguina 8i calces omnemq? candorem 
corporu appetunt. Salus una in aduerfas eundi, ultroqp terrendi, Pauet enim hominem 
teque ac terret.Et fors tequa in gurgite. Vt ad fumma aqu^ uentu eft,ibi periculu anceps, 
adempta ratione contra eundi dum conetur emergere', 8i (alus omnis in iberjs. funem illi 
religatum ab humeris eius trahut, hunc dimicans,utfit periculi fignu,heua quatit.-dextra 
apprehenib ftilo in pugna eft:modicus alias tradus. Vt prope carinam uentum eft, nifi 
prseceleri ui repente rapiat,abfumi fpedat.Ac fepe iam (ubdudi,e manibus auferuntur, 
fi non trahentium opem,conglobato corpore in pila: modum,ipfiadiuuere. Protendunt 
quidem tridetes alrj,(ed monftro folertia eft nauigium (ubeundi,atq$ ita e tuto prshandi. & 
Omnis ergo cura ad (peculandum hoc malum infumitur. 

De his qux filicea tefta includuntur, Si qax fine ullo (enfu>& de reli 
quis fordidis animalibus. Cap.XLVii 

Ertiffima eft fecuritas uidifle planos pifces:quia nunqua funt, ubi malefica befti#: 
V-/ qua caufa urinantes facros appellat eos. Silicea tefta indufis fatendu eft nullu effe 
fenfum,ut oftreis.Multis eadem natura quf frutici,ut holothurrjs,pulmonibus,fteliisA/ 
deocp nihil non gignitur in mari,ut cauponaru etiam arftiua animalia,pernici molefta fal/ 
tu>aut qux capillus maxime celat,exiftat: di circumglobata efex fiepe extrahuntur: qux 
caufa fomnu pifciu in mari nodibus infeftarc exiftimatur.Quibufdauero ipfis innafcun 
tur,quo in numero chalcisaccipitur. De uenenatis marinis. Cap. xlviii 4° 

N Ec uenena ceflant dira,ut in lepore: qui in Indico mari etiam tadu peftiIes,uomitu 
diftolutionemq? ftomachi protinus creatnn noftro offa informis,colore tantum le 
pori fimilisiin Indfs,& magnitudine,^ pilo duriore tantu,nec uiuas ibi capitur.iEque pe/ 
ftiferum animal araneus,fpinf in dorfo aculeo noxius.Sed nullu ufquam exeerabilius cp 
radius,fuper caudam eminens trygonis,quam noftri paftinacam appel{ant,quincunciaii 
magnitudine.arbores infixus radici necat, arma ut telum perforat ui ferri & ueneni malo. 

De morbis pifeium. Cap.XLix 

M Orbos uniuerla genera pifcium,ut extera animalia etiam fera,non accipimus fen/ 
tire. Verum aegrotare fingulos manifeftum facit aliquoru macies, cum in eodem 

genere 



HIS TORI AE LIBER 


1*7 


genere prapinguesalfi capiatur. De generatione eorumiral Cap. l 

Q Vonam modo generent, defiderium& admiratio hominum differri non patitur. 

Pifcesattritu uentrium coeunt, tanta celeritate ut uifum failant:Deiphini & reliqua 
cete iimili modo,& paulo diutius.Fcemina pifeis coitus tepore marem fequitur, uentrem 
eius roftro pulfans: fub partu mares fceminam fimiiiter, oua uefcentesearu: Nec fatis eft 
generationi per fe coitus,nifi abditis ouis,inter fe uerfando mares St fcemina: uitale afper/ 
Ierint uirus.Non omnibus id contingit ouis in tanta multitudine, alloqui replerentur ma/ 
ria St ftagna,cum finguli uteri innumerabilia concipiant. 

Item de generatione,& qui pifces oua pariant. Cap. ti 

io TT| Ifcium oua in mari crefcunt,quadam flimma celeritate, ut murenaru,quadam pau/ 
X lo tardius. Plani pifeium quibus cauda non eft, aculeattq?, ut teftudines in coitu fu/ 
perueniunt:Polypi crine uno fcemime naribus adnexoiSepiac St loligines linguis,compo 
nentes inter fe brachia,& in contrarium nantesrore St pariunt. Sed polypi in terram uer/ 
fo capite coeunt. Reliqua mollium tergis, ut canes. Item locufbe & fquilta, cancri, ore. 
Ranie iuperueniut, prioribus pedibus alas fcemin® mare apprehendente, pofferioribus 
clunes.Pariunt minimas carnes nigras, quas gyrinos uocant,ocu!is tantum St cauda infi/ 
gnes-.mox pedes figuratur, cauda findente fe in pofteriores.Mirumq^ femeftri uita refol 
imntur in limum nullo cernete, 8t rurfus uernis aquis renafeutur qu.m fuere natse,perinde 
occulca ratione,cu omnibus annis id eueniat.Et mituli St pedlines fponte naturas in hare/ 

■ 1 nolis proueniunt. Qu£ durioris teftxfunt,ut murices, purpuree, faliuario lentore. Sicut 
acefcente humore culices,atque fpuma maris incalefcente,cum admiffus e{l imber.Quie 
uero filiceo tegmine operiutur, ut oftrea,putrefcete limo,aut ipuma circa nauigia diutius 
itante defixosq? palos, St i|gny maxime. Nuper compertum in oftrearfis,humorem fis 
ketificum laciis modo effluere, Anguilim atterunt fe fcopulis, ea ftrigmenta uiuifcut,nec 
aliaeft earum procreatio.Pifcium diuerfa genera non coeunt,preter fquatinam St raiam, 
ex quibus nafeitur priori parte rais fimilis ,8£ nomen ex utroque ccmpofitum apud 
Grascos trahit. Quadam tempore anni gignuntur, St in humore St in terra. Vere pe/ 
clinesjimaces, hirudineseodem tempore euanefeunt. Pifeium lupus St trichias bis anno 
parit,5£ faxatiles omnes. Mulli ter ut chalcis,cyprinus fexies,fcorpiones bis ac fargi, uere 
SL autumno.Ex planis fquatina fola bis,autumno St uergiliarum occafu.Plurimi pifeium 
tribus mefibus, Aprili, Mato,Iunio.Salp^e autumno:Sargi,torpedo,fquaIi circa asquino/ 
cirium. Molles uere. Sepia omnibus menfibus. Oua eius glutino atramenti ad fpeciem 
uure cohcerentia, mafculus profequitur afflatu,alias fterilefcunt. Polypi hyeme coeunt, 
pariunt uere oua tortili uibrata pampino, tanta fcecunditate, ut multitudinem ouorum 
occifi no recipiant cauo capitis,quo pragnantes tulere.Ea excludut quinquagefimo die, 
e quibus multa propter numeru intercidunt.Locuft^ St reliqua tenuioris crufte,ponunt 
oua fuper oua,atcp ita incubant. Polypus fcemina modo in ouis fedet,modo cauernam 
cancellato brachiorum implexu claudit.Sepia in terreno parit inter harudines,aut ficubi 
enata alga, excludit quintodecimo die. Loliginesin alto conferta oua asdunt, ut fepte. 
4° Purpura, murices,eiufdemcp generis, uere pariunt. Echini oua plenilunfis habent hye/ 
me,6£ cochlea hyberno tempore nafcuntur. Torpedo odlogenos fcetus habens inueni/ 
turreaqj intra fe parit oua pramollia,in alium locum uteri transferens,atqj ibi excludens. 
Simili modo omnia qux cartilaginea appeilauimus.Ita fit, ut fola pifeium St animal pa/ 
riant,& oua concipiant. Silurus mas folus omnium abdita cuftodit oua fepe St quinqua/ 
genis diebus, ne abfumantur ab alrjs. Cxterx fcemince in triduo excludunt, fi mas atti/ 
git. Acus fiuebelone unus pifeium dehifcente propter multitudinem utero parit. A par/ 
tu coalefcit uulnus,quod& in c^cis ferpentibus tradunt. Mus marinus in terra fero/ 
bc effoffa parit oua, St rurfus obruit terra. Tricefimo die refoffa aperit, foetumiq; in 
aquam ducit. 


De 



»68 


C. PLINII NATVRALIS 


Ol 


Deuuluispifcium. Cap.Lii 

E RythiniSi chan«uuluas habere traduntur: Qui trochos appellatur a Gr«cis,ipfe 
fe inire. Aquatilium omnium Foetus inter initia uifu carent 

Delongiffimauitapilcium. Cap.Lin 

A Eui pifcium memorandum nuper exemplu accepimus. Paufilypum uilla eft Cam 
JLXpanise, haud procul Neapoli: In ea in Cadaris pifeinis i Pollione Vedio coniccftu 
pifcem,fexagefimum poft annum expiraffe feribit Anneus Seneca,duobus alrjs «quali/ 
bus eius ex eodem genere etiam tunc uiuentibus :qu« mentio pifeinarum admonet, ut 
paulo plura dicamus hac de re,pdufquam digrediamur ab aquatilibus. 

De uiuart]s oftrearu,8i quis ea primus inuenerit. Cap. liiii Io 

| Strcarum uiuaria primus omnium Sergius Orata inuenit in Baiano,«tate L.Craf 
* fi oratoris,ante Marficum bellumec gula: caufa, Fed auariti«,magna uedtigalia tali 
ex ingenio fuo percipiens, ut qui primus penfiles inuenit balineas, ita margonisatas uil/ 
las fubinde uendendo. Is primus optimu faporem oftreis Lucrinis adiudicauit, quando 
eadem aquatiliu genera aliubi atqj aliubi meliora: Sicut lupi pifces in Tiberi amne inter 
duos pontes,rhombus Rauenna:,murena: inSicilia,elopsRhodi:Si alia genera fimiliter, 
neculinaru cenfora peragatur. Nondum Britanica leruiebat littora, cum Orata Lucrina 
nobilitabat: poftea uifum tanti in extrema Italia petere Brundufiu oftreas: ac ne Iis effet 
inter duos Iapores,nuper excogitatum,fame Iongf aduetftionis a Brudufio,cotnpafcere 
in Lucrino.Eadem «tateprior Licinius Murena, reliquoru pifcium uiuaria inuenit,cuius 20 
deinde exeplum nobilitas fecuta eft,Philippus,Hortenfius: Lucullus excilb etiam mon/ 
te iuxta Neapolim maiore impendio quam uilla «dificauerat euripum,8i maria admifit. 
Qua de caufa Magnus Pompeius Xerxentogatu eum appellabar. Quadraginta h—s 
pilcing a. defundto illo ueniere pilees. 

Quis primus murenarum uiuaria fecerit. Cap.LV 

M Vrenarum uiuarium priuatim excogitauit C. Hirius ante alios, qui ccenis trium/ 
phalibus Ctefaris didtatoris fex milia numero murenarum mutuo appedit. Nam 
permutare quidem pretio noluit, aliafie merce. Huius uillam intra quammodica quadra/ 
gies pifcinx uenierunt. Inuafit deinde fingulorum pifcium amor. Apud Baulos in par/ 
te Baiana pifeinam habuit Hortenfius orator, in qua murenam adeo dilexit, ut exani- jo 
matam flefle credatur. In eadem uilla, Antonia Drufi, muren« quam diligebat inaures 
addidit, cuius propter famam nonnulli Baulos uidere concupiuerunt. 

De cochlearum uiuarrjs, 8i quis primus inftituit Cap.Lvi 

Ochlearum uiuaria inftituit Fuluius Hirpinus in Tarquiniefi, paulo ante ciuile bel 
lum, quod cum Pompeio magno gcftum eft,diftindtis quidem generibus earum, 
(eparatim ut eflent alb«,qu« in Reatino agro nafcuntur: feparatim Illyric«, quibus ma/ 
gnitudo pr«cipua:African«,quibusfcecunditas:SoIitan«,quibus nobilitas. Quin Si fa/ 
ginam earum commentatus eft,fapa 8i farre,alqsq? generibus,ut cochlea: quoque altiles 
ganeam implerent: cuius artis gloria in eam magnitudinem perducta fit, ut odtoginta 
quadrantes caperent fingularum calices. Autor eft M. Varro. 40 

De pifeibus terrenis. Cap.Lvi 1 

T)Ifaum genera etiamnum a Theophrafto miraproduntur:circa Babylonis rigua,de 
X cedentibus fluurjs,in cauernis aquas habentibus remanere. Quofdam inde exire ad 
pabula pinnulis gradietes,crebro cauda: motu,contraqj uenanteis refugere in fuas cauer 
nas,Si in rjs obuerios ftare:capita eorum efle rana: marin« fimilia,reliquas partes gobio/ 
rum, branchias ut c«teris pifeibus. Circa Heracleam Si Cromnam Si multifariam in 
Ponto unum genus efle, quod extremas fluminum aquas fedletur, cauernasque faciat 
fibiin terra, atque in his uiuat, etiam reciprocis amnibus ficcato Iittore . Effodi ergo: 
motu demum corporum uiuere eos approbant,Circa Heracleam eandem, eodemq? Ly 



H I S T 0 R I AE L I B E K. 


169 


co amne clecedetite, oiris relidis in limo generari pifces, qui ad pabula petenda palpitent 
exiguis branchijs, quod fieri non indigo humoris: propter quod SC anguiilas diutius afr 
uere exemptas aquis. Oua autem in ficco maturari, ut teftudinum, Eadem in Ponti re/ 
gione apprehendi glacie pifcium maxime gobiones, non nifi patinarum calore uitalem 
motum fatentes. In his quidem, tametfi mirabilis, eft tamen aliqua ratio. Idem tradit 
in Paphlagonia effodi pifces gratiffimos cibis terrenos altis fcrobibus, in his locis ubi 
nuite reftagnent aqua:, miraturcp 8C ipfe gigni fine coitu.Humoris quidem uim aliquam 
' ineflfe quam puteis arbitratur, cum in nonnullis reperiatur pifces.Quicquid eft,hoc certe 
minus admirabile talparu facit uita fubterranei animalis,nifi forte uermiu terrenorum SC 
io pifcibus natura eft. De muribus Nili, Cap lviii 

V Erum omnibus his fidem Nili inundatio affert,omnia excedente miracula . Quip# 
pe detegete eo mu (culi reperiutur inchoato opere genitalis aqus terraeqj, iam par/ 
te corporis uiuentes, nouilsima effigie etiamnum terrena. 

De anthiapilce,& quomodo capiatur. Cap. lix 

"X lEcdeanthia pifce fileri conuenit quae plerofque aduerto credidiffe. Chelidonias 
XN infulas diximus A(te, (copulofi maris, ante promontorium fit-as tibi frequens hic 
pifcis, SC celeriter capitur, uno genere, paruo nauigio, SI concolori uefte, cademcp hora 
per aliquot dies continuos pifcator enauigat certo (patio , efcamcp proqcit. Quicquid 
ex eo mittitur, (ilfpedta fraus ptxdx eft: cauenscp quod timuit,cum id tepe fadtum eft, 
to unus aliquando confuetudine inuitatus anthias, efcam appetit. Notatur hic intentione 
diligentijUt autor fpei, conciiiatorqjcapturce. Neque enim eft difficile, cum per aliquot 
diesfolus accedere audeat.tandem SC aliquos inuenit: paulatimcp comitatior, poftremo 
greges adducit innumeros, iam uetuftilsimis quibufque affueris pifcatorem agnofeere, 
Siemanu cibum rapere. Tum ille paulum ultra digitos in efca laculatus hamum, fingu/, 
los inuoiat uerius qudm capit, ab umbra nauis breui conatu rapiens, ita ne cceteri feti/ 
tiant, alio intus excipiente centonibus raptu, ne palpitatio ulla aut lonus cceteros abigat. 
Conciliatorem noffe ad hoc prodeft, ne capiatur. Parcit pifcator fugituro in reliquum 
gfegem.Ferunt difeordem focium duci infidiatum pulchre noto cepiffe malefica uolun/ 
tateragnitum in macello a fodo, cuius iniuria erat, Sedati damni formulam editam, con/ 
$0 demnatumcp,addidit Mutianus ^ftimata lite decem libris.Iidem anthte cum unum ha 
reo teneri uiderint, (pinis quas in dorfb (erratas habec,linea (ecare tradunturreo qui tene 
tur,extendente,ut pnecidi potet. At inter fargos,ipfe qui tenetur,ad (copulos linea terir. 

De fteilis marinis. Cap. lx 

T)Rreter hxc claros fapientia autores uideo mirariftellam in mari.Ea figura eft,parua 
i admodum caro intus,extra duriore callo.Huic tam igneum feruorem effe tradunt* 
ut omnia in mari conta&a adurat,omnem cibum ftatim peragat. Quibus fit hoc cogni/ 
tum experimentis,haud facile dixerimrmultoqp memorabilius duxerim id, cuius expeti/ 
endi quotidie occafio eft. De dadylis,eorumq3 miraculis. Cap. lxi 

/""* Oncharum e genere funt da<ftyli,ab humanorum unguium fimilitudine appellati. 
40 His natura in tenebris remoto lumine,alio fulgore clarere, SC quanto magis humo/ 
rem habeat,lucere in ore mandentium,lucere in manibus,atcp etia in folo atq? uefte,deci 
dentibus guttis:ut pcul dubio pateat, fucci illa natura effe,qua miremur etia in corpore. 

De inimicirijs SC amicitrjs inter fe aquatilium. Cap. lxji 

CVnt SC inimicitiarum atq? concordia miracula. Mugil SC lupus mutuo odio flagrant. 
DConger & murena, caudas inter fe praerodentes. Polypum in tantum locuftapauet, 
ut li iuxta uiderit,omnino moriatur.Locuftam conger, rurfus polypum congri lacerant, 
Nigidius autor eft, prarodere caudam mugiliIupum,eofdemqj flatis menfibus concoc 
deseffe.Omnes autem uiuere,quibus cauds fic amputentur. At e contrario amicitiae ex/ 
cmpla funt,pneter illos,de quorum diximus focietate, balena SC mufculus: quando prae/ 

p graui 



graui fuperciliorum pondere obrutis cius oculis,infeftantia magnitudinem uadaprama/ 
tans demonftrat, oculorumq? uice fungitur.Hinc uolucrum natura: dicentur. 


C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER DEC. I M V S 



De natura auium. Cap. j 

e q_v i t v r natura auium, quarum grandifsimi &pene be/ 
ftiarum generis, ftruthiocameli Africi uel Aethiopici, altitudiV 
nem equitis infidentis equo excedut,celeritatem uincut: ad hoc 10 
demum datis pennis, ut currentem adiuuent: ccetcro non funt 
uolucres, nec a terra tolluntur. Vngutarjsceruinisfimiles, qui/ 
busdimicant, bifoic^, comprehendendis lapidibus utiles : quos 
fuga contra fequentes ingerunt pedibus. Concoquendi fine 


aele< 5 tu deuorata mira natura, fed no minus ftoliditas, in tanta 


reliqui corporis altitudine,cum colla frutice occultauerint,latere fefe exiftimantium.Pra;/ 
mia ex rjs oua, propter amplitudinem pro quibufdam habita uafis, conoscp bellicos & 
galeas adornantes penn^. De phoenice. Cap. ii 

A Ethiopes atq? Indi, diicolorcs maxime 8 i inenarrabiles ferunt aues, & ante omnes 
XA-nobiiem Arabia phoenicem: haud fcio an fabuIofe,unum in toto orbe, nec uifum 20 
magnopere.Aquils: narratur magnitudine,auri fulgore circa colla,cetera purpureus, ce/ 
ruieam rofeis caudam pennis diflinguentibus, criftis faciem caputcp plumeo apice coho 
neftante. Primus atq? diligentiisimus togatoru de eo prodidit Manilius fenator ille, mas 
ximisnobilis dodtrinis doctore nullctneminem extitiifequi uiderit ueicentemifacrum in 
Arabia foli efle,uiuere annis dclx. fenefeentem cafia thuriscp furculis coftruere nidum, 
replere odoribus, 8 C fuperemori. Ex ofsibus deinde e medullis eius naici primo ceu uer/ 
miculum,inde fieri pullum.Principiocp iufta funeri priori reddere,& totu deferre nidum 
prope Panchaiam in Solis urbem in ara ibi deponere. Cum huius alitis uita magni 
conuerfione anni fieri prodit idem Manilius, iterumcp fignificationes tempeftat u & fide 
rum eafdem reuerti.Hoc aut circa meridiem incipere, quo die fignu Arietis fbl intrauenc 50 
Etfuiffceius couerfionis annu prodentefe P.Licinio,M. Cornelio co ss. ccxv. Corne 
iius Valerianus phoenice deuolauifie in Aegyptu tradit,Q.Plautio,Sex.Papinio co ss. 
Allatus eft Si in urbe,Claudq principis cenfura,anno urbis Dccc.8rin comitio ( ppofitus, 
quod actis teftatu eft,fed que falfum efte nemo dubitaret. De aquilis. Cap. m 

T? X his quas nouimus,aquila maximus honos,maxima 8 C uis.Sex earu generaiMe/ 
JC/tenaetos d Griseis didta,eademcp ualeria, minima magnitudine,uiribuspr^cipua, 
colore nigricans.-fola aquiiarum foetus fuos alit, cxtevze,ut dicemus, fugannfiola fine clan 
gore, fine murmuratioe.Conuerfatur aut in montibus. Secundi generis pygargus,in op/ 
pidis manfitat Si in campis,albicante cauda.Tertq morphnos,qua Homerus Si perenon 
uocat,aliqui 8 i plancum, 8 i anatariam,(ecunda magnitudine 8 i ui:huiccp uita circa lacus. 40 
Phoemonoe Apollinis dufta filia,dentes ei effe prodidit,murie alias,carentiqj lingua:can 
dem aquiiaru nigerrimam,prominentiore cauda. Confentit & BoethusJugenium eft ei, 
teftudinesraptas frangere e fublimi iacicndo: qumfors interemitpoetam Aefchylum, 
pr^dicftam fatis,ut ferunt, eius diei ruinam fecura coeli fide caucntem.Quarti generis eft 
percnapterus:eadem oripelargus,uulturina lpecie,alis minimis, reliqua magnitudine an 
tecellens,(ed imbellis 8 C degencr,ut quam uerberet coruus.cade ieiun? iemper auiditatis, 

81 querulis murmurationistfolaaquilaru exanima fertcorpora,c£Ster#cum occidere con 
fidunt. Hisc facit ut quintu genus gnefion nocetur,uelut uerum,iblumq3 incorrupta ori/ 
cinis,media magnitudine,colore fubrutiIo,rarum conlpedu.Supereft haliaetos,clarifsi 




ma oculorum acie * librans ex alto fcfe: uifoq? in mari pifce, prarccps fn eum rueris, SC di/ 
fcufsis pedore aquis rapiens. Illa quam tertiam fecimus* circa flagna aquaticas anes ap/ 
petit mergentes fe fubinde,donec fopitas Iaffatascp rapiat. Spedanda dimicatio,auc ad 
perfugia littorum tendente * maxime f1 condenfa harundo fic: aquila inde idu abigente 
afeSC cum appetit in lacus cadete, umbram^? fuam nanti fub aqua a Iittore offendente: 
rurfusaue in diuerfa, SC ubi minime fe credat expedari,emergente.H^c cauia gregarim 
auibusnatan di, quia plutes fimulno infeftantur, refperfu pinnarum hoftem obcsecates. 
S^pe SC aquila ipfie no tolerates pondus apprehenfum,una mergutur.Haliseetus tantu 
implumes etiamnum pullos fuos percudens, fubinde cogit aduerfos intueri felis radios; 
10 SC fi coniuentem bumedlantemqj animaduert/t, praecipitat t nido, uelut adulterinuatq; 
degenererillu cuius acies firma contra deterit, educat Halfeeti fiiu genus n 5 habent,fed 
exdiuerfo aquilaru coitu nafcuntur.Id quidem quod ex rjs natum eft,in ofsifragisgenus 
habet,e quibus uultures progeneratur minores:SC ex rjs magni, qui omnino no generat 
Quidam adtjciunt genus aquilae,quam barbatam uocant,Thufci uero ofsifraga,Tribus 
primis SC quinto aquilaru generi /nidificatur nido lapis aetites, que aliqui dixere gagate, 
ad multa remedia utilis,nihil igne deperdens.Eft aut lapis ifte prignansdntus cum qua/ 
tias,alio uelut in utero fonate.Sed uis illa medica non nifi nido difeptis.Nidificat iri petris 
8 C arboribus,pariunt oua ternatexcludut pullos binos,uifi funt SC tres aliquado. Alterum 
expellunt taedio nutriendi. Quippe eo tempore ipfis cibu negauit natura,profpiciens,ne 
io omnium feraru foetus raperentur. Vngues quocp earum inuertuntur diebus qs,albefcut 


los fcflicet rapini. Et alioquin unu par aquilaru magno adpopulandu tradu ut farietuf 
indiget.Determinat ergo fpatia, nec in proximo pridatur. Rapta no protinus ferut,ied 
primo deponut,experti<qj pondus tunc demu abeut.Oppetut no fenio,nec xgritudine, 
fed fame,in tantu fuperiore accrefcete roftro,ut aduncitas aperiri no queat.A meridiano 
aut tempore operantur,8C uolannprioribus horis diei,donec impleatur hominu couentu 
foradgnaui fedent.Aquilaru pennm mixtas reliquatu alitum pennas dcUorant.Negant 
unqua folam hanc alitem fulmine exanimata, ideo armigera Iouis cofiietudo iudicauir* 
Quando legionu fignaeffe coeperint,Sccum quibus fit aquilis bellu. Cap. inf 
p Omanis eam legionibus C. Mariusin fecundo cofulatu fuo proprie d/cauit.Erat SC 
Xvantea prima cum quatuor alrjs: lupi, minotauri, equi, apria? fingulos ordines att/ 
teibant. Paucis ante annis fola in acie portari coepta erat,reliqua in caftris relinquebatur. 
Marius in totum ea abdicauitJEx eo notatum, non fere legionis unquam hybernafle ca/ 
ftra,ubi aquilarum non fit iugum. Primo SC fecundo generi non minorum tantu quadru 
pedum rapina,fed etia cum cernis pradia. Multum puluerem uolutatu colledu, infideris 
comibus excutit in oculos,penis ora uerberas,donec pr^cipitet in rupes.Nec unus hoftis 
illi fatis eftiacrioreftcu dracone pugna,multotqj magis anceps etiafi in aere.Oua hic con 
feclatur aquil? auiditate malefica,at illa ob hoc rapit ubicunq? uifum.Ille multiplici nexa 
4 ° alas lioat,ita fe implicas,ut fimul decidat. Mirum de aquila. Cap. v 

H St percelebris apud Sefton urbem aquite gloria t educatam ^ uirgine retuliftegra/ 
X>tiam;aues primo, mox deinde uenatus aggerente.Defunda poftremo * in rogu ac/ 
cenfum eius inieciffe fefe, 8C fimul confiagrafle. Quam ob caufam incola:, quod uoeant 
Heroum,in eo loco fecere,appellatum Iouis SC uirginis,quoniam illi deo ales aferibitur. 

De uulturibus. Cap, vi 

"T TVlturum priualent nigri. Nidos nemo attigit.Ideo etiam fuere, qui putarent illos 
V ex aduerfo orbe aduolare falfso. Nidificant enim in cxcelfifsimisrupibus. Foetus 
quide fiepe cernutur fere bini. Vmbricius arufjpicu in noftro iuo peritiflimus,parere tra 
dit oua tria: uno ex ijs reliqua oua nidumt^ luftrare,mox abrjcere.Triduo aute ante aut 

p z biduo 



»7* 


PLINII NAT V R ALIS- 


biduo uo!areeos,ubicadauera futura (unt. Defenquale. Gap, vn 4 

Anqualem auem atcp immuflulum, augures Romani in magna qu^ftione habent. 
OlmmufTulum aliqui uulturis pullo arbitrantur eflfc,& (anqualem ofsifragf.Maffurius 
fanqualem ofsifragam e0edicit 3 immu(Tuluniautpuliumaquitepriu(quaalbicetcauda. 
Quida poft Mutiu augure uifos no effe Roma cdfirmauere,ego(quod ucrifimilius cft) 
in defidia reru omniu non arbitror agnitos. De accipitribus. Gap, vm 

A Ccipitrum genera xvi.inuenimus.Ex qscircon claudum altero pede.profperrimi 
-LVaugurrj nuptialibus negoerjs & pecuariarrei.Triorchem a numero teftium,cui prin 
Cipatum in augurrjs Phcemonoe dedit:buteonem huc appellant Romani, familia etiam 
ex eo cognominata,cum profpero aufpicio in ducis naui fediffet. Aefalona Graeci uocat, io 
qui folus omni tempore apparet. ceteri hyeme abeunt. Diftindiio generu ex auiditate. 
Alii non ni(i ex terra rapiunt auem, alrj non niii circa arbores uolitantem, ali) fedentem 
in {ublimi,aliqui uolantem in aperto. Itaq? & columba nouere ex rjs pericula,uifocj? con/ 
fidunt, uelfubuolant, contra naturam eius auxiliantes fibi. In infula Africse Cerne in 
oceano accipitres totius Maffylue humi foetificant,.nec alibinafcuntur illis affuerigen/ 
tibus, In Thracia: parte fuper Amphipolim homines atque accipitres focictate quadam 
aucupantur. Hi ex fyluis & harundinetis excitant.aues, illi fuperuolantes deprimunt. 
Rurfuscaptas aucupesdiuidunt cumqs.Traditumeft,mi(fasi'nfublimefibi excipere 
eos -.St cum tempus fit capturas, clangore ac uolatus genere inuitare ad cccafione. Simile 
quiddam lupi apud M^otin paludem faciunt. Nam nifi partem a pifcantibus (uam a o 29 
cepere,expanfa eorum retia lacerant. Accipitres auium non edunt corda. Nodturnus acci 
piter cymindis uocatur,rarus etia in fyluis,intetdiu minus cernens. Bellum interneciuura 
gerit cum aquila? cotmentesqjfepe prehenduntur. 

De coccyce,quse a (uo genere interimitur. Cap, ix 


r poftea.Eft autem necg aduncis unguibus folus accipitfum,nec capite fimilis 
A JiSs riflu illis,necp alio c[? colore,ac t uidlu columbi potius,Quin ££abfumitur ab accipitre,fi quati/ 
do und apparuere: fola omnium auis a fuo genere interempta. Mutat autem 8 t uocem.* 
procedit uere, occultatur canicula ortu: fempercp parit in alienis nidis, maxime palum/ jo 
bium,maiori exparte fingula oua, quod nulla alia auisjraro bina. Caufa fubrjciendi pul/ 
los putatur, quod fciat fe inuifam cundtis auibus. nam minuta quoque infeftant:ita non 
fore tutam generi (uo ftirpem opinatur, ni fefellerit: quare nullum facit nidum, alioquin 
t.repidum animal. Educat ergo fubditum adulterato foeta nido. Ilie auidus ex natura, 
proripit cibos reliquis pullis, itaq? pinguefcit,& nitidus in Ce nutricem conuertit. illa gau/ 
det eius fpecie, mirature)? fefe ipfam,quod talem pepererit: fuos comparatione eius dam 
nat ut alienos, abfumiq? etiam fe inlpedfante patitur,doncccorripit iplam queq; iam uo 
iandi potens.Nulla tum auium fuauitate carnis comparatur illi. 

De miluis. Cap. x 

t llui ex eodem accipitrum genere,magnitudine differunt.Notandu in his,rapaci(fi 40 
mam & famelica femper alitem nihilefculenti rapere unquaex funerum ferculis, 
nec Olympia: ex ara. ac ne ferentium quidem, manibus, nifi lugubri municipiorum im/ 
molantium oftento.Iidem uidentur artem gubernandi docuiffe caudse flexibus, incocto 
monffracte natura,quod opuseflet in profundo. Milui & ipfihybernis menfibuslatet, 
non tamen ante hirundines abeuntes. Traduntur autem & a folftitijs affici podagra. 

Digeft-ioauiumpergenera. Cap. xi 

*T ~T Olucrum prima diftindtio pedibus maxime coftat. Aut enim aduncos unguesha/ 

V bent,aut digitos,aut palmipedum in genere (unt,uti an(eres,& aquatica: fere aues. 
Aduncos ungues habentia,carne tantum uefcuntur ex parte magna. 

De 


MI 


X 


JHSTORlAE LIBER 


w 


De inaufpicatis auibus,cornice,coruis,bubone. Cap. xtt 

C Ornices 8 C aliopabulo.atqj duritiem hucisroftro repugnantem,uolantes in altum 
in faxa tegulasue iaciunt iteru ac fiepius, donec quaftatam perfringere queant. Ipla 
des eft inaulpicat* garrulitatis,i quibufdam tamen laudata. Ab arduri fidere ad hirun/ 
dinum aducntum notatur eam in Mineru^ Iuds templisqp raro,alicubi omnino no afpi/ 
ci,ficut Athenis.Prceterea fola ha:c etiam dolantes pullos aliquandiu pafcit: in3ufpicatiP 
fima foetus tempore,hoc eft, poft folftitiu. Cxterx omnes ex eodem genere pellunt ni/ 
dis pullos,ac uolare cogunt,ficut & corui:qui 8 C ipfi non carne tantum aluntur, fed robu/ 
ftos quocg foetus fuos fugant longius.Itaque paruis in uicis non plus bina coniugia funt: 
io Circa Cranonem quidem Thefifali^ fingula perpetuoigenitores loboli loco cedunt.Di/ 
ueria in hac St fupradida alite quadam. Corui ante folftitium generannrjdem cegrefcut 
fexagedis diebus, fiti maxime, antecp fici coquatur autumno, cornix ab eo tempore cor/ 
ripitur morbo. Corui pariunt cum plurimum quinos.Ore eos parere aut coire uulgus ar/ 
bitratur. Ideoq? grauidas,fi ederint coruinu ouum,per ospartum redderciatcg in totum, 
difficulter parere,fi tecto inferantur. Ariftoteles negat,nohercule magis quam in Aegy/ 
pto ibim: fedillam exofculationem, qax fiepe cernitur,qualem in columbis efte.Corui iti 
aufpicrjs foii uidentur intelledum habere fignificatiohum fuarum .nam cum Medice hd 
{pices occifi funt, omnes e Peloponnefo St -Attica regione uoIauerunr.Peisima eorum fi/ 
gnificatio,cum glutiunt uoce uelut ftranguiati. Vncos ungues St nodurnee aues habenr, 
io ut nodu£,buho,ululce.Omnium horum hebetes interdiu oculi.Bubo funebris, St maxi 


mcabominatus, publicis preeeipue aufpicrjs, deferta incolit: nec tantudefolata, fed dira 
edam SdnacceiTa: nodis monftru,nec cantu aliquo uocalis, fed gemitu.Itacp in urbibus 
automnino in luce uifus,dirum oftentum eft.Priuacorum domibus infidentem plurimis 
fcio no fuiflfe feralem. Volat nunqua quo libuit, fed trafuerlus aufertur.Capitoltj cellam 
ipfam intrauit Sex.Papellio Iltro,L.Pedanio coss.propter quod nonis Martrjs urbs Iti 
ftrataefteoanno. De incendiaria aue. Cap. xni 

TNaufpicata eft St incendiaria auis, propter qua fepenumero luftrata urbem in annali 
Ibusinuenimus,ficut L.Cafsio,C. Mario coss. quo anno 8 C bubone uifo luftrata eft* 
Quicfit auis ea,nec reperitur,nec traditur. Quida ita interpretatur, incendiaria efte qax/ 

1° cunqj apparuerit carbone feres ex arisuel altaribus. Alf) ipinturnicem ea uocat:fed hxC 
ipfaquseeflet inter aues,qui fe fcire diceret no inueni. DeCliuina. Cap. xnii* 

/^1 Liuinam quocj? aue ab antiquis nominata animaduerto ignorari. Quida clamato/ 
V-/riam dicut, Labeo prohibitoriam.Et apud Nigidiu iubis appellatur auis,quce aqui/ 
larum oua frangat. De auibus incognitis. Cap. xV 

C Vnt pneterea complura genera depida in Hetrufea difeiplina, (ecolis non uifa: quas 
Mnunc defeciffe mirum eft, cum abundent etiam qu® gula humana populatur. 

De auibus nodurnis. Cap. xvt 

X* Xternoru de augurrjs peritifsime fcripfifte Hylas nomine putatur.Is tradit nodua, 
JL/bubonem,picu arbores cauante,trogone,cornicem, a cauda de ouo exfre.-quoniam 
40 pondere capitu peruerfij oua, pofteriorem partem corporu fouendam matri applicent* 


Denoduis. Cap. xvit 

N Oduarum contra aues folers dimicatio.Maiore circundat» multitudine,refupin^ 
pedibus repugnat,colledre^ in ardu,roftro St unguibus totas tegutur. Auxiliatur 
accipiter collegio quodanatune,belIucp partitur. Noduas fexagenis diebus hyemiscu/ 
bare,&noueuoces habere tradit Nigidius. De pico rnartio. Cap. xvm 

C Vnt 8C parure aues uncorum unguium,ut pici,martio cognomine infignes, St in aufpi 
Mcqs magni. Quo in genere arborum cauatores, fcandentes in fubredum felium mo/ 
do, dii uero St fupini,percufsi corticis fono,pabulum (ubefle intelligut.pullos in cauis edu 
eant auium foli. Adados cauernts eorum a paftore cuneos,admota quadam ab his her/ 

p 5 ba 


174 


C. PLINII NATVR-ALIS 


ba,elabi creditur uuIgo.Trebius autor eft, ciauum cuneutnucadacftum quanta libeat ui 
arbori in qua nidum habeat, ftatim exilire cum crepitu arboris, cum infederit dauo aut 
cuneo.Ipfi principales Latio fant in augurrjs,a rege qui nomen huic aui dedit. Vnum eo/ 
rum pradeitu tranfire non queo. In capite pratoris urbani L.Tuberonis,in foro iura pro 
tribunali reddetis,fedit ita placide,ut manu prehenderetur.Reipondere uates,exitiu im/ 
perio portendi fi dimittereturrat fi exanimaretur,pretori.Et ille auem protinus cocerpfit: 
nec multo poftimpleuit prodigium.Vefcuntur & glande in hocgenerc,pomiscp multe, 
fed qu^: carne tantum non uiuunt, excepto miluorquod ipfum in augurqs dirum eft. 

De uncos ungues habentibus & digitos. Cap. xix 

TNcos ungues habeces omnino no congregatur,& fibi queeq? pradantur.Sunt aut io 
V omnes ferealduola? prater nodlurnas: & magis,maiores. Omnibus alse grandes, 
corpus exiguum. Ambulant difficulter.In petris raro confiftunt,curuatura unguiu probi 
bente.Nunc de fecudo ordine dicamus,qui in duas diuiditur fpecies,ofcines,&alites:illa/ 
rum generi cantus oris,his magnitudo differentiam dedit. Itacp procedent 8 i ordine: 

De pauonibus, 51 quis eos primus cibi caufa occiderit. Cap. xx 

Mnescp reliquas in his pauonugenus,cu forma tuintelledu eius& gloria. Geman 
V_y tes laudatus expadit colores aduerfo maxime fole, quia fic fulgetius radiat. Simul 
umbra quofdam repercuflus ceteris,qui in opaco clarius micant, cochata qu^rit cauda: 
oescp in aceruu cotrahit pennaru, quos fpedtarigaudet oculos.Ide cauda annuis uicibus 
amiflacu folrjs arboru, donec r^nafeatur iteru cu flore,pudibuaus ac mceres qu^ritlate/ 29 
bram.Viuit annis xxv. Colores incipitfundere in trimatu.Ab autoribus no gloriofum 
tantu animal hoc traditur,fed 8 i maleuoIum,ficut anfer uerecundumtquonia hasquoq; 
quida addiderut notas in his,haud probatas mihuPauone cibi gratia Roma: primus cc/ 
cidit orator Hortefius,adtdali ccena facerdotq. Saginareprimus inftituitcirca nouiflimu 
piraticu bellu M.Aufidius Lurco, cxq> eo qu^ftu reditus fefterdum fexagena M.habuir. 

De gallis,&quomodocaftrentur,8e de gallinaceo locuto. Gap. xxi 

P Roxime gloria fentiut & hi noftri uigiles noifturni, quos excitandis in opera morta/ 
libus,rumpendocp fomno natura genuit. Norunt fidera,& ternas diftinguut horas 
interdiu cantu.Cu fole eunt cubitu,quartacp caftrenfi uigilia ad curas laborecp reuocant. 
Nec fblis ortu incautispatiuntur obrepere, diemq^ueniente nuntiant cantu, ipfum uera 39 
• cantum plaufu laterum. Imperitantfuo generi,&rcgnu in quacunqj funt domo exercet. 
Dimicatione paritur hoc quocp inter ipfos,uelut ideo tela agnata cruribus fuis inteliigen 
tes:nec finis fepe comorietibus.Quod fi palma cotingit,ftatim in uxoria canut,fet^ ipfi 
principes teftantur.Vidlusoccultaturfilens,^grccp feruitiupatitur. Et plebs tame :eque 
fuperba graditurafduaceruice^criftiscdfa.-codu^fola uolueru afpicitcrcbrojn fubl me 
caudam quoqp falcata erigens: itaq? terrori funt eda Iconibus feraru generofifsimis. lam 
ex his quidam ad belJa tantu&pralia afsiduanafcuntur, quibus etia patrias nobilitarut 
Rhodu ac Tanagra. Secudus eft honos habitus Melicis ac Chalcidicis,ut plane dignse 
aliti tantu honoris praebeat Romana purpura. Horum funt tripudia foliftima . Hi magi/ 
ftratus noftros quotidie regut,domosq? ipfis fuas daudut aut referadhi fafces Ro.impel 
Iunt aut retinent,iubent acies aut prohibet,uidloriaru omniu toto orbe partaru aufpiccs: 
hi maxime terrarum imperio imperat extis etia fibriscp haud aliter opima: uicftima: 
drjs grati. Habent oftenta &prapofteri eoru uefpertiniqp cantus. Nanq? totis nocftibus 
canendo,Bceotrjs nobilem illam aduerfus Laced^monios prafagiuere uictorfa,ita conic 
intcrpretadone,quonia uicla ales illa no caneret.Definunt canerecaftrati,quod duo/ 
bus fit modis,lumbis aduftis candente ferro, aut imis crudbus:mox ulcere oblito figlina 
creta;facilius ita pinguefcunt.Pergami omnibus annis fpedtaculum gailoru pubiiceadi/ 
turceu gladiatorum. Inuenitur in annalibus,in Adminenfi agro M. Lepido,.Q. Catqlo 
coss.ift uilla Galerq locutum gallinaceum,femel quod equidem fciam. 

De 



HhTOUlAE USER X Iff 

De anleribus, 8C quis primus iecur anferinum comederit, & de adipe 
anferino Comageno. Cap. xxir 

T7 St 5 i anfeiri uigil cura Capitolio teftata dcfenfo,pcr id tempus canum filentio prodi 
JL/sis rebus. Quamobrcm cibaria anferum cenfores in primis iocat.Quin 8C fama amo 
ris, Argis diledta forma pueri nomine Oleni, & Glauccs Ptolem^o regi cithara canetis* 
quam eodem tempore 8C aries amafle proditur. Poteft SC fapientix uideri intelledlus fis 
eife; Ita comes perpetuo adhaififte Lacydi philofopho dicitur, riufqua ab eo non in pu/ 
biico,non in balneis,non nodiu,non interdiu digreiTus.Noftri fapientiorcs,qui eos ieco/ 
ris bonitate nouere. Fartilibus in magnam amplitudinem crefcit,exemptum quoqj ladte 
io mulfo augetur. Nec fine caufa in quteftione eft, quis primus tantum bonum inuenerit, 
Scipio Metellus uir coniuIaris,an M. Seftius eadem aztate eques Ro. Sed (quod coftat) 
Meflalinus Cotta, Mcflate oratoris filius, palmas pedu ex his torrere,atqj patinis cum 
gallinaceorum criftis condire reperit. Tribuetur enim a me culinis cuiufq? palma cum fi/ 
de.Mirum in hac alite, d Morinis ufcp Romam pedibus uenire.Feffi'proferuntur ad pri/ 
mos,ita ceteri ftipationenaturalipropellunteos. Candidorum alterum uedligal in plu/ 
ma. Velluntur quibufda locis bis anno. Rurfus plumigeri ueftiuntunmollicrcp qua: cor/ 
pori quam proxima, 8C e Germania laudatiisiraa.Candidi ibi,ueru minores, gansa uo/ 
caatur. Pretium pluma eorum, irt libras denarii quini.Et inde crimina pleruncp auxilio/ 
rum prafedlis,a uigili ftatioe ad hac aucupia dimiisis cohortibus totis.Eocp delicie pro/ 
io ceffere,utfinehocinftrumeto durareiam neutrorum quidem ceruicespoftint.Aliudre/ 
perit Syria pars qua Comagcne uocatur: adipem eoru in uafe areo cum cinnamo niue 
multa obrutum,ac rigore gelido maceratu,ad ufiim pradari medicaminis,quod ab gen/ 
te dicitur Comagenum ♦ Anferini generis funt chenalopeces, & quibus lautiores epulas 
non nouic Britannia chenerotcs,fero anfere minores.Decet tetraonas fuus nitor, abfolu 
tanigritia, in (upercilrjs cocci rubor. Alterum eorum genus uulturum magnitudinem 
excedit, quoru 8Z eoiorem reddit. Nec ulla ales excepto ftruthiocamelo maius corpore 
implens pondus, in tantu aucta, ut in terra quoqj immobilis prehendatur.Gignunt eos 
aipeSjSI (eptentrionalis regio. In auiarfis faporem perdunt.Moriuntur cotumacia fpiritu 
reuocato.Proxima eis funt, quasHifpania aues tardas appellat, Graecia otidas danatas 
3o incibis.Emifta enim oilibus medulla,odoris taedium extemplo fequitur. 

Degruibus/ciconfis,oloribus,&peregrinis auibus,&coturnicibus,& giotte. Ca. xxnr 
TNducias habet gens Pygmaea abfceflii gruum (ut diximus) cum fis dimicantium.Im/ 
Xmenfus eft tradtus quo ueniunt,fi quis reputet 3 mari eoo. Quando proficiicatur con/ 
fentiunt, uolant ad prolptciendum alte, ducem quem fequantur eligunt.-in extremo ag/ 
mine per uices, qui acclament difpofitos habent, & qui gregem uoce contineant. Excu/ 
bias habent nocturnis temporibus, lapillum pede {uftincntes,qui laxatus fomno 8C deci 
dens,indiligentiam coarguat. C^ter^dormiuntcapite fubter alam condito, alternis pe/ 
dibusinfiftentes. Dux eredto prouidet collo,ac pr^dicit.E^dem manFuefadhelafciuiut, 
gprosq? quofdam indecoro curiu uel Gngulat peragunt. Certum eft,Pontum traniuola 
4° turas, primum omnium anguftias petere,inter duo promontoria Criu metopon & Ca/ 
rambin: mox faburra ftabiliri. cum medium tranfierint, abfici lapillos e pedibus: cum 
attigerint continentem,& e gutture harenam.Cornelius Nepos,qui diui Augufti princi 
patu obfit,cum fcriberet turdos paulo ante coeptos (aginari, addidit ciconias magis pia/ 
cere cp grues: cum haec nunc ales inter primas expetatur,illam nemo uelit attigifte. Cieo/ 
nise quonam e loco ueniant,aut qu 6 fe referant,incompertum adhuc eft.E longinquo uc 
nire non dubium, eodem quo grues modo: illas hyemis, has xftatis aduenas. Abitura 
congregantur in loco certoicomitat^d^ fic,ut nulla fui generis relinquatur,nifi captiua 8S 
ferua,ceu lege pratdidia die recedunt. Nemo uidit agmen difcedentiu, cum difceflurum 
appareat;nec usnire, fed uenifte cernimus V utruq? nodturnis fit temporibus.Et quamuis 
•; - , P 4 ultra 



176 C. PLI-»n NAT VR ALIS 

ulera citraucperuolent,nuncp tamen adueniflfe ufqua,nifinodlu exiftimatur. Pythonos 
comen uocant in Afia patentibus campis,ubi cogregata; inter fe comurmurant,eam qua; 
nouiffima aduenit lacerant,ate^ ita abeunt.Notatu,poft Idus Auguftas no temere uifas 
ibi.Sunt qui ciconiis non incfife linguas confirment* Honos rjs ferpentium exitio tantus, 
ut in Theflalia capitale fuerit occidifTc,eadeqp legibus pcena,qu^ in homicida.Simili an/ 
feres quoqj St olores ratione c6meat,fed horu uoIatuscernitur.Liburnicaru morcroftra/ 
to impetu feruntur, facilius ita findentes aera, quam fi recta frete impeUerend tergo fen 
fim dilatante fe cuneo porrigitur agmen,largeqj impellenti probetur aurx. Colla impo/ 
nu.nt praicedetibuSjfeiTos duces ad terga recipiunt. Ciconia nidos eofde repetunt, geni¬ 
tricum (enecta inuice educant. Olorum morte narratur flebilis catus,fa!fo,ut arbitror,ali io 
quot experimentis.Iidem mutua carne uefiuntur inter Ce .Verum h xc comeaqtiu per ma 
tia terrasq? peregrinatio non patitur differri minores quoc$, quibus eft natura fimilisrut/ 
cunq^ enim fupradidas magnitudo 8L uires corporu inuitare uideri poffunt. Coturnices 
ante etiam femper adueniunt qudm grues,parua auis,& cum ad nosuenit, terreftris po/ 
tius quam (ublimis. AduolantSi hx fimili modo non fine periculo nauigantiujcu appro/ 
pinquauere terris.Quippe uelis fepe infidunt Sihoc femper nodtu, merguntejj nauigia. 
iter eft his per hofpitia certa. Auftro non uolant,humido fcilicet 8t grauiore uento. Aura 
tamen uehi uolunt.proptcr pondus corporu, uirescp paruas. Hinc uolantium illa coque/ 
ftio labore exprefla, Aquilone ergo maximeuolant ortygometra duce. Primam earum 
terras appropinquantem accipiterrapit. Semperhinc remeantes comitatum follicitant, 20 
abeunt^ un i periuafas glottis & otis 81 cychramus. Glottis pralongam exerit linguam, 
unde ci nomen. Hanc initio blandita peregrinatione auide profedfam, poenitentia in 
yolatu cum labore fcilicet (ubit.reuetti incomitatam piget, 8t fequi: nec unquam plus 
uno die pergit, in proximo hofpitio deftrit,nerum inuenituraiia, antecedente anno reli/ 
cfta.-fimili modo in fingulosdies. Cychramusperfeuerantior feftinat etiam perueniread 
expetitas fibi terras.itaq* nodu is ea$ excitat,admonet^ itineris.Otis bubone minor eft, 
noefuis maior,auribus piumeis eminentibus,unde & nomen illi:quidam Latine afionera 
uocannimitatrix alias auis ac parafita, 8t quodam genere faltatrix . capitur haud difficul 
?er ut notftua^, intenta in aliquo circumeunte alio. Quod fi uentusagmen aduerfb flatu 
cceperit inhibere,pondufculis Iapidum apprehenfis,aut gutture harena repleto,ftabilitg 50 
uolant.Coturnicibus ueneni femen gratiffimus cibus: quam ob caufam eas damnauere 
men£e,fimulq 5 comitialem propter morbum delpui fuetum,quem Colx animalium fen/ 
tiunt pmer hominem. 

De hirudinibus 5 merulis,turdis 8t fturnis,turturibus & palumbis Cap. xxim 

A Beunt 8t hirundines hybernis mefibus,fola carne uefcens auis ex rjs,qtu£ aduncos 
Xi ungues no habent:fed in uicinaabeunt,apricos fecut# montium receflusrinuetasq? 
iatn funt ibi nudx atqj depIumes.Thebaru tetfta fubire negatur, quonia urbs illa fiepius 
capta fitmee Bizix in Thracia propter (celera Terei. Cecina Volaterranus equeftris ordi 
nis quadrigarum dominus,comprehefas in urbem fecu auferens ui<ftori«nuntiasamicis 
mittebat,in eundem nidu remeantes illito ui&orix colore.Tradit 8i Fabius Pidfor in an 4° 
natibus fuis, cum obfideretur prsfidium Romanum a Liguftinis, hirundinem a pullis 
ad fe allatamrutlino ad pedem eius alligato nodis fignificaret, quoto die aduenienteau/ 
xilio eruptio fieri deberet. Abeunt 8t merute turdiq? St fturni,fimili modo in uicina. Sed 
h* plumam no amittunt,nec occuItantur,uifi firpe ibi,qub hybernu pabulumpetut.ttaqj 
in Germania hyeme maxime turdi cernutur. Verius turtur occultatur, pennasq? amittit. 
Abeunt 8t palumbes, quonam & in rjs incertu. Sturnorum generi proprium cateruatim 
uoiare & quoda pite orbe circumagi,omnibusin mediu agmen tendentibus.Volucrum 
foli birundiniflexuofiuolatus,ucloxceleritas,quibus ex caufisneq; rapinas exteraru ali/ 
tum obnoxia eft.Eadem demum folaauiumnonnifiin uolatupafcitur, 

Qu« 



H r $ T O R I AE LIBER • X 1 T7 

Qu« auium perennes,qumfemeftres,qu«trimeftres. Cap. xxV 

/T^Emporum magna differetiaauibus:Perennes ut columba:,femeftres ut hirundines, 
X trimeftres ut turdi 8C turtures, 81 qu« cum fcetu eduxere, abcunt,ut galguli,upup«. 

De auibus mira, Cap. xxvi 

A Vtoresfunt , omnibus annis aduolare Ilium ex Aethiopia aurs , & confligere ad 
Memnonis fepulchru,quasob id Memnonidas uocant.Hoc idem quinto quoque 
anno facere eas in Aethiopia circa regiam Memnonis, exploratu fibi Cremutius tradir. 
Simili modo pugnant Meleagrides in Bceotia. Africa hoc eft gallinarum genus, gibbe/ 
rum,uarrjs fparfum plumis, qua; nouilsim« funt peregrinarum auium in menfasrece/ 
io pta: propter ingratum uirus. Verum Meleagri tumulus nobiles eas fecit. 

Deauibusfeleucidibus. Cap. xxvit 

S EIeucides aues uocantur , quaru aduentuab Ioue precibus impetrat Gafrj montis in/ 
colae, fruges eoru locuftis uaftatibus.Nec unde ueniat, qu6ue abeant c6pcrtu,nunc|j 
confpedisnificupr«fidioearuindigctur. De ibi. Cap. xxvm 

I Nuocant & Aegypti) ibes Hias contra ferpentium aduentum:& Elei Myiagron deum, 
mufcaru multitudinepeftilentilafferenterqu^protinusintereunt qua hiatu eft illi die. 
Qu« aues in qbus locis no funt, 8C qua: mutat colore & uoce,& de Iolcinrjs. Ca. xxix 

S Ed in feceflu auium 8C nodus paucis diebus latere traduntur,quarum genus in Creta 
infula no eft:etiamE quainueda Et emoritur.Nara hsc quoqj mira naturae differen/ 
io tia:alia alrjs locis negat, tancp genera frugu fruticumue, fic 8C animaliumon nafei, tranf/ 
latitium.inueda emori,mirum.Quid eft illud unius generis faluti aduerfumC qusue ifta 
natura: inuidia v aut qui terrarum dicati auibus termini? Rhodus aquilam non habet. 
TranfpadanaItalia iuxtaalpes Larium lacum appellat, amcenuarbuftoagro,ad quem 
cicoatenonperraeantificuti nec odauutn citraiapidem abeo,immenfa alioqui finitimo 
Infubriu tractu examina gracculoru monedularumq^eui foli atri furacitas auri argenriq? 
prfeipue mira eft.Picus Martius in Tarentino agro negacur efle.Nuper 8C adhuc tamen 
rara ab Apennino ad urbe uerfus cerni coepere picaru gcnera,qua: longa infignes cauda 
uarteappellaatur.Propriu his caluefcere omnibus annis,cu ferantur rapa. Perdices non 
tranfuolant Bceotia fines in Attica: nec ullaauis in Ponto,infula qua fcpultus eft Achil/ 
jo les,facratam ei «dem.In Fidenate agro iuxta urbem ciconia nec pullos nec nidu faciunt. 
At in agrum Volaterranum palumbiuuise mari quotannis aduoIat.Roms inudem 
Herculis in foro Boario,nec mules nec canes intrat. Multa prsterea fimilia,qus prudes 
fubinde omitto in fingulis generibus, faftidioparcens: quippe cu Theophraftus tradat 
iiiueditias efle in Afia etia colubas, 8C pauones,S£ coruos,& in Cyrenaica uocales ranas. 
Alia admiratio circa ofcines.Tere mutat colorem uocem^ tempore anni,ac repente fiunt 
alte: quod in grandiore alitum genere grues tantum.Es enim lenedute nigreicunt. Me/ 
rulaex nigra rufleicit,canit dilate, hyeme balbutit,circa folftitiu muta. Roftrum quoqj 
anniculis in ebur transfiguratur,duntaxat maribus.Turdis color acftate circa colium ua/ 
riuSjhyeme cocolor. Lulcinrjs diebus ac nodibus continuis xv. garrulus fine intermiflu 
40 cantus, denfante fe frondiu germine, non in nouilsimu digna miratu aue.Primum tanta 
uox tam paruo in corpulcuIo,tam pertinax fpiritus.Deinde in una perfeda muficg fcien 
tia modulatus «ditor ipnus:SC nunc cotinuo ipiritu trahitur in longu,nunc uariatur infle/ 
xo,nuc diftinguiturxoncifo,copulatur intorto,promittitur reuocatoi infulciatur ex inopi 
nateanterdum 5 i fecum ipfe murmurat:plenus,grauis,acutus,creber,extentus,ubi uifum 
cfi:uibrans,fummus,medius, imus. Breuiterq?, omnia tam paruulis in faucibus, qus tot 
exquifitis tibiam tormentis ars hominu excogitauit: ut non fit dubium hanc fuauitatem 
prsmonftrata efficaci aulpicio,cum in ore Stefichori cecinit infantis. Ac ne quis dubitet 
artis efle, plures fingulis funt cantus, 8i non qdem omnibus, fed fui cuiq?. Certant inter 
fcpalamqj animofa contentio eft. Vida morte finit fspe uitamIpiritu prius deficiea/ 

tc quam 



»78 


C, PLINII NATVRAtlS ' 


o: 


te.quam cantu.Meditantur alte iuniores, uetfusq? quos imitentur accipiunt. Audit difci/ 
pula intentione magna e reddit,uicibusq? reticent.Inteliigitur emendate corredio, & in 
docente quadam reprehenfio.Ergo feruoru illis precia funt,& quide ampliora cj? quibas 
olim armigeriparabatut. Scio feftertrjs vi.candidaalioquin,quod eft prope inuficatum, 
uenifle,quje Agrippina Claudrj prineipis coniugi dono daretur. Vifum iam firpc,iuflfas 
canere ccepifle, 3 £cum fymphonia alternafle: ficut homines repertos, qui fenum earum, 
addita in tranfiierfas harundinesaqua, foramen infpirantes, lingusefie parua aliqua cp 
pofita mora,indifcreta redderent fimilitudine.Sed eaz tante tamq? artifices argutia a xv 
diebus paulatim definunt, nec ut fatigatas poflis dicere aut fatiatas. Mox asftu audo in 
totum alia uoxfit,nec modulata aut uaria. Mutaturi color. Poftremo hyemeipfa non r j 
cernitur.Lingais earum tenuitas illa prima non eft,quae cadetis auibus. Pariunt ucre pri/ 
mo, cum plurimum fena oua. Alia ratio ficeduIis.Nam formam fimul coloremc^ mutat. 
Hoc nomen non nifi autumno habent, poftea melancoryphi uocantur. Sic Si erithacus 
hyeme,ide phoenicurus aeftate.Mutat Si upupa,ut tradit ATchylus poeta,obficena alias 
paftu auis,crifta uifenda plicatili, contrahens eam fubrigenscp per longitudinem capitis. 
Oenanthe quidem etia ftatos latebr^ dies habet,exoriente firio occultata,ab occafu eiu& 
dem prodit: quod miremur,ipfis diebus utrunque. Chlorion quoqj qui totus eft luteus, 
hyeme non uifus,circa folftitia procedit. De merulis. Cap.xxx 

yr Erute circa Cyllenen Arcadte,nec ufquarn aliubi candidg nafcuntur. Ibis cirCa Pe- 
X}/ -Llufium tantum nigra eft, cateris omnibus locis candida. M : 

Tempus auium genitura. Cap. xxxi 

| Scines, pmer exceptas,non temere fcetus faciunt ante «quinodium uernum, aut 
" poft autumnale:ante folftitium autem dubios, poft folftinum uitales. 

De halcyonibus,# de diebus earu nauigabilibus,# gauijs,# mergis. Cap. xxxit 

E O maxime funt infignes halcyones. Dies earum partus, maria qui^p nauigant no/ 
uere.Ipfa auis paulo amplior pafiere, colore cyaneo ex parte maiore,tantum purptt 
reis Si candidis admixtis pennis,collo gracili ac procero. Alterum genus earum magnira/ 
dinediftinguitur&cantu. Minores kiharundinetis canunt. Halcyonem uidere rarifii/ 
mum cft,nec nifi Vergiliaru occafu, Si circa folftitiabrumamue, naue aliquando circum/ 
uolata ftattm in latebras abeuntem. Fcetificant bruma, qui dies halcyonides uocantur, $ 
piacido mari per eos Si nauigabili, Siculo maxime. In reliquis partibus eft quide mitius 
pelaguSjSiculum utiqj tradabile. Faciut aut fepte ante brumam diebus nidos, Si totide 
fequentibus pariut. Nidi earu admiratione habet, ptte figura,paulu eminenti ore perqj 
angufto,grandium fpongiaru fimilitudine: ferro intercidi n 5 queunt, frangunturcp idu 
ualido,ut fpuma arida maris.Necundecofingantur, inuenitur. Putat ex fpinis aculeatis: 
pifeibus epirn uiuunt.Subeunt Si in amnes. Pariunt oua quina. Gaute in petris nidificant 
mergi in arboribus.Pariunt plurimum terna.Sed gaute a:ftate,mergi incipiente uere. 

De auium folertiain nidificando,hirundine,argati!i,cynamol/ 
gis,# perditibus. Cap.xxxnr 

T T Alcyonum nidi figura,reliquarum quoq? folertte admonettnecp alia parte ingenia 40 
JLjLauium magis admirada.HirundinesIuto coftruunt,ftramento roborant.Si quan/ 
do inopia eft luti, madefadae multa aqua pennispuluerem fpargunt. Ipfum aeroni/ 
dum mollibus plumis fiocascp confternunt tepefaciendis ouis, fimul ne durus fit infan/ 
tibus pullis.In ficetu futnma equitate alternant cibum.Notabili munditia egerunt excre' 
menta puilorurmadultiorescp circumagi docet,& foris faturitatem emittere.Alterum ge 
nus hirundinum eft ruftiearu & agreftium,qu£ raro in domibus,diuerfos figura, fedea¬ 


dem materia cofingunt nidos, totos lupinos,faucibusporredis in anguftu,utero capaci: 
mirum,qua peritia occultandis habiles pullis, & lubfternendis molles. In iEgypti Hera/ 


clcotico oftio molem cotinuationc nidorum euaganti Nilo inexpugnabilem opponunt 

ftadq 



HISTORIAE LIBER X 17 $ 

ftadii fere unius lpatfo,quod humano opere perfici no poffet. In eadem Aegypto bxta 
oppidum Copton infula eft facra Ifidfquam ne iaceret amnis idem,muniunt opere, ine£ 
pientibusuernis diebus pafea & ftramento roftru eius firmantes, cotinuatis per triduum 
nodibus tanto iabore,ut multas in opere emori conftet.Eacp militia illis cum anno redic 
femper. Tertiu eft earu genus qu« ripas excauant, atqj ira internidificant.Haru pulli ad 
cinere ambufti,mortifero fauciu malo, mukiscp airjs morbis humani corporis medetur. 

Non faciunt hx nidos. Migrantq? multis diebus ante,fi futurum eft ut auctus amnis at/ 
tingat. In genere parraru eft cui nidus ex mufeo arido ita abfoluta perficitur pila,ut inue/ 
nin' non pofiit aditus. Argatilis appellatur, eadem figura ex ligno intexens.Picorum ali/ 
jo quis fulpendit in ferculo primis in ramis cyathi modo,ut nulla quadrupes poffit accede/ 
re. Galgulos quide ipfos dependentespedibus fomnu capere cofirmat, quia tutiores ita 
fe fperant. lam pubiicu quide omniu eft,tabulata ramoru fuftinendo nido prouide elige 
r£,cameraqj ab imbri aut fronde protegere denfa. In Arabia t cynamolgus auis appella/ cmmmut 
tuncinnamifurcuIisnidificat.Plumbatis eos fagictis decutiunt indigen£,mercis gratia. In 
Scythis auis magnitudine otidis,binos parit,in leporina pelle femper in cacuminibus ra/ 
morum fefpcnfePioe cum diligentius uifem ab homine nidum fenfere,oua transferunt 
alio.Hoc in his auibus, quaru digiti no funt accomodati complecftendis transferendis*^ 
otiis,miro traditur modo.Nanque furculo feper bina oua impofito, ac ferruminato alui 
glutino,fubdita ceruice medio,a:qua utrincp libra deportant aliri. Nec uero rjs minor fo/ 

20 !ertia,qu^cunabulain terra faciut, corporis grauitate prohibita fublime petere.Merops 
uocatur,genitores fuos recoditos pafcens, pallido intus colore pennam,fuperne cyaneo, 
priori februtilo.Nidificat in (pecu fex pedu defofia altitudine.Perdices fpina SC frutice fis 
muniunt receptaculum,ut contra feras abunde uailentur. Ouis ftragulum mollipuluere 
contumulant, nec in quo loco pepercre incubat: neue cui frequentior couerfatio fit fufpe 
fta,transferunt ali 6 .Ilfe quide 8C maritos fuos fallunt, quoniam intemperantia libidinis 
frangant earum oua,ne incubando detineantur. Tunc inter (e dimicant mares defiderio 
feminarum: uidum aiut Venerem pati.Id quidem 68 coturnices,Trogus & gallinaceos 
aliquando:Pcrdicesuero a domitisferos &nouosaut uidos miri promifeue» Capiuntur 
quocp pugnacitate eiufde Iibidinis,contra aucupis indicem exeunte in prmlifi duce totius 
?o gregis. Capto eo procedit alter.ac fubinde finguli. Rurfescirea coceptu fceminaecapiun 
tur, contra aucupu fcemina exeuntes,ut rixando abigant eam. Nccp in alio animali pat 
opuslibidinis.Si cotra mares fteterint fcemina,aura ab his fiate praegnates fiut.Hiantes 
anteexerta lingua perid tepus sftuant,cocipiunt^ fupemolantiu affiatu, fepe uoce tan 
tum audita mafeuii. Adeoq^ uincit libido etia foetus charitate, ut illa furtim 6C in occulto 
incubas,cu ienfit foemina aucupis accedente ad mare,recanat rcuocetcp, &* ultro prebeac 
felibidmi.Rabiequidem tanta ferutur, ut in capite aucupandu fe pecXcx metu fedeant. 

Si ad nidu is coeperit accedere, procurrit ad pedes eius foeta,pr^grauem aut delumbem 
fefe (imuians, febitoq? in procurfe aut breui aliquo uolatu cadit frada aut ala aut pedi/ 
bus:procurrititcmm,iamiam prehenferu effugiens, fpemcp fruftras,donecin diucrfum 
40 abducat a nidis. Eadem in pauore libera,ac materna uacans cura,in fulco relupina gleba 
fe terr$pedibus apprehenfa operir.Perdicum uita ad fexdecitn annos durare exiftimad 
De columbis. Cap. xxxim 

A BhiscoIumbarum maxime fpedantur fimili ratione mores fjdcm,fed pudicitia 
illis prima,S£ neutri nota adulteria.Coniugfi fide non uiolant,c5munemep feruant 
domum. Nifi caelebs autuidua, nidu non relinquit. Et imperiofos mares,fubindeetiam 
iniquos ferunt: quippe fufpicio eft adulteri), quamuis natura n5 fit.Tunc plenu querela 
guttur,feuicp roftro idus, mox in fatisfadione exofculatio, 68 circa Veneris preces cre/ 
bris pedum orbibus adulatio. Amor utricp fobolis tequalis:fepe 68 ex hac caufa caftlga/ 
do, pigrius intrante fcemina ad pullos. Parturienti folatia 68 minifteria ex mare. Pullis 

primo 


*J?o C. PLINII NATVRALiS 

primo falfiorem terram colledlam gutture in ora infpuunt, prarpafates tempeftiuitatem 
cibo. Proprium generis eius 8i turturum, cum bibant colla non refupinare,large bibere, 
iumentorummodo. De palumbibus. Cap.xxxv 

*Y Tluere palumbes ad xxx. annu,aliquos ad xl. habemus autores,uno tatum incom/ 
V modo unguium,eodem Si argumento fenedt*,qui citra perniciem recidutur.Can/ 
.tus omnibus iimilis atqj idem,trino conficitur uerfu,praterc£ in daufula gemitu:hyeme 
mutis,uere uocalibus. Nigidius putat,cum oua incubat, fub tedfco nominatam palumbe 
relinquere nidos,Pariunt aut poft folftitia. Columb* 5t turtures odtonis annis uiuunt. 

DepafTeribus. Cap.xxxvr 


Ontra paftcri minimum uit*,cui falacitas par.Mares negantur anno diutius dura/ to 
re,argumeto,quia nulla neris initio appareat nigritudo inroftro,quf ab *ftateinci 


pic.Fceminis longiufculum fpatium. Verum columbis ineft quidam 81 gloria intelledius, 
Nofife credas fuos colores,uarietatemq? difpofitamiquin etiam ex uolatu queritur plau/ 
dere in coelo,uarieqj fulcarc.Qua in oftentatione ut uindt* probetur accipitri,implicatis 
ftrepitu pennis, qui non nifi ipfis alarum humeris eliditur, alioquin foluto uolatu in mul/ 
tum uelociores. Speculatur occultus fronde latro,& gaudentem in ipfa gloria rapit. 

De tinnunculo. Cap. xxxvii 

O B id cum qs habeda efl: auis quae tinnunculus uocatur,Defendit enim illas,terretq? 

accipitres naturali potentia, in tatun,ut uifum uocemq? eius fugiant. Hac de caufa 
prarcipuus columbis amor eorum.Feruntq$,G in quatuor angulis defodiantur in ollis no 20 
uis oblitis,non mutare fedem columbasiquod auro infectis alatum articulisqu*fiere ali/ 
qui,tton aliter innoxfjs uulneribus,multiuaga alioquin aue. Eft enim ars illis inter fe blan/ 
diri, 8i corrupere alias,furtoq? comitatiores reuerti.Qukl & intetnunci* in rebus magnis 
fuere,epiftolas annexas earum pedibus obfidioneMutinenfi incaftraconfulum D.Bru/ 
to mittente.Quid uallu & uigil obfidio, atq? etia retia amne protenta profuere Antonio, 
per ccekim eunte rtuncioCEt harum amoreinfaniunt multi, ac fuper tedfa exedificant tur 
res rjs,nobilitatem^ fingularum 8C origines narrant,uetere iam exempio.L, Axius eques 
Romanus ante 4 bellum ciuile Pompeianum dcnarrjs quadringentis fingula paria uendita 
uit, ut M,Varro tradit.Quin 8C patriam nobilitauere, in Campania grandiffim^prouc/ 
llire £xiftimat*.Harum uolatus in reputationem ceterarum quoq$ uciucru nos impellit. 3° 
De uolatu 8C inceflu auium. Cap. xxxvnr 

O Mnibus animalibus reliquis certus 8i uniufmodi, & in fuo cuiqj genere mceftus cfh 
aues fol* uario meatu feruntur,^ in terra 8i in acre. Ambulant aliquse, ut cornices: 
faliunt aliqua, ut pafferes, merula:: currunt,utperdices,rufl:icul*:ante ie pedes iaciunt,ut 
ciconiae Si grues:expandunt alas,pendentest£ raro interuallo quatiunt, ali* crebrius, fcd 
8C primas duntaxat pennas: ali* 81 tota latera pandunt. Qu*dam uero maiore ex parte 
Compreffis uolant. Percuffoq? femel aliqu* & gemino i&u aere feruntur: uelut induiutn 
eum premeres,eiaculatur fefe in fublime, in redtu, in pronum.Impingi putes aliquas, aut 
rurfus ab alto cadere has,illas faltre. Anates fol*, qu*q? funt efufdem generis,in fublime 
protinus fefe tolIut,atcp eueftigio ccelu petut,& hoc etiaex aqua. Itaq? in foueas quibus 4° 
teras ucnamur,delapf* fol* euadut. Vultur,& fere grauiores,nifi cx procurfu,aut altiore 
tumulo immififenon euolant,cauda reguntur. Ali*circumfpcdiaRt, alfccflccfiunt colla. 
Nonnull* defeuntur ea qu* rapuere pedibus.Sine uoce no uolant mult*: aut ecdtrario 
femper in uolatu filent, Subredt*,pron*, oBIiqu*in latera, in ora, qu*dam $1 refupin* 
feruntur:ut fi pariter cernatur plura genera, non in eadem natura meare uideantur. 

Deapodibus. Cap.xxxix 

Lurimum uolant qu* apodes,quia careant ufu pedum, ab alrjs cypfeli appellantur, 

X - hirundinum fpecie. Nidificant in fcopulis. H* funt qu* toto mari cernuntur:Nec 
unquam tam 1 ongo naues,.tamque continuo curfu recedunt a terra, ut non circumuo/ 

litent 



H I J T O R I AE UBER 




litent easapodes.Cotera genera refidut & infiftunt.-his quies,nifi in’nido,nulla l autpeti/ 
dent aut iacent.Et ingenia oquc uaria,ad paftum maxime* 

De caprimulgis 5Z plateis, Cap. xl. 

Of Aprimulgi appellantur grandioris merui? alpecflu, fures nodlurniiinterdiu enim ui 
v-/ fu carent. Intrant pallorum ftabula, caprarumq? uberibus aduolant fudtum pro/ 
pter laciis,qua iniuria uber emoritur, caprisqs excitas quas ita muliere oboritur. Platea 
nominatur aduolans ad eas quo fe in mari mergunt, & capita illarum morfu corripiens* 
donec capturam extorqueat.Eadem cum deuoratis fe impleuir conchis,calore uentris co 
dias euomit, atqj ita ex rjs efculenta iegit,teftas excernens* 
l0 Delngenfjsauium. Gap. xli 

T Tiliaribus gallinis & religio ineft: Inhorrefcunt odito duo,excutiutq? lefe,& circum 
V aci* purificant,ac feftuca aliqua lefe 8C oua luftrant. 

De carduele, 8 dpfittaco, 5 £auibusquo loquuntur* Cap. xur 

M inimo auium cardueles imperata faciunt,nec uoce tantum,led pedibus & ore pro 
manibus.Eft qu? boum mugitus imitetur,in Araletenfi agro taurus appellata,alio 
quin parua. Eft quo equorum quocp hinnitus, anthus nomine, herbo pabulo aduentu 
eoru pulfa imitatur, ad hunc modum fe ulcifcens. Super omnia humanas uoces reddut* 
piittaci quidem etia fermocinantes. India auem hanc mittit,fittacem uocat,uiridem toto 
corpore, torque cantu miniato in ceruice diftincftam. Imperatores falutat, SC quo accipit 
zo uerba pronuciat,in uino procipue lalciua. Capitieius duritia eade quoroftro. Hoc cum 
loqui dilcit,ferreo uerberatur radiotnon fentit aliter idlus,Cum deuolar,roftro fe excipit* 
ilii innititur,leuioremq? fe ita pedum infirmitati facit.Minor nobilitas, quia no ex longin/ 
quo uenit,fed expreffior loquacitas certo generi picaru eft. Adamant uerba quo loquuti 
tur. Nec difeunt tantum fed diligunt: meditantesqj intra femet,cura atq? cogitatione in/ 
tentionem no occuItant.Conftat emori uidlas difficultate uerbi,ac nifi fubinde eadem au 
diant, memoria falli: quorentes miru in modum hilarari, fi interim audierint id uerbum, 
Necuulgaris rjs forma,quamuis non Ipedlanda.Satis illis decoris in (pecte fermonishu/ 
mani eft .Verum addifeere alias negant poffe,quam quo ex genere earu funt,quo glan/ 
deuefcantur:& intereas facilius,quibus quini lunt digiti in pedibus,ac ne eas quide ipfas 
nifi primis duobus uito annis. Latior rjs eft lingua: omnibuscp in fuo cuicp genere, quas 
fermonem imitantur humanum: quanquam id penein omnibus contingit. Agrippina 
coniunx Claudij Cofaris turdum habuit(quod nunquam ante)imitantem fermones ho 
minum,cum hoc proderetn.Habebant dC Cofares iuuenes item fturnum,lufcinias,Gro 
co atq? Latino fermone dociles: proterea meditantes in diem, 8£ affidue noua loquentes 
longiore etiam contextu.Docentur fecreto, & ubi nulla alia uox mifceatur, allidente qui 
crebro dicat ea,quo condita uelit,ac cibis blandiente. 

De coruorum intelligentia. Cap. xliii 

*p Eddatur X coruis fua gratia,indignatione quoqj populi Ro. teftata, no folum con/ 
Xvfcietia.Tiberio principe ex fcetu fupra Caftoru odem genitus pullus,in oppofira fu 
4 ° trinam deuolauit,etiam religione commendatus offidno domino.Is mature fermoni al/ 
fuefactus, omnibus matutinis euolansin roftra,in forum uerfus,Tiberium,deinde Ger/ 
manicum & Drufum Cofares nominatim,mox tranfeuntem populu Ro.laIutabat,po/ 
fteaad tabernam remeans,plurium annorum affiduo officio mirus.Hunc fiue omulatio 
ne incitatus manceps proximo futrino,fiue iracundia fubita,ut uoluit uideri, excrementis 
eius impofita calceis macula, exanimauit,tanta plebei cofternatione, ut primo pulfus ex 
ea regione,mox & interemptus fit, funuscp innumeris aliti celebratum exequijs, conftra 
tum ledtum fuper Aethiopum duoru humeros, procedente ribicine,&coronis omnium 
generum,ad rogum ufq$:qui conftrudlus dextra uio Appio ad fecundu lapidem,in cam 
po Rediculi appellato fuit,Adeo fatis iufta caufa p, r. uifa eft exequiaru ingenium auis: 

q aut 



182 C. PLINII NATVB.ALIS 

aut fupplicij de ciae Romano-in ca urbe, in qua multoru principum nemo deduxerat fu/ 
nus:Scipionis uero Aemiliani,poft Carthagine Numantiamq? deletas ab eo,nemo uin/ 
dicauerat mortem. Hoc geftum M. Seruilio,C. Ceftio coss. ad v. Kalen. April. Nunc 
quoq? erat in urbe Roma,ha:c prodente me, equitis Ro.cornlx e Bstica,primum colore 
mira admodu nigro, deinde plura contexta uetba exprimens, 8C alia atq; alia crebro ad/ 
difeens. Necnon dC recens fama Crateri m ocerotis cognomine in Erizena regione Afia:, 
coruorum opera uenatis, eo quod deuehebat in fyluas eos confidentes corniculis hume/ 
riscp,illi.ueftigabant agebantqj, eo perducta cofuetudine,ut exeuntem fic comitarentur 
& feri.Tradendum putauere memoria quidam,uifum per fitim lapides congerentem in 
fitulam monumenti, in qua pluuia aqua durabat, fed qua: attingi non pofletnta defeen/ io 
derepauentem expreflllfe tali congerie, quantum poturo fufficeret. 

De Diomedis auibus. Cap, xliiii 

TVTEcD iomedeaspratteriboaues:Iubacataradiasuocat,8£eisefle dentes,oculosqj 
X N igneo colore,cstero candidis tradens.Duos femper rjs duces:alteru ducere agmen, 
alterum cogere:Scrobes excauare roftro,inde crate c6fternere,&.operire terra qua: ante 
fuerit egeftarin his fcetificare:Fores binas omnium ferobibus: orientem fpecflare quibus 
exeat in pafcua,occafom quibus redeant. Aluum exoneraturas fubuolare femper,& eoa 
trario flatu. Vno hzc in loco totius orbis uiiuntur, in infula, quam diximus nobilem Dio/ 
medis tumulo atqj delubro, contra Apulia oram, fulicarum fimiles. Aduenas barbaros 
clangore infeftanr,Gr^cis tantu adulantur, miro difcrimine,uelut generi Diomedis hoc 20 
tribuentes: asdemq? eam quotidie pleno gutture madentibus pennisperluunt atqs puri/ 
ficannunde origo fabula,Diomedis fbcios in earum effigies mutatos. 

Qum animalia nihil difeant. Cap. xlv 

N On omittendu efl, cu de ingenrjs diflerimus,e uolucribus hirudines efle indociles, 
e terreftribus muresicum elephanti iufla faciantjeones iugu fubeant,in mari uituli, 
totq? pifciu genera mitefeant. Depotuauium. Cap. xlvi 

B ibunt aues fud:u,ex his quibus longa colla, intermittentes , & capiterefupinato ue/ 
lut infundentes fibi.Porphyrio folus morfu bibit:idem efl: proprio genere,omnetn. 
cibum aquaiubinde tinges, deinde pede ad roftrum ueluti manu afferens. Laudatiflimi 
in Comagene. Roftra rjs&prrdonga crura rubent. Jo 

De himantopode,§£ onocrotalis ,St de peregrinis auibus. Cap. xlvii 

T T Mc quidem & himantopodi, multo minori,quanquam eadem crurum altitudine. 
XxNafcitur in Acgypto.Infiflit ternis digitis.Prfcipue ei pabulu mu fex. Vita in Italia 
paucis diebus.Grauiores omnes fruge uefcuntur,alriuol£e carne tantum.Inter aquaticas 
mergi foliti funt deuotare qu§ c^ter^ reddunt. Olorum fimilitudine onocrotali habent: 
nec diftare exiftimarentur omnino, nifi faucibus ipfis ineflet alterius.uteri genus.Huc 0/ 
mnia inexplebile animal congerit,mira ut fit capacitas.Mox perfedta rapina fenfim inde 
in os reddica,in ueram aluu ruminantis modo refert.Gallia hos feptentrionalis proxima 
oceano mittit. In Hercynio Germanfe faltu inufitata genera alitu accepimus, quaru plu/ 
mx igniu modo colluceat nodtibusrin ceteris nihil, prreter nobilitatem longinquitate fa 40 
tflam,memoranduoccurrit. Demultaruauiunominibus,Enatura. Cap. xlvih 

P Halerides in Seleucia Parthoru,& in Afia aquaticarum laudatiffim^rurfus phafia/ 
nx in Colchis geminas ex pluma aures fubmittunt fubriguntcp, Numidica in parte 
Africa: Numidia,omnesqp iam in Italia.Phcenicopteri linguam prxeipui faporis efle, A/ 
picius docuit nepotu omniu altiflimus gurges.Attagen maxime lonius.celebratur, uoca 
lis alias, captusuerq obmuteflens,quondam exiftimatus inter raras aues.Iam & in Gal/ 
lia Hifpaniaqj capitur,# per alpes etia, ubi ^phalacrocoraces aues,Baleariu infularum 
peculiaresificutalpiu pyrrocorax,luteo roftro,niger,&:pr^cipuo fapore Iagopustpedes le 
porino uillo ei nomen hoc dedere ; c«tero candid&columbaru magnitudine.No extra rcr 

rara 



HISTORIAE LIBER 




ram eam ucfci facile, quado nec uiua manfue(cit,& corpus occife ftatim marcefcit. Eft 8£ 
alia nomine eodem, i coturnicibus mqgnitudine tantu difFercns,croceo tincftu cibis gra/ 
tiilima. Vifam in alpibus ab fe peculiare Aegypti ibin,M. Egnatius Caluinus phefe&us 
earum prodidit. Denouisauibus,&defabuIoGs. Cap. xlix 

V Enere iri Italiam Bebriacenfibus bellis ciuilibus trans Padu 8Z noux aues (ita enim 
adhuc uocatur)turdorum (pecic,paulum infra columbas magnitudine, iapore gra 
«.Baleares iniulx nobiliorem etiam fupradiclo porphyrionem mittunt. Ibi & buteo ac/ 
cipitrum generis in honore menfatum efbitem uipiones, Gc enim uocant minore gruem. 
Pegafos equino capite uolucres,& gryphas aurita aducitate roft ri,fabulofos reor:illlos in 
to Scythia,hos in Aethiopia. Equidem 8C tragopanadem,quam plures affirmat,maiorem 
aquila,cornua in temporibus curuata habentem,ferruginei coloris,tantum capite phceni 
ceo. Nec Sirenes impetraucrint fidemtlfcet affirmet Dino,Ciitarchi celebrati autorispa/ 
ter,in India e(Te:mukericp earum cantu,quosjrauatos fomno lacerent.Qui credit ifta,8£ 
Melampodiprofecto aures lambendo,dedifle intelledtu auium fermonis dracones non 
abnuet: uel qua: Democritus tradit,nominando aues,quarum confu fo (anguine ferpcns 
gignatur: quem quifquis ederit,intellecturus Gt alitum colloquia:qua:(^ de una aue gale/ 
ncapriuatim comemorat,etiam Gne his immenfa uitm ambage circa auguria. Nominan/ 
turab Homero fcopes,auium genusneq? harum fatyricos motus cum inGdent,plerifq$ 
memoratos facile conceperim mente: neq? ipGe iam aues nafcutur.Quamobrem de coti 
jo feiTis diGeruiflfe pneftiterit. 

Quis gallinas farcire inffituerit.Deauiarrjs,&quis ea primus inftituerit. Cap. I 

/HT Allinas faginare Deliaci ccepererunde peltis exorta,opimas aues, & fuopte corpo/ 
v-Tre undas deuorandi. Hoc primu antiquis ccenard interdictis exceptu inuenio iam 
lege C. Fannrj cos. xi. annis ante tertium Punicum bellum, ne quid uolucrum ponere/ 
tur,p«ter unam gallinam,qua: no eflet altilisiquod deinde caput translatum,per omnes 
leges ambulauit.Inucntucp diuerticulum eft,in fraude earum gallinaceos quocp pafcen/ 
di lacte madidis cibis: multo ita gratiores approbantur. Fceminm quidem ad faginam 
non omnes eliguntur,nec niG in ceruice pingui cute.Poftea culinarum artes,ut clunes (pe 
cientur,ut diuidantur in tergora,ut a pede uno dilatata repofitoria occupent.Dedere 8£ 
p Parthi cocis (uos mores.Nec tamen in hoc magonio quicqua totu placet:hic clune, alibi 
pe&ore tantu laudatis.Auiaria primus inftituit,induGs omniu generum auibus,M. Lx/ 
lias Strabo Brudift) equeftris ordinis. Ex eo ccepimus carcere animalia coercere,quibus 
naturac^lumaflignauerat. De Aefbpi patina. Cap. lI 

M Axime tamen inGgnis eft in hac memoria,Glodrj Aefopi tragici hiftrionis patina^ 
(excentis h—s. taxata: in qua poluit aues cantu aliquo,aut humano fermone uoca 
les,numis fex Gngulas coemptas; nulla alia indudtus fuauitate,niG ut in his imitationem 
hominis manderet, ne qusftus quidem fuos reueritus illos opimos, 81 uoce meritos, di/ 
gnusprorfus filio,dquo deuoratas diximus margaritas.Non Gttamen(utuerum fatear) 
facile inter duos iudicium turpitudinis: niG quod minus eft, fummas rerum natura opes 
quam hominum linguas ccenafTe. 

Dc generatione auiu,& praetef aues qus quadrupedes oua pariant. Cap. Lil 

Eneratio auium Gmplex uidetur efte, cum 8i ipfa fua habeat miracula, quoniam 81 
VJf quadrupedes oua gignunt,cham^leontes, lacerta, & qu,T diximus inter (erpentes. 
Pennatorum autem infeeeunda funt,qu£e aduncos habet unguestcenchris fola ex his (Ii 
pra quaterna mdit oua. Tribuit hoc auium generi natura, ut fecundiores eftent fugaces 
earum quam fortes.Plurima pariunt ftruthiocameli,gallinm,perdices,fali.Coitus auibus 
duobus modis:Fcrmina humicoGdente, ut in gallinis:aut ftante,ut in gruibus.Ouorum 
alia (unt candida, ut columbis, perdicibus: alia pallida, ut aquaticis: alia pundfis diftin/ 
meleagridum; alia rubri coloris, ut phaGanis,cenchridi. Intus autem omne ouum 

q a Uolucrum 



t§4 


C. PLINII N A T V R A L I S 


uolutfum bjcolor. Aquaticis lutei plus quam albi, idcp ipfum magis luridum quam c£te 
ris.Pilcium unusco!or,in quo nil candidi. Aulum Oua ex calore fragilia,ferpentium ex fri 
gore lenta,pifcium ex liquore moliia. Aquatiliu rotunda, reliqua fere fafligio cacumina/ 
ta.Exeuta rotundifiima fuiparte-,dum pariuntur,molli putamine,fed protinus durefcen 
te,quibufcunquc emergunt portionibus. Qu£ oblonga fint oua,gratioris faporis putat 
Horatius Flaccus. Fceminam ^dunt quee rotundiora gignuntur,reliqua marem. Vmbi/ 
licus ouis a cacumine irteft ceu gutta eminens in putamine. 

Deouorumgeneratione,incubatuauium#toitm Gap. liii 

Q V^dam omni tempore caeunt,utga!lttra, & pariunt,praterquam duobus menfi/ 
bus hyemis brumalibus. Ex rjs iuuenca: plura cp uctercs, (ed minora: # in eodem ^ 
fetu prima # nouiffima.Eft autem tanta fecunditas,ut aliqua & fexagena pariant, ali/ 
qu^ quotidie,aliqux bis die,aliqua in tantum ut effeta moriantur.Hadrianis laus ma i 
xima.Golumb^ decies anno pariunt,qusda # underiesria Aegypto etia brumali men/ 
fc.Hirundines,# merui#,#palumbi,# turtures bis anno pariut: c#teraauesfere(emel. 
Turdi io cacuminibus arboru luto nidifi'cantes,pene cotextimjn feceftu generant. A coi/ 
tu x.diebus oua maturefeunt in utero. Vexata autem galfince # columb#penna euulfa, 
aiiaue fimili iniuria,diutius.Omnibus ouis medio uitelh' parua ineft ueiut (anguinea gut/ 
ta,quod effe cor auium exiftimant,primu in omnreorporc id gigni opinantesiin ouo ccr 
te gutta falit, palpitatep. Ipfum animal ex albo liquore oui corporatur. Cibus eius in lu/ 
teo eft.Omnibus intus caput maius toto corpore,oculi coprefli capire maiores. Increfcen 20 
te pullo, candor in mediu uertitur Juteu circumfunditur. Vicefimo die,fi moneatur ouu, 
iam uiuecis intra putamen uox auditur. Ab eode tempore plumefcit,ita pofirus,ut caput 
fupra dextrum pedem habeat,dextera nero alam fupra capur. Vitellus pauladm deficit, 
Aues omnes in pedes naicunrur,contra quam reliqua animalia.Quaadam galline omnia 
gemina oua pariut, 8C geminos interduexcludut,ut Cornelius Celfusautoreft: alterum 
maiorem,alloqui negant omnino geminos excludi. Plus uicena quina incubanda fubi]ci 
uetant.Parere a bruma: incipiut; Optima fetura ante uernu #quino(ftiu.Pofl foiftitium 
nata non implent magnitudinem iuftam, tantocp minus quanto ferius proucnere. 

Deuitrjs&icemedqsincubandum. Cap. liiii 

O Va incubari intra x. dies#dita utiliffimu,uctera a.ut rccentiora infecunda. Subi]/ $0 
d impari numero debent. Quarto die poftquam coepere incubari, fi contra lumen 
cacumine ouoru apprehenfo una manu, purus# uniufmodi perluceat color,(lerilia exi/ 
(limatur effe, proq; eis alia (ubftituenda. Et in aqua eft experimentu,inane fluitat: itaqj 
■fidentia,hoc eft plena,fubrjci uolunt, Concuti uero experimento uetant,quoniam no gi/ 
gnant confufis uitalibus uenis. Incubitioni datur initium poft nouam Iunam,quia prius 
inchoata non proueniat. Celerius excluduntur calidis diebus.Ideo #flate undeuicefimo 
educunt fcetum,hyeme xxv. Si incubam tonuerit,oua pereunt: # accipitris audita uo/ 
ce uitiantur.RemediU contra tonitrum,dauus ferreus fub ftramine ouorum pofitus, aut 
terra ex aratro. Qu#dam aut & citra incubitum,(ponte natura gignunt, ut in Aegypti fi 
metis.Scitum de quodam potore reperitur, Syracufistamdiupotarefolitum,donecco/ 40 
operta terra fetum ederent oua.Quin #ab homine perficiuntur. 

De augurrjs ouorum. Cap. lv 

T Vlia Augufta,prima fu a iuuenta Tiberio C#fare ex Nerone grauida,cum parere uiri 
JLletnfexum admodum cuperet,hocufaeftpuellari augurio, ouumin (inufouendo, 
atque cum deponendum haberet, nutrici per finum tradendo, ne intermitteretur tepor. 
Nec fallo augurata proditur.Nuper inde fortafte tnuentum, ut oua in calido Iocoimpo/ 
fita paleis igne modico fouerentur,homine uer(ante,paritcrcp,# flato die illinc erumpe/ 
rec fetus. Traditur quadam arsgallinarrj cuiufdam, dicentisquod ex quaque effet. 
‘Narrantur# mortua gallina manticarum uifi fucccdentesinukem, # reliqua feramo 
- rc fa 



HISTORIAE tiBER X i§f 

te facientes,abftinetest£ fe a cantu. Super omnia eft anatum ouis (ubditis atque exclufis 
admiratio primo non plan£ agnofcentis fcetumrmox incertos incubitus foliicite couocan 
tis:poftremo Iamettta circa pifcin« ftagna, mergentibus fe pullis natura duce. 

Qu« gallinas optima:. Cap. Lvr 

’f*i AHinarum generofitas (peccatur crifta erecta, interdu 8C gemina,pennis nigris, ore 
Vjf rubicundo, digitis imparibus, aliquando SC fupcr quatuor digitos tranfuerfo uno. 
Ad rem diuirtam,lutco roftro pedibus^, pura: non uidentur: ad opertanea facra,nigr«. 
Eft & pumilionum genus non fterile in rjs, quod non in alio genere alitu, fed quibus cer/ 
ta fcecunditas rara,Si incubatio ouis noxia* 


io De morbis earum &temedrjs. Cap. lvii 

I Nimicifiima autem omniu generi pituita,maximeq^ inter meffis & uindemia tempus. 

Medicina in famc,&cubatus in fumo,fi utiq; ex lauro aut herba fabina fi'at:penna per 
tranfuerfas inferta nares, 8 C per omnes dies motaxibus allium cum farre,aut aqua perfu/ 
fus,in qualauerit no<ftua,aut cum femine uitis alba: cocftus:& quadam alia* 

De conceptu & numero foetus auium. Cap. Lvrii 

/^fOlumbm proprio rita ofculantur ante coitum. Pariunt fere bina ouarita natura mo 
v^/deratc,ut alqs crebrior fit fetus,alrjs numerofior. Palumbes 8C turtures plurimum 
terna, nec plus quam bis fere pariunt: atcp ita,fi prior foetus corruptus eft.quamuis tria 
pepererint,nunqua plus duobus educant.Tertium quod irritum eft,urinum uocant. Pa/ 
io lambes incubat foemina poft meridiana in matutinu, cetero mas.Columbf marem fem 
per & foeminam pariunt,priorem marem,poftridie foeminam. Incubat in eo genere am/ 
bo,interdiu mas,nodlu foemina.Exdudunt xx die. Pariunt i coitu quinto. Aeftate qui/ 
dem interdum binis menfibus terna «dunt paria.Nanqj xvm die excludut,ftatim con/ 
cipiunt.Quate inter pullos fiepe ouainueniutiir, &alfj prouolant,alq erumpunt.Ipfi de/ 
inde pulli quinquemeftres foetificant. Et ipfa: autem inter fe (fi mas n5 Gt)femin« «que 
faliunt,pariuntcp oua irrita,ex quibus nihil gignitur:qu« hypenemia Gr«ciuocant. 

Depauone,&anferibus. Cap. lix 

P Auo a trimatu parit.Primo anno unu aut alterum ouum,fequeti quaterna quinaue, 
csteris duodena,non amplius. intermittens binos dies ternosue parit, Si ter anno fi 
gallinis fubrjciantur incubanda.Mares ea frangunt defiderio incubantium. Quapropter 
no&u 8i in latebris pariunt,aut in cxcclio cubantes: 8i nifi molli flrato excepta frangun/ 
tur.Mares finguliquinis fufficiut coniugibus. Cum fingul« aut binas fuere,corrumpitur 
falaritate fcecuditas.Partus excluditur diebus ter nouenis,aut tardius tricefimo; Anferes 


in aqua coeunt,pariunt uere: aut fi bruma coiuere,poft folftitiu quadraginta prope. Bis 
anno,fi priorem fetum gallin^ excludant,alias plurima oua fedecim,paucifli'mafeptem* 
Si quis furripiat,pariunt donec rumpantur. Aliena non cxdudunr.Incubanda fubiici uti 
liffimum ix aut xi. Incubant femin« tantum tricenis diebus.Si uero tepidiores fint,ui/ 
gintiquinque.Pullis eorum urtica contadtu mortifera.Nec minus auiditas,nunc fatietate 
nimia,nunc fuamet ui:quando apprehenfa radice,morfii faspe conates auellere,ante coi/ 
4° la fua abrumput.Contra urtica remediu eft, ftrameto ab incubatu fubdita radix earum* 
De ardeolis: & quomodo {eruentur optime oua. Cap. lx 

A Rdeolaru tria genera,Ieucon,afterias,peIlos.Hi in coitu anguntur. Mares quidem 
/xcum uociferatu fanguinem etiam ex oculis profundunt. Nec minus mgre pariunt 
grauidee. Aquila tricenis diebus incubat,& fere maiores alitestminores uicenis, ut miluus 
& accipiter. Singulos fere parit, nunquam plus ternos,is qufegolios uocatur quaternos, 
coruus aliquando 8t quinos: Incubant totidem diebus,Cornicemincubantem maspa/ 
fcit.Pica nouenos,Melancoryphus fupra xx parit,{emper numero impari.-nec alia plu/ 
res,tanto fecunditas maior paruis. Hirundini c«ciprimo pulli, 8C fere omnibus quibus 
numerofior partus,Irrita oua,qu« hypenemia diximus, aut mutua feminm inter fe libi/ 

q % dinia 


186 


C. P L I NI I N A T V R A L I S 


ditiis imaginatione concipiut,aut puluere: nec columba tantum, fed 8i gallina, perdices, 
pauones,anfcres,chenalopeces.Sunt autem fterilia,&: minora,ac minus iucundi faporis* 

Si magis humida.Quidam & uento putant ea generari: qua de cau(a etiam zephyria ap 
pellantur.Hac autem uere tanto. Vrina fiunt,incubarionc dercli<fta,qua alrj cynofura di 
xere.Oua aceto macerata in tantum emolliuntur, ut per annutas tranfeant.Seruari ea in 
lomento,aut hyeme in paleis,aftate in furfuribus utilifsimu.Sale exinaniri creduntur. 

Qua: uolucrumfblaantmaIpariat,6dacfte nutriat. Cap. lxi 

V Olucrum animal parit uelpertilio tantum,cui 81 membranacea pinna uni.Eade fo 
Ia uolucru ladte nutrit ubera admouens,geminos uolitat amplexa infantes, fecuqj 
deportat. Eidem coxendix una traditur,& in cibatu culices gratiftimi. io 

De conceptu uipera & partu,& qua: terreftriu oua pariant. Cap. lxii 

R Vrfusin terreftribus oua pariut ferpentes,de quibus nondu dictu eft. Coeunt com 
plexu,adeo circumnotata fibi,ut una exiftimari biceps pdfltt. Vipera mas caput in> 
ferit in os, quod illa abrodit uotaptatis dulcedine. Terreftrium eadem fola, intra fe parit 
oua unius coloris,& mollia ut pifces. Tertia die intra uterum catulos excludit: deinde fin/ 
gulos diebus fingulis parit, uiginti fere numero. Itaq? catera tarditatis imparientes, per/ 
rumpuc latera,occifa parente.Catera ferpentes cotecta oua in terra incubant,& fetu fe/ 
quente exctaduit anno.Crocodili uicibus incubant mas St femina. Sed reliquoru quo<£ 
terreftriu reddatur generatio. De generatione terreftriu. Cap. LXiir 

B Ipcdum folus homo animal gignit.Hominitantum primi coituspcenitentia, augu/ 
riumfcilicet uitaa poenitenda origine. Cateris animalibus ftati per tempora anni 
cotjcubitus,homini(ut dicftum eft)omnibus horis dierum norftiumcp.Catcris (arietas in 
coitu,homini prope nulla.Meflalina Claudi] Cafaris coniunx, hanc regalem exiftimas 
palmam, elegit id in certamen nobiliffima e proftitutis ancilla mercenaria ftipis, eamqj 
die ac no<fte fuperauit quinto ac uicefimo concubitu. In hominum genere maribus diuer 
ticula Veneris excogitata,omnia fcelere natura,fetninisuero abortus.Quantum in hac 
parte multo nocentiores quam ferte fumus C Viros auidiores Veneris hyeme, feminas 
aftate,Hefiodus prodidir.Coitus auerfos elephantis,camelis,tigribus,lyncibus, rhinoce 
rori,leoni,dafypodi,cuniculis,quibus auerfa genitalia.Cameli etiam folitudines,aut fecre 
ta certe petunt,neq] interuenire datur fine pernicie.Coitus tota die eft tantum rjs ex om/ ia 
nibus ; quibusfoiidaungula.Inquadrupedumgenere mares olfadtus accendit. Auertun/ 
tur Si canes,phoca, lupi,in mediocp coitu, inuiticp etiam coharent.Supradidtorum ple/ 
rifque fcemina:priores fuperueniunt,reliquis mares. Vrfi autem,ut dirftum eft, humani/ 
tus ftrati: Herinacei ftantes ambo inter fe ccmp!exi:Feles mare ftante,fcemina fubiacen 
te: Vulpes in latera proiecla,maremcp fcemina amplexa.Taurorum ceruorumq? fcemi 
na: uim non tolerant, ea de caufa ingrediuntur in conceptu. Cerui uiciflim ad alias tranfi 
cunt,& ad priores redeunt. Lacerta, ut ea qua fine pedibus funt,circumplexu Venerem 
nouere.Omnia animalia quo maiore corpore,hoc minus fcecunda funt,Singulos gignut 
elephanti,cameli, equi: Acanthis duodenos,auis minima. Oeyftimepariunt, quapluri/ 
mos gignunt. Quo maius eft animal, tanto diutius formatur in utero.Diutius geftantur 4 » 
quibus longiora funt uita fpatia. Neque crefcentium tempeftiua ad generandum atas, 
Qua folidas habent ungulas,fingulos:qua bifulcas,& geminos pariunt. Quorum in di/ 
gicos pedum fiffura diuifa eft, eo numerofiora in fetu. Sed fuperiora omnia perfeftos 
adunt partus, hac inchoatos, in quo funt genere leana,urfa,8C uulpes.lnformia etiam 
magis quam fopradicla, urfe pariunt, rarumqj eft uidere parientes. Poftea lambendo 
cakraciunt fetus omnia ea, 8£ figurat. Pariunt plurimum quaternos. Cacos aurem gi/> 
gnunt canes,lupi,panthera,thoes.Canum plura genera: Laconica orftairSmenta 
utrinque generant. Ferunt l x. diebus , St plurimum tribus. Gatera canes 8i femeftres 
coitum patiuntur. Implentur omnes uno coitu.Quf ante iuftutn tempus concepere, diu 



H I $ T O a. I AE LIBER ' X 187 

rfust&coshabent catulos,nec omnes totidem diebus. Exiftimatur in urina attollere crus 
fere iemeftres,id eft iignum cSfummati uirium roboris,femina hoc idem fidentes.Par/ 
tus duodeni,quibus numeroiiffimi,extero quini,feni, aliquando fingu Ii, quod prodigio/ 
futn putant:(Tcut omnes mares, aut omnes feminas gigni. Primos quoque mares par i/ 
unt,m ceteris alternant, fi ineant oportuno & redlo menfe. Ineuntur a partu fexto men/ 
fc.Odonos Laconica pariunt. Propria in eo genere maribus laboris alacritas. Viuut La 
conici annis denis,feminx duodenis: aetera genera xv. annos, aliquando uiginti. Nec 
tota iuastate generant,fere d xii.definetes.Felium Si ichneumonum reliqua,ut canum* 
Viuunt annis {enis.Dafypodesomrti men{epariunt,&fuperfoetant ficut lepores. A par/ 
i>tu ftatim implentur * Concipiunt quamuis ubera ficcante fcetu. Pariunt non ca:cos. Ele/ 
phanti,ut diximus, pariunt fingulos, magnitudine' uituli trimeftris. Cameli duodecim 
menfibus ferunt: a trimatu pariunt uere,irerumqj poft annum implentur d partu. Equas 
autem poft tertium annum, aut poft unum ab enixu utiliter admitti putant,coguntq2 in 
uitas.Et mulier feptima die concipere facilime creditur. Equaru iubas condere prscipiur, 
ut almorum in coitu patiantur humilitatem: comantes enim gloria fuperbire.A coitu fo/ 
Inanimalium currunt ex aduerfo aquilonum auftrorumue,prout marem aut feminam 
concepere.Colorem ilico mutant rubriore pilo,uel quicunq? fit plenioreihoc argumento 
delinunt ad niteere etiam uolentes.Nec impedit partus quaidam ab opere,fallunt^ gra 
uidn. VicifTe Olympiapriegnaeetn Echecratidis Theffali inucnimus.Equos,&canes, 5 £ 
i» faes initum matutinum appetere, feminas autem poft meridiem blandiri,diligentiores 
tradunt : Equas domitas lx. diebus equite, antequam gregaies:Sues tantum coitu fpu/ 
mam ore fundere: Verrem fubantis audita uoce, nifi admtttatur,cibum no capere ufque 
in raaciemtfeminas autem in tantum efferari,ut hominem lacerent, candida maxime ue 
fte indutum. Rabies ea aceto mitigatur natura: afperfo. Auiditascoitusputatur& cibis 
ficriificut uiro eruca, pecori cepa.Qu^ ex feris mitigentur,non cocipere,ut anferes:apros 
uera tarde, ceruos,nec nifi ab infantia educatos.Mirum eft, quadrupedum prsgnates 
Venerem arcent, prnter equam Si fuem. Sed fuperfetant Si dafypus Si lepus tantum. 

De uaria generatione animalium. Cap. Lxriu 

Q Vscunque animal pariunt, in capita gignunt, circumado fub enixum fetu, alias 
in utero porredto. Quadrupedes geftantur extenfis ad longitudinem cruribus, 5 £ 
adaluumfuam applicatis: homo in femet conglobatus, inter duo genua naribus fitis. 
Molas,de quibus ante diximus,gigni putant, ubi mulier non ex mare, ueru ex (emeripfii 
tantum conceperitrideo nec animari, quia non fit ex duobustakricemq? habere per fe ui/ 
tam iilam, qus fatis arboribus^ contingat. 

De murium fetu. Cap. lxv 

"P X omnibus qusperfedos fetus,(ues tantu Si tiumerofos sdunt:item plures, con/ 
IZ/tra naturam folidipedum aut bifulcoru. Supra cuncta eft murium fetus,haud fine 
cundarione dicendus,quanq? fub autbre Ariftotcle Si Alexandri Magni militibus gene 
ratioeorum lambendo conflare no coitu dicitur:ex una genitos cxx tradiderunt, apud 
40 Perfasuero praegnantes & in utero parentis repertas.Et falis guftatu fieri prsegnates opi 
nantur.Itaq? definit mirueffe,unde uis tanta meffes populetur rnuriu agreftiu: in quibus 
illud quoque adhuc latet,quonam modo iila multitudo repente occidat.Nam nec exani 
naes reperiuntur, neque extat qui murem hyeme in agro effoderit. Plurimi ita ad Troa/ 
demproueniunt:Ec iam inde fugauerunt accolas. Prouehtus eorum ficcitatibus tradunt: 
& iam obituris uermiculu in capite gigni.Aegyptrjs muribus durus pilus,ficut herinaceis. 
Iidem bipedes ambulat,ceu alpini.Cum diuerfi quoq^ generis coiere animalia,ita demu 
gcneratitjfi tempus nafcendi par habet. Quadrupedum oua gignentium lacerta ore pa/ 
rere(utcreditur uulgo) Ariftotelcs negat: neque incubant e^dem,oblita quo fint in loco 
enix*,quoniam huic animali nulla memoria.Itacjj catuli perfe erumpunt. 

q 4 De 


18S 


C. P LI NI t KATV RA LIS 


De fpina hominis anguem nafci. Cap. lx vi 

A Nguem ex medulla hominis ipin£ gigni,accepimus i multis* Pleracg enim occul/ 
XXta St exta origine pfoueniunt,etiam inquadrupedum genere 

De falamandra. Cap. lxvi 

S icut falamandra,animal lacerti figura,ftellatum nunquam nifi magnis imbribus pro/ 
uenicns,& ferenitate deficiens* Huic tantus rigof,ut ignem tactum extinguat, no alio 
modo quam glacies.Eiufdem fanie,qu£ ladlea ore uomirur,quacunc^ parte corporis bu 
mani contad;a,toti defluunt pilittdqj quod contadrum cft colorem in uitiliginem mutat. 
De fis qux naicuntur ex non genitis, St qua: nata 
nihil gignunt Cap. lxviii la 

Vxdam uero gignuntur ex non genitis, St fine ulla fimili origine ut fupradida: St 
V^qusecuuqj :cfl:as aut uer, ftatumcg tempus anni generant. Ex fis quadam nihil gi¬ 
gnunt, ut falamandra. Necgeftfis genus mafculinum foemineumue, ficut neque in an/ 
guilIis,omnibuscj? qua: nec animal nec ouum ex icfe generant. Neutrum efl: 8t oftreis ge 
nus,& ceteris adherentibus uado uel faxo. Qu« autem per fe generantur,fi in mares ac 
fceminas deferipta funt, generant quidem aliquid coitu, fed imperfedtum &C difli'mile,& 
ex quo nihil amplius gignatur,ut uermiculos mufra. Id magis declarant natura eorum, 
quminfeda dicuntur,ardum explanationis omnia, Si priuatim dicato opere narranda. 
Quapropter ingenium pradtdorum St reliqua fubtexat diflertatio. 

De fenfibus animalium. Cap. lxix 20 

E Xfenfibus ante ratera homimta&us,deindeguft:us:reIiquis fuperatur a multis. 

Aquila: clarius cernunt,uultures (agacius odorantur,liquidius audiunt talpx ebrutg 
terra, tam denfo atque furdo natura elemento. Praterea uoce omnium in fublime ten/ 
dente,fermonem exaudiupt: Si fi de fis loquare,intelligere etiam dicuntur, &profugere. 
Auditus cui hominum primo negatus efl:, huic St fermonis ufos ablatus: nec iunt natu/ 
raiiter furdi, ut non fidem fint St muti. In marinis oftreis auditum eflfe non efl: uerifimile, 
fed ad ibnum mergere fe folent.Ideo 6 C filen.tium in mari pileantibus. 

Auditum Si olfactum eflepiicibus. Cap. lxx 

P lfces quidem, auditus nec membra habent nec foramina, audire tamen eos palam 
efl: utpote cum plaufu congregari feros ad cibum confuetudine in quibuiHam uiua/ 
rfis fpe3:etur:& in pifeinis Cafaris,genera piicium ad nomen uenire,quofdam fingulos. 
Itaque produntur etiam clariflime audire,mugil,lupus,falpa,chromis, St ideo in uadoui/ 
uere.Olfadlus fis efle manifefte patet. Quippe non omnes eadem eica capiuntur, &prr/ 
us quam appetant,odorantur. Quofdam Si ipeluncis latentes, falfamento illitis faucibus 
fcopulfipifcator expellit,ue Iut fui cadaueris agnitionem fugicntcs.Conueniuntc^ ex alto 
etiam ad quofdam odores, utfepiam uftam,&poIypum:qu£ideoconficiuturin naffas* 
Sentini quidam nauium odorem procul fugiunt, maxime tamen piicium fanguinem. 
Non poteft: petris auelli polypus: idem cunila admota,ab odore protinus refilit.Purpu/ 
raquocp fcetidis capiuntur. Nam de reliquo animalium genere quis dubitet? Cornus 
ceruini odore ierpentes fugantur, fed maxime ftyracis:Origani,aut calcis,aut fulphuris, 40 
formira necantur.Culices acida petunt,ad dulcia non aduolanr. 

Ta&um communem efle omnibus. Cap. lxxi 

T A&us fenfus omnibus efl:, etiam quibus nullus alius: nam St oftreis 8t terreftribus 
uermibus quoqj. Exiftimauerim omnibus ienium 8t guftatus efle. Cur enim alios 
alia fapores appetunt C in quo uel pracipua natura architedlio. Alia dentibus pradan/ 
tur, alia unguibus, alia roftri aduncitate carpunt, alia latitudine ruunt, alia acumine ex/ 
C3uant, alia fugunt, alia lambunt, (orbent, mandunt, uorant. Nec minor uarietas in pe/ 
dum miniflerio, utrapiant, diftrahanr,teneant,premant,pendeant,telluremfcabere 
nonceflent. 

Qus 



H I S T ORI AE t I 2 E R 


.iS* 


Quo ucnenisuiuant,8C quo terra. Cap. txxir 

TEnems caprea SC coturniccs(ut diximus)pinguefcunt,p!acidi(5ima animalia: at ietv 
V pentes ouis,(peclanda quidem draconu arte. Aut enim folida hauriut,G iam fauces 
capiunt, quo deinde in fcmetcouoluti frangunt intus, atcp ita putamina excutiunt; aut fi 
tenerior eft SC catuli adhuc otas,orbe apprehenfa fpiro,ita fenfim uchcmetcrqp proftrin 
gunt,ut amputata parte ceu ferro, reliquam qua; amplexu tenetur,forbeat. Simili modo 
ambus dcuoratis (olidis, contentione plumas,SC offa reuomunt. Scorpiones terra uiuut; 
SerpentcS;Cum occafio eft,uinum procipue appetunt, cum alioquin exiguo indigeatpo 
tu. Eredem minimo 8C pene nullo cibo, cum adferuantur indufo: ficuti aranei quoque» 
to alioquilucffuuiuentes.Ideo nullum interitfamcautfiti ucnenatum,N&m nequecaloc 
his, neque fanguis, neque fudor, quoauiditatcm naturali fale augent. In quo genere o/ 
mnia magis exitialia, fi (uum genus edere antequam noceant. Condit in thcfauros ma/ 
xillarum cibum fphingiorum SC fatyrorum genus: mox inde finfim ad mandendum ma 
nibus expromit.Et quod formicis in annum folenne cft,his in dies uel horas. 

De cibo SC potu quorundam. Cap. txxiri 

V Num animal digitos habentium herba alitur,lepus;fed SC fruge folidipedeSjSC e bi 
fulcis fues omni cibatu SC radicibus.SoIidipedum uolutatio propria.Serratoru deti 
tium carniuora funt omnia. Vrfi SC fruge,fronde,uindemia,pomis uiuurit SC apibus,can/ 
eris etiam 5C formicis:Lupi,utdiximus,SC terra in fame* Pecus potu pinguefeit, ideo fal il/ 
io lisaptifsitnusiitem ueterina, quanquam SC fruge SC herba;fed ut bibere (ecedunt.Rumi/ 
nant,proter iam didta,fyluefi:rium cerui,cum d nobis aluntur. Omnia autem iacentia po 
tiusquatn ftantia, 8C hyetne magis cp affate, feptenis fere menfibus.Pontici quocp mu/ 
res (imili modo remandunt. In potu, quibus (errati dentes,lambunt:Et mures ht uulga/ 
res,quamuis ex alio genere fint.Quibus cotirtui dentes,forbent,ut equi,boues.Neutrutn 
urfi/ed aqua quoq3 morfu ubrant.In Africa maior pars ferarum oftate no bibut,inopia 
imbrium:Quam ob caufam,capti mures Libycijfi biberint,moriutur.Qrygem perpetuo 
fitientia Africa generat,SC natura loci potu carentem,SC mirabili modo ad remedia fitien 
tium.Nanq? Getuli latrones co durantauxilio, repertis in corpore eorum falubernmili/ 
quoris ueficis* Infigunt in eadem Africa pardi codenfa arboru, occultatiqj earum ramis» 
in protereuntia defiliunt,atq? e uolucrum fede graffantur.Feles quide quo filentio,quam 
leuibus ueftigf]s obrepunt auibus C quam occulco (peculatu in mufculos exiliuntrExcre/ 
menta fua efioffa obruunt terra,intelHgentes odorem illum indicem fili effe. 

Quo inter fe difsideat,SC quo inter fe conueniatir. Cap. lxxiiii 

E Rgo SC alios quofdam (enfus effe quam (upradidlos,haud difficulter apparet.Sunc 
enim quodahis bella amicitioqjjinde SC afiFedtus,proter illa quo de quibufq; eoru 
fuis diximus locis.Difsident olores SC aquila: Coruus SC chlorio,nodu inuice oua exqui 
rentes.Stmili modo coruus 8C miluus,illo proripiente huic dbos: Cornices 8C nodluaiA/’ 
quilo SC trochilus(fi credimus)quonil rex appellatur auium:NocffuoSCeotero minores 
aues.Rurfus cum terreftribus muftela SC cornix:Turtur SC pyralis:Ichneumones uefpo, 
4° SCphalangia aranei. Aquatico, anates SC gauio.Harpo SC triorcbes accipiter.Sorices SC 
ardeolo,inuicem fcetibus infidiantes.Aegithus auis minima cum afino.Spinctis enim fe 
fcabendi caufa atterens,nidos eius difsipat; quod adeo pauet,utuoce omnino raderis au 
dita,oua erjciat,pulli ipfi metu cadant.Igitur aduolans ulcera eius roftro excauat. Vulpes 
SC Nili angues: muftelo SC fues. Aefalon uocatur parua auis, oua corui frangens, cuius 
pulli infeff antur d uulpibus. Inuicem hoc catulos eius ipfamq? uellit. Quod ubi ufderut 
corui,contrd auxiliantur, uelut aduerfuscommunem hoftem.Ec acanthis in (pinis uiuit, 
idcirco afinos SC ipfa odit, flores fpino deuoraces.Aegithum uero anthus in tantu.ut faa 
guinem eorum credant non coire, multiscp ob id ueneficrjs infament. Difsident thoes SC 
leones, SC tpinima oque .ac maxima.Formicofam arborem forices cauent.Librat araneus 

< fefilo 



fc>q c... PLINII N A T V R A L I S 

fe filo in caput ferpentisporrcdla fub umbra arboris fua: tantaq; ui moifu cerebrum ap 
prehendit, ut {Iridens fubinde,ac uertigine rotata,ne filum quide defuper pendetis ruro/ 
pere,adeo non fugere queatinec finis ante morte efl.Rurfus amici pauones Si columba?, 
turtures 8i pfittaci, merula? 8i turdi, cornix & ardeola, contra uulpium genus communi¬ 
bus inimicitiis. Harpe Si miluus contra triorchyn. Quin Si affedlus indicia funt etiam in 
ferpentibus,immitiffimo animalium genere» Dicta funt, qua? Arcadia narrat de domino 
a dracone feruato,& agnita uoce hominis.De afpide miraculum Philarcho reddatur: Is 
enim autor efl, cum ad menfam cuiufdam ueniens in iEgypto aleretur aflidue, enixam 
catulos,quorum ab uno filium hofpitis interemptum: illam reuerfam ad confuetudinem 
cibi,intellexiffe culpam,& necem intulifle catulo, nec poftea in te&um id reuctfam. 

De fomno animalium» Cap. lxxv 

QOmni qu£flio non obfcuram coniedlationem habet» In terreflribus, omnia quscor 
Ohabent,dormire manifeftum efl.Aquatilia quoqj exiguum quidem etiam qui decs/ 
teris dubitant,dormire tamen exiflimant:non oculorum argumento, quia nonhabetge 
nas,uerum ipfa quiete cernuntur placida ceu foporata, neqj aliud quam caudas mouetia 
Si ad tumultum aliquem expauentia. De thynnis confidentius affirmatur. Iuxta ripas 
enim aut petras doi miunt.Plani aute pifeium in uado, ut manu fepe tollantur.Nam dcl 
phinfibalenaeq? flcrtentes etiam audiuntur.Infedla quoq? dormire filentio apparet,quia 
nec luminibus quidem admotis excitentur. Homo genitus premitur fomno per aliquot 
menfesideinde longior in dies uigilia.Somniat flatim infans. Nam Si pauore expergifei/ i0 
tur,&fudlum imitatur.Quidam uero nunquam, quibus mortiferu fuifle fignum contra 
confuetudinem fbmnium,inuenimusexempla.Magnus hic inuitat locus, Si diuerfis refer 
tus documentis, utrumne fiat aliqua prasfeita animi quiefcentis:qua fiant ratione, an for/ 
tuita res fit,ut pleraqj.Et fi exemplis agatur,profedo paria fiant. A uino Si a cibis proxi 
ma,atque in redormitione uana cfle uifa, prope conuenit. Efl: autem fomnus nihil aliud, 
quam animi in medium fefe recefius.Pr^tet hominem fomniare equos,canes,boues,pe/ 
cora,capras,palam eft.Ob hoc creditur Si in omnibus, qua; animal pariant. De fis qua 
oua gignunt, incertum efl, fed dormire ea certum. Verum ad infedla tranfeamus. Hac 
nanque reflant immenfiefubtilitatis animalia, 

jo 

C. PLINII SECVNDI NATVRALIS HI 
STORIAE LIBER VNDBC.IHVS 





t N T immenfce fubtilitatis animalia: quando aliqui ea 
H neque fpirare, 8i finefanguine efTe etiam prodiderunt. 

De infedlorum genere. C ap. r 

[ Vita hac & multigena, terreflriu uolucrumqj uita.AIia 
pennata,ut apesialia utroq; modo, ut formica: aliqua Si 
i pennis Si pedibus carentia, Et iure omnia infetfla appellata ab 
dj incifuris,quanunc ceruicum loco,nuncpccflorum atque alui 4° 
i pracincfla feperant mebra,tenui modo fiflula cohgretia. Aliqui 
bus uerojtton tota incifura eas ambiente rugas, fed in aluo, aut fuperne tantum,imbrica/ 
tis flexilibus uertebris, nufqu^m alibi fpejflatiore naturg rerum artificio» 

De fubtilitate in his natura* Cap. n 

TN magnis fiquide corporibus,aut certe maioribus,facilis officina fequaci materia fuit, 
JLln his tam paruis,atcptam nullis,quaratio,quanta uis,quam incxrricabilis perftcflioC 
Vbi tot fenfus collocauit in culicecEt funt alia diclu minora.Sed ubi uifum in eo prateti' 
ditCubi guflatum applicauit; ubi odoratu inferuitC ubi uero truculentam illa & portione 
maximam uoceingenerauit? qua fubtilitatepennas adnexuitCpralongauitpedum cru/ 


ra? 




ra^ifpoluitieiunacaueam uti aluu,auidam fanguinis,S?potiflfimum humani fitfm accert 
ditCTelum ucro perfodiendo tergori, quo ipiculauitingenio.Atqj ut in capaci curo cerni 
n5 pofsit exilitas,ita reciproca geminauit arce, ut fodiendo acuminatu pariter forbedoq? 
fiftuiofum eflfet.Quos teredini ad perforanda robora cu fono tefte dentes affixit,potifsf 
mumc£ e ligno cibatu fecit? Sed turrigeros elephantoru miramur humeros, tauroruq? 
colla,& truces in fublime iadtus, tigrium rapinas,leonu iubas, cum reru natura nufquatn 
magis qudm in minimis tota fit. Quapropter qujcib,ne hrec legentes,quonia ex his (per/ 
nant multa,etia relata faftidio damnent,cum in cotemplatione naturxnihilpoisit uideri 
fuperuacuum. Vtrum ipirent,an habeant fanguinem. Cap. irt 

io TNfecila multi negarut (pirareddep ratione perfuadentes,quonia uifceri interiori nexus 
Xfpirabilis non ineflfetdtaqj uiuere ut fruges,arborescptfed plurimum intereflfe,{piret ali 
qaid an uiuat. Eadem de caufa nec fanguinem rjs eflfe, qui fit nullis carentibus corde atqj 
iecore.Sic nec fpirareea quibus pulmo defit. Vnde numetoia quieffionu feries exoritur. 
Iidem enim Si uocem eflfe his negant, iti tato murmure apum,cicadaru fono,&aIrjsqu£ 
fuis animabuntur locis. Nam mihi contuenti fe perfuafit rerum natura,nihil incredibile, 
cxsftimare de ea.Nec uideo cur magis pofsint non trahere animam talia,& uiuere,quam 
fpirare fine uifeeribustquod etia in marinis docuimus, quamuis arcente Ipiritum denfita/ 
te & altitudine humoris. Volare quidem aliqua,animatu carerein ipfo ipiritu umentia* 
habere fenfum uiiflus,generatioms,operis,atqj etiade futuro curam: 8C quamuis no fine 
2 o membra,qu$ uelut carina fenfos inuehant,eflfe tamen his auditum,olfa<feurn,gufl:atum* 
eximia prreterea naturte dona, folertiam, animum, artem,quis facile crediderit?Sangui/ 
nem non eflfe his fateor, ficut ne terreftribus quidem cundtis,uerum fimile quiddam. Ve 
fepiafin mari fanguinis uicem atramentu obtinet,purpurarum generi inferor illefuccusi: 
(ic 5 1 infedlis quifijuis efl: uitalis humor,hic erit & fanguis,donec exiftimatio iua cuicp fit. 
Nobis propofitum efl:,naturas rerum manifcftas indicare,non caufas iudicare dubias. 

De corpore eorum. Cap. mi 

I Nfedla,ut intelligi pofsit,no uidentur neruos habere,nec oflfa,nec lpinas,nec cartilagfe; 

nem,nec pioguia,nec carnes, ne cruftara quidem fragilem, ut quteda marina,nec qu^ 
iure dicatur cutis:fed medite cutufda inter omnia hasenaturm corpus, arenti fimile, neruo 
jo mollius, in reliquis partibus ficcius uerius quam durius.Et hoc folum his efl:,nec prqterea 
aliud.Nihii intus, nifi admodu paucis inteftinu implicatu.Itacp diuulfis praecipua uiuaci/ 
tas,&partiu fingularu palpitatio.Quia quaecuqj efl: ratio uitalis,iila no certis inefl: mem/ 
brisjed toto in corpore,minime tamen capitetfolumcp no mouetur,nifi cu pectore auul/; 
ftim.In nullo genere plures funt pedes.Et qbus ex his plurimi,diutius uiuut diuulfa, ut in 
fcolopendris uidemus.Habent aut oculos, pmercg e fenfibus tadtu atcp guftatu,aliqua 
& odoratu,pauca S£ auditu. De apibus. Cap. V 

S Ed inter omnia ea principatus apibus, & iure praxipua admiratio, folis exeo genere 
hominu caufa genitis.Mella contrahut, fuccumq? dulciffimum atq^ fubtili(simum,ac 
faluberrimum.Fauos confingunt Si ceras.Iliae ad ufus uit£ laborem tolerant,opera confit 
43 ciunt,R.emp.habent,cofilia priuatim ac duces gregatim:8£ quod maxime miru fit mores 
habent.Praeterea cu fint necp manfueti generis, necp feri,tamen tanta efl: natura rerum* 
ut prope ex umbra minimi animalis, inedparabile eflfecerit quidda.Quos efficacis indu/ 
ftriaeqj tanta: coparemus neruos? quas uires? quos ratione medius fidius utros? hoc cet 
teprafl:antioribus,qUo nihil nouere nifi commune. Non fit de anima quafl:io,coftet 82 
defanguine,quantulum tamen eflfe in tantulis potefh Aeftimcmus poflea ingenium. 

Qui ordo natura in eis. Cap. Vi 

H Yeme conduntur. Vnde enim ad pruinas niuesqp,S£ aquilonu flatus perferendos 
uires? Sane Si infedla oia, fed minus diu, qua parietibus noftris occultata mature 
tcpsfiut.Circa apes aut temporu locorumue ratio mutata efl,aut errauerut pnores.Con 

duntur 



Ipz 


c. PLINII NATVRALIS 


duntur a uergiliarum occafu,fed latent ultra cxortumradeo non ad ueris initium, ut dixe 
re,nec ut qusfq? in Italia de alueis exiftimat. Ante fabas florentes non exeunt ad opera & 
labores,nullusq?,cum per coelum Iicuit,ocio perit dies.Primum fauos conftruunt,ceram 
fingunt,hoc eft,domos cellasqj faciut.Deinde fobolem,poftea mella,ceram ex floribus, 
melliginem e lachrymis arborum qua; glutinum pariunt, falicis, ulmi,harundinis,fucco, 
gummi,refina. His primum alueum ipfum intus totum, ut quodam tecftorio illinunt, & 
alfjs amarioribus fuccis contra aliarum beftiolaru auiditates:id fe fadluras con(cite,quod 
concupifci poflit.His deinde fores quoq; latiores circumftruunt. 

De uocabulis operis. Cap.vir 

P Rima fundamenta comofin uocant periti,fecunda piflbceron, tertia propolin, inter j» 
coria ccrascp, magni ad medicamina ufus. Comofis crufta eft prima,faporis amari. 
Piftbceros fuper eam uenit, picantiu modo ceu dilutior, cerx initium plerum q? e mitiore 
gummi.Propolis craflioris iam materi^ additis floribus,nondu tamen cera, fed fauorum 
ftabiiimentum, qua omnes frigoris aut iniurte aditus obftruuntur, odore & ipfa etiam. 
num graui, ut qua plericppro galbano utantur.Prreter hxc couehiturerithace,quam ali/ 
qui fandaracam,alrj cerinthum uocant.Hic erit apum dum operantur cibus, qui fepe in/ 
uenitur in fauorum inanitatibus fepofitus,5£ ipfe amari faporis. Gignitur aut rore uerno, 

8C arborum fucco,gumi modo,africi minor,auftri flatu nigrior,aquilonibus melior & ru/ 
bens plurimus in Gracis nucibus,Menecrates florem efle dicit,futurre meflis indiciu, fed 
nemo prster eum. Ex quibus floribus opera fiant. Cap.vm 20 

C Eras ex omniu arborum fatorumcp floribus cofingunt,excepta rumice & chenopo 
de. Herbaru ha:c genera. Falfb excipitur K fpartu, quippe cu in Hifpania multa in 
fpartarrjs mella herba eam fapiant.Falfo 8C oleas excipi arbitror,quippe oliua: prouentu 
plurima examina gigni certu eft.Frucftibus nullis nocetur.Mortuis ne floribus quide no 
modo corporibusinfidut. Operatur intra iexagintapaflus. Et fubinde cofiimptis in pro 
ximo floribus, fpeculatores ad pabula ulteriora mittut.Nodlu deprehenfe in expeditio 
rie,excubat fapin^jUt alas a rore protegat. De amatoribus earu. Capi ix 

N E quis miretur amore earu captos, Ariftomachu Soleniem duodefexaginta annis 
nihilaliud egifle.-Philiicu uero Thafiuin defertis apes colente Agriu cognomina/ 
tumrqui ambo fcripfere de his. Ratio operis. Cap. x 30 

T> Atio operis:Interdiu ftatio ad portas more caftroru,no<ftu quies in matutinum,do/ 
XVnec una excitet gemino aut triplici bombo,ut buccino aliquo.Tunc uninerfe prouo 
lant,G dies mitis futurus eft. Prsdiuinant enim uentos imbrescp, & tunc Ce continent te/ 


«ftis.Itaq? temperie cxli ( 8C hoc inter prafeita habet) cum agmen ad opera proceflit,alig 
flores aggerunt pedibus,alie aquam ore,guttascp lanugine totius corporis.quibus eft ca 
rum adolefcentia, ad opera exeunt, 81 fupraduftaconuehunt; feniores intus operantur. 
Quit flores comportant,prioribus pedibus femina onerant,propter id natura fcabra,pe 
des priores roftro:tot£ecp onuft# remeant farcina pandats.Excipiunt eas ternf aut qua 
tern^,atque exonerant.Sunt enim intus quoque officia diuifa.Alia; fttuunt,ali? poliunt, 
al ix fuggerunt,ali^ cibum comparant ex eo quod allatum eft. Necp enim feparatim ue/ 40 
fcuntur, ne in^qualitas operis 8C cibi fiat 8C temporis.Struunt orfa ea concamerationeal/ 
uei,textumcp uel uique ad fumma tecfta deducunt,limitibus binis circa fingulos arcus, ut 
alqs intrent,alrjs exeant.Faui iuperiore parte affixi, 8t paululum etiam lateribus fimul hx 
rent, 8i pendent unL Alueum non cotingunt,nunc obliqui,nunc rotundi,qualiterpopo/ 
Icit alueus: aliquando 8t duorum generum,cum duo examina concordibus populis diffl 
miles habuere ritus.Ruentes ceras fulciunt,pilarum intergerinis a folo fornicatis, ne defit 
aditus ad farciendum. Primi fere tres uerfus inanes ftruuntur, ne promptu fit quod inui/ 
tetfurantem. Nouiffimimaximeimplentur meile, ideocjpauerfo alueo fauieximuntur. 
Gerula: fecundos flatus captant. Si cooriatur procella, apptehenfi pondufculolapillife 

librant 



historiae LIBER XI h$ 

librant. Quidam in humeros eum imponi tradunt.Iuxta uero terram uofant in aduerfb 
flatu ucpribus hebetato.Mira obferuatio operis.Ceffanttum inertiam notant, caligant 
mox & puniunt morte.Mira munditia. Amoliuntur omnia e medio,null»c|j inter opera 
fpurdti:E iaeent. Quin Si excrementa operantium intus,ne longius recedant,unu conge/ 
fla in locum,turbidis diebus & operis otio egerunt.Cum aduefperafcit,in alueo ftrepunt 
minus ac minus,donec una circumuolet,eodem quoexcitauitbombo,ceu quietem cape/ 
re imperans:& hoc caftrorum more. Tunc repente omnes conricefcunt. 

De fucis. Cap. xi 

T~\Ornos primum plebei cxsdificant, deinde regibus. Si fperatur largior prouentus, 
io JL^adqciuntur cotubernia Si fucis.His cellarum minim§,fed ipfi maiores apibus. Sunt 
aute fuci,One aculeo uelut imperfedt» apes,noui(sim^<^ & fefsis 8C iam emeritis inchoa/ 
ts,ferotinus fcetus,Si quafi feruitia uerarum apum.Quamobrcm imperant rjs,pritnosqj 
in opera expellant, tardantes fine clementia puniut.Neque in opere tantum,fed in fcetu 
quoque adiuuant eas,multum ad calorem conferente turba.Certe quo maior fuerit mu! 
titudo,eo maior fiet examinum prouentus. Cum mella cceperunt maturefeere, abigunt 
eos;mu!t»cp fingulos aggreflfe trucidant. Nec id genus nifi uere coipfcicur. Fucus adem 
ptis alis in aiueu reiedtus, ipfe caseris adimit. Regias imperatoribus futuris in una parte 
aluei extruunt amplas,magnificas, feparatas, tuberculo eminentes: quod fi exprimatur. 



cellas replent. Qus natura mellis. Cap. xii 

V Enit hoc ex aere,Si maxime fideru exortu praripued^ ipfo firio explendefcente fir, 
nec omnino prius uergiliaru exortu fublucanis temporibus, Itaque tum prima au/ 
rora folia arborum meile rofeida inueniuntur: ac fi qui matutino fub dio faere,undlas ii/ 
quore ueftes, capiliumcp concretum fentiunt. Siue ille eftcali fudor,fiue qu»da fiderum 
faluia,fiue purgatis fe aeris fuccusiutinamcjs eflfet 8i purus ac liquidus, Si fu» natura qua/ 
lis defluit primornunc uero e tanta cadens altitudine,multum^ dum uenit (brdefcens,8i 
obdo terra halitu infe&us, prsterea e fronde ac pabulis potus,Si in uterculos cogeftus 
apum(ore enim uomunt)ad hxz fucco flaru corruptus, Si alueis maceratus totiescp mu/ 
)o tatas,magnam tamen cceleftis natura uoluptatem affert. 

Qu» optima mella, Cap. xrn 

TBi optimus fempcr,ubi optimorum doliolis florum coditur. Attica: regionis hic,Si Si/ 
lcufe,Hymetto,Si Hybla ab Iocis,mox Calydna iniuIa.Eftaut initio mei (ut aqua)di/ 
lutum,8iprimis diebus feruet,ut muftum, feq^ purgat:uicefimo die crafTefcft,mox obdu 
cicur tenui membrana,qux feruoris ipfius fpuma concrefcit. Sorbetur optimum 8C mini 
me fronde infectum,e quercus,tfeharundinum folrjs. 

Qu» genera mellis in fingulis. Cap. xim 

CVmma quidem bonitatis natione conflat (ut fupra diximus) pluribus modis. Aliubi 
Oenim faui cera fpeitabiles gignuntur, ut in Pelignis, Sicilia*, aliubi mellis copia, ut in 
4° Creta,Cypro, Africa: aliubi magnitudine,ut in (eptentrionalibus,uifb iam in Germania 
odio pedum longitudinis fauo,in caua parte nigro.In quocunq; tamen tradlu terna funt 
mellis genera, Vernum ex floribus conftrudto Suo,quod ideo uocatur anthinum. Hoc 
quidam attingi uetat, ut largo alimento ualida exeat foboles. Alrj ex nullo minus api/ 
bus relinquunt, quoniam magna fequatur ubertas magnoru fyderum exortu. Pr»terea 
folftittOjCum thymum Si uua florere incipiunt, praecipua cellarum materia. Eft autem in 
eximendis fauis neceflfaria difpenfatio, quoniam inopia cibi defperant,moriuntur^ aut 
effugiunt:contra copia ignauiam affert,ac iam meile non erithace pafcuntur.ergo diligen 
tiores,ex hac uindemia x 11 , partem apibus relinquunt. Dies ftatus inchoandi, ut qua/ 
datu lege natur»,fi fcire aut obferuare homines nelint, xxx ab edudto examine.-feredj? 

i Ma io 



194 c. PLINII NATVR1LIS 

Maio mcnfe includitur h xc uindcmia. Alteru genus efl: mellis aftiui, quodideo uocatur 
honcum,a tempcftiuitate pm;ipua,ip(b (irio explendcicentc po(l folftidu diebus xxx 
fcre.Immenfa circa hoc fubtilitas natur^ mortalibus patefacfla eft,nifi fraus hominu cun 
(fla pernicie corrumperet. Nancp ab exortu fyderis cuiufcuq?,fcd nobilium maxime,aut 
cceleftis arcus,fi no fcquantur imbres,(ed ros tepefcat folis radrjs,medicamenta no mella 
gignutur,oculis,ulceribus,internisq? uifceribus dona coeleftia.Quod fi (eruetur hoc firio 
exoriente,cafucp.congruatin eundem diem(ut(kpe)Veneris > autIouis,Mercurtjueexot 
tus,non alia fuauitas,uisq 3 mortaliu malis a morte uocandis,quam diuini nedlaris fiat. 

Quomodo probentur mella. Cap. xv 

TV T EI plenilunio uberius capitur, (crena die pinguius. In omni meile quod per fe fluit, , 0 
1.VAut mullum o!cumcp,appellaturcp acoeton maxime laudabile eft.Aeftiuum omne 
rutilum,ut diebus cdfedlum ficcioribus. Aptifsimum exiftimatur e thymo,coloris aurei, 
faporis gratifsimi,quod fit palam doIiolis,pingue,marino e rore fpiflum.Quod cocrefcit 
autem,hoc minime laudatur.Thymofum no coit,& tadlu prtetenuia fila mittit,quodpri 
mum orauitatis argumentum eft. Abrumpi (latim & refilire guttas,uilitatis indicium ha 
betur.Sequens probatio,ut fit odoratum ex dulci acre,g!utinofum,per!ucidum. Aeftiua 
mellatione decima partem Thafio Dionyfio apibus relinqui placet,fi pleni fuerint aluei: 
fi minus, pro rata portione: aut fi inanes,omnino non attingi. Huic uindemix Attici fi/ 
gnum dedere initium caprificialcm diem Vuicano facrum. 

De tertio genere mel!is,& quomodo apes probentur. Cap. xvi 20 . 

T Ertium genus mellis,minime probatum,fylueftre,quod ericium uocant.Conuehi/ 
tur poft primos autumni imbres,cum erice fola floret in fyluis,ob id harenofo firai 
(e.Gignitur id maxime Ardluri exortu a pridie Idus Septembris.Quidam ^ftiua mella/ 
tionem ad Ariluri exortum proferunt, quoniam ad tequinodiium autumni ab eo fuper 
fint dies xim. 8i ab ^quinoclio ad Vcrgiliaru occafum diebus xliii plurima fit erice. 
Athenienfes tetralicem appellant,Eubcea fi(ara, quam putant apibus e(fe grati(sima,for 
tafifis quia nulla tunc alia fiteopia. Hax ergo mellatio fine uindemue Si Vergiliaru occa/ 
(u,idibus Nouembris fere includitur. Relinqui ex ea duas partes apibus ratio perfuadet, 

Si femper eas partes fauorum,qu£E habeat erithacen. A bruma ad Ardluri exortum die/ 
bus lx. fomno aluntur fine ullo cibo.Ab Ardruriexortu ad^quinocflium uernum tepi. jo 
dlorc tradlu iam uigilanf.Sed etiam tunc alueo fe continet,feruatoscp in id tempus cibos 
repetunt.In Italia uerobfocidcm a uergiliarum exortu faciunt,& in eum doi miur.AIueos 
quida in eximedo meile expendut,ita diribentes quantu relinquat. Aequitas quide etiam 
in eis obftringitunfcrutqsfccietate fraudata alueos mori.In primis ergo precipitur ut lau 
ti puricg eximant mclla.& furem mulierumqs menfes odere.Cum eximutur mella, apes 
abigi fumo udlifsimu,ne ira(cantur,aut ipfeauide uoret.Fumo crebriore etia ignauia ea/ 
rum excitatur ad opera.nam nifi incubauere,fauos liuidos faciut.Rurfus nimio fumo infi 
ciuntur iquaru iniu ria celerrime fentiut mella,uel minimo cotadiu roris acefcenda. Et cb id 
inter genera feruatur,quod acapnon uocat. Album mei no fit quod bithymu e(l,fed ocu 
Iis Si ulceribus aptifsimu exiftimatur.Feetus quonam modo progenerarent,magna inter 40 
eruditos 8i (ubdlis quanftio fuit. Apum enim coitusuifuseftnuncp.PIures exiffimauere 
oportere cofici floribus compofitis apte atep utiliter. Aliqui coitu unius,qui rex in quoqj; 
appellatur examinc.Huc cfle folum marem,pr^cipua magnitudine,ne fadfcat. Ideo fioe/ 
tum fine eo no ceduapcsq? reliquas tanqj marem foeminas comitari,non tanqua ducem: 
quam probabilem alias fententiam fucorum euentus coarguit. Qu« enim ratio,ur idem 
coitus alios perfeiflos,imperfeclos generet aliosCPropior uero prior exiflimatio fieret,ni 
rurfus alia difficultas occurreret.Quippe nafcutur aliquando in extremis fauis apes gran/ 
diores:qu^ ceteras fugant. Ocftrus uocatur hoc malumtquenam modo nafccns, fi ipfe 
fingunt C Quod certum eft,gallinarum modo incubant. Id quod exdufum eft,prime m 
, - ~ uermi 


H ! S r O R IAE LIBER XI 

bermiculus uidctur candidus, iacens tran(ucrfus,adha:rensq 5 ita urpafcere uideatur.Rex 
ftatim mellei coloris,ut eledlo flore ex omni copia fadl?,necp uermiculus,fed ftatim pen 
niger.C^tera turba cum fortoacapere ccepit,nymphg uocatur:ut fuci, flrenes aut cephe 
nes.Si quis alterutris capita demat,prius cp pennas hab§ant,pro gratiflimo funt pabulo 
matribus.Tempcreprocedente inftiilat cibos,atq? incubant, tum maxime murmurates 
caloris(ut putant) faciendi gratia,neceflarrj excludendis pullis, donec ruptis membranis, 
qu£ Angulos cingut,ouoru modo uniuerfum agmen emergar.Spe&atu hoc Rom^co/ 
fularis cuiufda fuburbano,alueis cornu laterne translucido fadis.Fcetus intra XLV.diem 
peragitur.Fit in fauis quibufda,qui uocatur derus,amarf duritia cers, cum fetu inde no 
io eduxere morbo aut ignauia,aut infecunditate naturali.Hic eft abortus apum. Protinus 
autem edudi operatur quada difciplina cum matribus: regemcp iuuenem aqualis turba 
comitatur.Reges plures inchoantur ne defint. Poftea ex his foboles,cum adulta efle cce 
pit,concordi fuffragio teterrimos neCant,ne diftrahaftt agmina. Duo aut genera eorum, 
melior ruffus qudm niger uariuscjj. Omnibus fotma (emper egregia,& duplo qu£m cx/ 
teris maior,pennx breuiores,crura re<fta,ingreflus celfior,in fronte macula quodam dia/ 
demate candicans.MuItum etiam nitore a uulgo differunt. 

Que regiminis ratio. Cap. xvif 

Q Vsrat nunc aliquis, unusne Hercules fuerit, & quod Liberipatris fepulchrum, 8C 
reliqua uetuftatis ritu obruta. Ecce in reparua,uilliscp noftris annexa, cuius afsidua 
copia eft,non conftat inter autores: rex nullum ne folus habeat aculeum, maieftate tan/ 
tum armatus: an dederit eum quidem natura,fed ufum eius illis tantum negauerit. Illud 
conftat, imperatorem aculeo non uti.Mira plebei circa eum obedientia. Cum procedit, 
una eft totum examen,circaq? eum conglobatur,cingit,protegit,cerni non patitur. RehV 
quo tempore cumpopuiusin labore eft,iple opera intus Circuit ftmilis exhortati, folus 
immunis. Circa eum fatellites quidam lidorcs^, afsidui cuftodes autoritatis. Procedit 
foras non nifi migraturo examine. Id multo intelligitur ante, aliquot diebus murmure 
intusftrepente, apparatus indice diem tempeftiuum eligentium. Si quis alam ei detrun/ 
cet,no fugiet examen.Cum proceflere, fe quseq? proximam illi cupit efle,§£in officio c5/ 
3° fpici gaudet.Feflum humeris fubleuant,ualidius fatigatum ex toto portant. Si qua laffa/ 
ta deficit,aut forte aberrauit,odore perfequitur.Vbicunqj ille confedit,ibieundarum ca/ 
ftra funt.Tunc oftenta faciut priuata ac publica,uua dependente in domibus templisue, 
fiepe expiata magnis euentibus. Sedere in ore infantis Platonis, tunc etiam fuauitatem 
illam pnedulcis eloqurj portendentes. Sedere in caftris Drufiimperatoris, cum pro/ 
fperrime pugnatum apud Arbalottem eft, haud quaquam perpetua arufpicum conie/ 
dura,qui dirum id oftentum exiftimant femper. Duce prehenfo totum tenetur agmen: 
amiflo dilabitur, migrantqj ad alios. Efle utique fine rege non poflunt. Inu icx autem 
interimunt eos,cum plures fuere, potius^ nafcentium domos diruunt, fiprouentus de/ 
fperatur,tunc 8C fucos abigunt. Quanquam de tjsuideodubitari, proprium^ qs ge/ 
4° nus efle aliquos exiftimare,iicut furibus, grattdifsimis inter illas fed nigris,latac^aluorita 
appellatis quia furtim deuorent mella.Certum eft,ab apibus fucos interfici. Vti '9 regem 
nonhabent.Sed quomodo fine aculeo nafcantur,ift qu^ftione eft.Humido uere melior 
fetus, (icco mei copiofius. Quod fi defecerit alicuius alttei cibus, impetum in proximas 
faciunt rapina propofito. At ille contra dirigunt aciem: & fi cuftos adfit, alterutra pars 
qua: luis fauer? fentit, non appetit eum. Ex alrjs quoqj Cx pe dimicant caufis, easqj acies 
contrarias duo imperatores inftruunt, maxime rixa in conuehendis floribus exorta, 8C 
fuos quibufqj euocatibus:Qu* dimicatio iniecftu pulueris aut fumo tota difeutitur. Re/ 
conciliantur uero Ia&e uel aqua mulfa. 


r t 



\9$ C. PLI NII NAT VRA h4 S 

De genere apum,& qua: inimica apibus. Cap. xvhi, 

A Pes funt Si ruftica: filueftresq 3 ,horrid£eafpedu,multo iracudiorcs, fed opere acia 
borc pra:ftantes. Vrbanaru duo genera:Optima: bceues,uarfecp,& in rotunditate 
compadiles.-detcriores longa:,S£ quibus fimilitudo uefparu: ctiamnum deterrima: ex ijs. 
pilofe.In Ponto fant quceda alb®,qu^ bis in menfe mella factut.Circa Thermodoonte 
autem fluuiu duo genera: Aliarum qua: in arboribus mei!ificant:aliarum qua: fub terra, 
triplici ceraru ordine uberrimi prouentus. Aculeu apibus natura dedit uentri confertum;. 
Ad unum idum hoc infixo, quidam eas ftatim emori putant. Aliqui non nifi in tantum 
adacto, ut inteftini quippia fequatur:fed fucos poftea elTe, nec mella facere,uelut caftra 
tis uiribus, paritcrcp & nocere 8i prodeflfe definere.Eft in exemplis, equos ab fis occifos. io 
Odere foedos odores,proculqj fugiunt,fed Si infedos.Itaque unguenta redolentes infe 
ftantdpfa: plurimorjjj animalium iniurfis obnoxife.Impugnant easnatur^ eiufdem dege 
neres uefpa: atqj crabrones, S£ e culicum genere qui uocanturmuliones:populaturhirun 
dines,& quadam alfe aues. Infidiantur aquantibus ran^, qux maxima earum eft ope/ 
ratio tum cum fobolem faciunt. Nec hx tantum qu^ ftagna riuoscj? obfident, uerutm 
Si rubeta uehiunt ultro, adrepentescp foribuspereas fufflant: ad hoc prouoknt,confe/< 
ftime^ abripiuntur.Nec fentire idus apu rame traduntur.Inimica: Si oues,difficile fed Ia 
nis earum explicantibus. Cancrorum etia odore fi quis iuxta coquat,exanimatur.Quin 
8tmorbos fuapte natura fentiut, Ind.ex eorum triftitia torpens, 8i cum ante fores in tepq 
rem folis promotis alis cibos miniftrant, cum defundas progerut,funerantiumqj more 20 ^ 
comitantur exequias.Rege ea pefte confumpto,moeretplebs ignauo doiore:Non cibos 
conuehunt,non procedunt,trifti tantu murmure glomerantur circa corpus eius.Subtra/ 
hirur itaq? deduda multitudine: alias fpedantes exanimem,ludum non minuunt. Tuc 
quoque ni fubueniatur, fame moriuntur.Hilaritate igitur Si nitore fanitas sffimatur. 

De morbis apum. Cap. xix. 

Vnt Si operis morbi: cum fauos non explent, cleron uocant. Iidem blapfigoniam fi 
Ofbetu non peragat. Inimica 8i echo eft refultanti fbno,qui pauidas alterno pulfat idu: 
inimica Si nebula. Aranei quoq? uel maxime hoftiles,cum prsualuere ut intexat,enecat 
alueos. Papilio etia hic ignauus Si inhonoratus, luminibus accefis aduolitas,peftifer,nec 
uno modo.Nam Si ipfe ceras depafcitur,8C relinquit excremeta quibus teredines gignun 3 « 
tur:filis etiam araneofa, qnacunq? incefsit, alarum maxime lanugine obtexit.Nafcuntut 
8i in ipfo ligno teredines, qus ceras prscipue appetut. Infeftat Si auiditaspaftus nimia 
florum fatietate, uerno maxime tempore aluo cita. Oleo quidem non apes tantum,fed 
omnia infeda exanimantur,prscipue fi capite undo in fole ponantur. Aliquado Si ipfe 
contrahat mortis fibi caufas,quu fenfcre eximi mella auide uorantes. Cstero prspares, 

Si qax alioquin prodigas atq* edaces non fecus ac pigras & ignauas proturbent. Nocent 
& fua mella ipfis,illitstp ab aduerfa parte moriuntur.Tot hoftibus,tot cafibus,& quota 
portione eorum commemorataCtam munificu animal expofitum eft.Remedia dicemus 
luis Iocis.Nunc enim fermo de natura eft. 

De continendis apibus, Si quomodo reparentur. Cap. xx 40 . 

Audent plaufu atoj tinnitu srts,eoq^ conuocantur: Quo manifeftu,auditus quoq; 
V_Tinefte fenfum.Effedo opere,edudo faetu,funda: munere omni,exercitatione tum 
folennem habenfpatiatscp in aperto, Si in altum dane, gyris uolatu sditis,tum demum 
ad cibum redeut. Vita eis longiffima,utprofpereinimica ac fortuita cedat,feptenis annis 
uniaerfa. Alueos nuncp ultra x annos durafle proditur.Sut qui mortuas,fi intra tedum 
hyeme feruentur,deinde fole uerno torreatur,ac ficulneo cinere toto die foueantur,putet 
reuiuifcere.In totu uero amiflfas reparari uentribus bubulis recentibus cum fimo obrutis: 
Virgiiius iuuencorum corpore exanimato,ficut equorum uefpas atq; crabrones,ficutafi 
noram fcarabeos, mutante natura ex alrjs quadam in alia .Sed horum omnium coitus 

cernun 



HISTORIAE LIBER 


m 


cemuntur.Et tamen ih fcctu eadem prope natura qu* apibus. 

De Uefpis& crabronibus. Cap. xxi 

V E(p? in {ublimi e luto nidos faciut,& in rjs ceras.-Crabrones in cauernis ac (ub terra. 

Et horum omnium fexangul* cella:, c*tera autem e cortice &harena. Foetus ipfe 
in*qualis ut barbaris, alius euolat, alius in nympha eft * alius in uermiculo. Et autumno 
non uerno omnia ea*PIenilunio maxime crefcut. Velp* qu* ichneumones uocatur(funt 
autem minores quam ali*) unum genus ex araneis perimunt, phalangium appellatu,& 
in nidos fuos ferunt:deinde illinunt,S£ ex ijs incubando (uum genus procreant.Pr*terea 
omnes carne uefcuntur contra quam apes,qu* nullum corpus atdngunt.Scd ue(p* mii 
io fcas grandiores uenantun& amputato rjs capite,reliquum corpus auferunt.Crabronum 
fylueftres,in arboru cauernis degunt:hyeme ut c*tera infedta conduntur: uita bimatum 
non tranfit.Itftus eorum haud temere fine febri eft.Autores funt, ter nouenis pundlis in/ 
terfici hominem. Aliorum qui mitiores uidentur,duo genera: Opifices minores corpore* 
qui moriuntur hyemermatres qu* biennio durant,rj Si clementes.Nidos uere faciut fere 
quadrifores,in quibus opifices generetur.Iis educatis,alios deinde nidos maiores fingut, 
in quibus matres futuras producant. Iam tum opifices funguntur munere, 8 £ pafcut eas. 
Latior matrum fpecies, dubiumq? an habeant aculeos, quia non egrediuntur.Et his fui 
furi. Quidam opinantur omnibus his ad hyemem decidere aculeoSiNec crabronum au/ 
tem,necue(parum generi reges aut examinarfed fubinde renouatur multitudo fobole. 
io De bombycibus, 8 £bombyli,&necydalo, & quis primus bombydnani 
ueftem inuenerit. Cap. xxit 

Q Vartum inter h*c genus eft bombycu, in Aftyria prouenies, maius cp fupradicTa; 

Nidos luto fingunt,(alis (pecie,applicatos lapidi, tanta duritia,ut (piculis perforari 
uix po(sint.In rjs Si ceras largius qudm apes faciut,deinde maiorem uermicuium.Et alia 
horu origo k. grandiore uermiculo,gemina protendes fui generis cornua > Hi erue* funt. 
Fit deinde quod uocatur bombylis, ex ea necydalus, ex hoc in v i. menfibus bombyx. 
Telas araneorum modo texunt ad ueftem luxumq? feminarum,qu£ bombycina appel 
latur. Prima eas redordiri, rurfuscp texere inuenit in Ceo mulier Pamphila Latoi filia* 
non fraudanda gloria excogitat* rationis, ut denudet feminas ueftis. 

Jo De bombyce Coa. Cap. xxnl 

T) Ombycas & in Co infula nafei tradut,cupre(si,terebinthi, fraxini,quercus flore im/ 
X)bribus decuftum terr* halitu animate. Fieri aut primo papiliones paruos nudosq^, 
moxfrigoru impatientia uillis inhorrefeere, Si aduerfas hyemem tunicas Gbi inftaurare 
denfas, pedum afperitate radentes foliorum lanuginem in uellera. Hanc ab his cogi 
fubigitpunguiucarminatione,moxtrahiinterramos,tenuariceu pecftine.Poftea appre/ 
heniam corpori inuolui nido uolubili. Tunc ab homine tolli, fitftilibuscp uafis tepore 8i 
furfurum efca nutrirnatque ita (ubnafei fui generis plumas, quibusueftitos ad alia penfa 
di mitti.Quf uero coepta flnt lanificia,humore lentefcere,mox in fila tenuari iunc-eo fufo. 
Nec puduit has ueftes ufurpare etia uiros,leuitate ,ppter *ftiua.In tantu i lorica gereda 
48 difeeifere mores,ut oneri flnt etia ueftes. Aftyria tn bombyce adhuc feminis cedimus. 

De araneis, 8i generatione eorum. # Cap. xxmi 

A Raneorum his non abfurde iungatur natura,digna uel pr*cfpua admiratione.PIu 
ra autem funt genera,nec didlu neceftaria in tanta notitia. Phalangia ex his appel/ 
lantur, quorum noxq morfus, corpus exiguum, uarium * acuminatum, affultim ingre/ 
dientium. Altera eorum fpecies, nigri, prioribus cruribus longifsimis * Omnibus inter/ 
nodia terna in cruribus. Luporum nomine minimi non texunt. Maiores in terra cauer/ 
narum exigua ueftibula pr*pandut. Tertiu eorunde genus erudita operatione cofpicu/ 
um,Orditur telas,tanticqj operis materig uterus ipfius fufficit;fiue ita corrupta alui natura 

t $ ftata 




PLINM NA TV RA L I S 


(lato tcmpore(ut Democrito placet)fiue eft quadam intus lanigera fertilitas: tam mode/ 
rato ungue, tam tereti filo Si tam arquali deducit ftamina, ipfo Ce pondere ufus. Texere 
d medio incipit, circinato orbe (ubtegmina adned:ens: maculasq; paribus femper inter/ 
uallis,fed fubinde crefcentibus, ex angufto dilatans indiffolubili nodo implicat. Quanta 
arte celat pedicas fcutulato rete graffantes.q n5 ad hoc uideturpertinere cribratf pexitas 
tete,& quadam politura arte, ipfa per Ce tenax ratio trama:? quam laxus ad flatus no ad 
refpuenda quse ueniant finus, derelicta lallo pratenti fumma parte, ut arbitrari licet illa 
qme difficile cernuntur: atq? ut in plagis lines offenfie pracipitantur in finurSpecusipfe 
qua cocamcratur architedtura ? & contra frigora quanto uillofiorC ^ remotus d medio, 
aliudcp agenti fimilis:inclufus uero fic,ut fit nec ne intus a!iquis,cerni non pofsit?Age fir/i° 
tnitas quanta irrumpentibus uentis, qua pufuerum mole degrauante? Latitudo tels Cx/ 
pe inter duas arbores,cum exercet artem Si difeit texere:Longitudo fili a culmine, ac rur/ 
fus a terra per illud ipfum uelox reciprocatio, fubitq? pariter ac fila deducit. Cu uero ca/ 
ptura incidit,quam uigilans 8i paratus ad curfumClicetextrema frareat plaga,femper in 
medium currit, quia fic maxime totum concutiendo implicat. Scifla protinus reficit ad 
polituram farciens.Nanqj Si lacertarum catulos uenantur, hos primum tela inuoluentes, 

Si tunc demu labra utracp tnorfu apprehendentes, amphitheatrali fpedlaculo cum con/ 
tigit. Sunt ex eo Si auguria. Quippe incremento amnium futuro telas luas altius tollunt* 
Iidem fereno no texunt,nubilo texuntideoq? mulra aranes imbriu figna funt.Fcemioa 
putat effe quas texat,marem qui uenatur:ita paria fieri merita coiugio. Aranei coueniunt 29 
clunibusrpariunt uermiculos ouis fimiles.Nam nec horti differri poteft genitu ra,quoma 
mfedloru uix ulla alia narratio eft. Patiunt aut oua ea in telas Si CpatCa, quia faliunt,atq} 
ita emittunt. Phalangius tantum in ipfo fpecu incubat magno numeroiqui ut emerferit, 
matrem cofumit, faspe 81 patrem :adiuuat enim incubare.Pariuntaut Si tricenos,csters 
pauciores.Et incubant triduo, Confummantur aranei quater feptenis diebus. 

De fcorpionibus. Gap. xxv 

S imiliter his Si fcorpiones terreftres,uermiculos buorum fpeciVpariunt,fimiliterq? pe/ 
reunt: peftis importuna ueneni ferpentium,nifi quod grauiore fupplscio lenta per tri/ 
duum morte conficiunt: uirginibus letali femperidtu,8: fceminis fere in totuariris autem 
matutino.exeuntes cauernis,prius cp aliquo fortuito idluieiunu egerat uenenu. Setnpet 30 
cauda in itftu eft,nulloq$ mometo meditari ceffat,ne quando defit occafioni.Ferit&obli 
quo idtu Si inflexo. Venenum ab fis candidum fundi Apollodorus autor eft, in nouem 
genera defcriptis,per eoiores maxime fuperuacuos:quoniam non eft fcire.quosminime 
exitialespracfixerk.GeminosquibufdaacuIeos effe,maresq? feuifsimos. Nam editu fis 
tribuit.Intelligi aute gracilitate Si longitudine.Venenum omnibus medio die,cum incan 
duerefolis ardoribus.Itemcw cum fitiut, inexplebiles potu. Conftat Si feptena cauda: in/ 
ternodia fieuiora efte. Pluribus enim fena. Hoc malum Africa uolucre etiam auftri fa/ 
ciunt,pandetibus brachia,ut remigia fubleuates. Apollodorus ide plan& quibufdaineffe 
pennas tradit,Sape Pfylli, qui reliquarum uenenaterraru inuehentes, quaftus fuicaufa 
peregrinis malis impleuere Italia,hos quoqj importare conati funr. Sed uiuere intra Sicu 4 9 
ii ceeli regione nqn potuere. Vifuntur tamen aliquado in Italia, fed innocui,multis<^ airjs 
in Iocis,ut circa Pharum in Aegypto.In Scythia interimunt etia fues,alioquin uiuaciores 
contra uenena talia. Nigras quidem celerius fi in aquam Ce immerferint.Homini id:o pu 
tatur eflfe remedio ipforu cinis potus in ufno. Magnam aduerfitatem oleo merfis 8i ftel/ 
iionibus putant effe, innocuis duntaxat fis, qui Si ipfi carent fanguine, lacertarum figura. 
Atque fcorpiones in totu nulli nocere,quibus no fit fanguis. Quidam 81 ab fpfis foetum 
deuorari arbitracur.Vnum modo relinqui folertifsimum, Si qui fe ipfius matris dunibusi 
; imponendo,tutus Si a cauda Si a morfu loco Hunc effe reliquorum uftorem,quipo/ 



ftretuo genitores fuperne conficiat. Pariantur autem undeni. 

De ftellionibus,&cicadis. Cap. xxvi 

/'■'tHamEleonum fteliionesqucdammodo natura habent,rore tantum ufueotes,pras 
Vvterqj araneis.S«mi1t5 cicadis uita,quaru duo genera.Minores, quat prima: prouemV 
unt,5£ nouifTime pereunt.funt aut mutar.Sequens eft uolatu rara.Qus canunt,uocantur 
3 chct£:& qu^ minores ex eis funt,tetrigom;e: i ed illa: magis canorg.Mares canut in utro 
que genere:fcemin£ filent. Gentes uefcuntur ijs ad orientem,etia Parthi opibus abunda» 
tibus. Ante coitum mares proferunt, a coitu fceminas, ouis earu correptis qua: funt can/ 
dida.Coitus fupinis. Alperitas pra:acuta in aorfo,qua excauat fcetube locum in terta.Fit 
io primo uermicufus:dein ex eo quf uocatur tettigometra,cuius cortice rupto circa folftitia 
eiiolant,nocl:u femper. Primu nigra atcp dura. Vnum hoc ex rjs qu$ uiuunt,& fine ore 
eft Pro eo quidda aculeatu linguis fimilc, 8i hoc in pectore quo rorem lambunt.Petftus 
ipfum fiftulofom-.hoc canunt achera,ut diximus. De cetero in uentre nihil eft. Excitatas 
cum fubuolant,humorem reddutrquodfolumargumentu eft rore eafdem ali. IiTdemTo 
lisnullu adexcremeta corporis foramen. Oculi tam hebetes,ut fi quisdigitu cotrahes ae 
remittens ijs appropinquet,tranfeat uelut in folia.Quida duo alia genera faciunt earum: 
Surcularia,qira fit grandior.*frumentaria,quaa!q auenaria uocant. Apparet enim fimul 
cum frumentis arefcentibus. Cicada ubi n5 (int,6C ubi mura, Cap, xxvil 

C icada no nafcutur in raritate arboru,idcirco funt Cyrenis circa oppidu,nec in cam/ 
p!5,nec in frigidis aut umbrofis nemoribus.Eft quasdam di rjs locoru differenria.In 
Miiefia regione paucis funt locis.Sed in Cephalenia amnis quidam penuria earum 81 co 
piam dirimit. At inRhegino agro filent omnes:uItra flumen in Locrenfi canunt» Penna/ 
fumidis natura quas apibus,fed pro corpore amplior. 

De pennis infe<ftoru,&fcarabeis,8£lcarabeoru generibus. Cap. xxvm 
TNfedtorum quadam binas gerunt pinnas,ut mufcs:quaedaquaternas,ut apes.Metn 
ibranis $i cicada: uolant. Quaternas habet quas aculeis in aluo armantur, Nuliu, cui te/ 
lum in ore,pluribus q? binis aduolat pennis.IHis enim ultionis caufa datu eft, his auidita/ 
ris.Nuilis eorum pennte reuiuifcut auuife.Nullum cui aculeus in aluo, bipenne eft. Qui/ 
bufdam pennarum tutela crufta fuperaenit, ut fcarabeis, quoru tenuior fragiliore^ pen/ 
?o na.his negatus aculeus: fed in quonda genere eoru grandi cornua pralonga,bifulcis de» 
tata forcipibus, in cacumine cum libuit ad morfum coeuntibus, infantu remedtjs etia ex 
ceruice fufpenduntur.Lucanos uocat hos Nigidius. Aliud rurfus eoru genus,qui e fima 
tagentefs pilas auerfis pedibus uolutantparuosqj in rjs contra rigorem hyemis uermioi 
los fetus fui indulantur. Volitant ali) magno cum murmure ac mugitu. Alrj focos & pra 
tacrebris foraminibus excauat,nocfturno ftridore uocales. Lucent ignium modo nocftu, 
laterum 81 clunium colore lampyrides, nunc pennarum hiatu refulgentes,riunc uero co/ 
prefiu obumbrata,no ante matura pabula,aut poft defecfta confpicu^. Econtrario tene/ 
brarum alumna blattis uita,Iucera<^ fugiut in balineis maxime humido uapore progna/ 
t^.Fodfuntex eodem genere rutili a'tqj pragrandes fcarabei tellurem arida,fauos<qi pas 
4o usae fiftulofe modo fpongfae, medicato meile fingut.Iii Thracia iuxta Olynthu locus 
eftparuus.in quo unu hoc animal exanimatur,ob hoc Cantharolethrusappciiatus.Pe» 
ns infedtis omnibus fine fciffura,nulli cauda nifi frorpioni. Hic eoru folus Sc brachia ha/ 
fect,& in cauda fpiculum.Reliquoru quibufda aculeus in ore,utafilo,ftue tabanu dicipfa 
tefeitetn culicibus 8C quibufda mufcis.Omnibus aut his in ore 8i pro lingua funt hi aculei, 
Quibufda hebetes,neqj ad pun<ftu,led ad lu<ftu,ut mufraru generi,in quo lingua euides 
fiftula eft:Nec funt talibus dentes. Alijs cornicula ante oculos protenduntur ignaua, ut 
papilion*bus.Quodam infeda caret pennis,ut fcolopendne. Inferorum pedes quibus 
funr,ui obliquum mouentur.Quorundam extremi longiores foris curuantur,ut locuftis. 

t 4 De loca 


ioo 


c. niNii nat-vralis 

De locuftis. Cap. xxrx 

H iEpariunt in terram demiflo fpinx caulx,oua condenfa,autunitepore. Ea durant 
hyeme fub terra.Subfequeti anno exitu ueris emittunt paruas,nigrates, &fine cru 
tibuSjpennisqj reptantes.Itacp uernis aquis intereut oua,ficco uCremaibrprouentus.Ah) 
duplicem earum fcetum,geminumq? exitum tradut. Vergiliarum exortu parere, deinde 
ad canis ortum obire,& alias renafei. Quidam Arcftuti occalu renafei * Mori matrcscum 
pepererint,ccrtu eft, ucrmiculo ftatim circa fauces innafeente,qui eas ftrangulat.Eodetn 
tepore mares obeut.Tam friuola ratione morientes,ferpente(cum libuit) necat fingulx, 
faucibus eius apprehefis mordicus.Non nafcuntur nifi in planis & rimofis locis. In India 
ternum pedum longitudinis effc tradutur, cruribus S£ fceminibus ferraru uium prxbetcs io 
cum inaruerint.Eft 8t alius earu obitus.Gregatim fablatxueto in maria aut ftagna deci. 
dunt.Forte hoc cafuqj euenit,non (ut prifei exiftimauere) madefadtis nodlurno humore 
alis.Iidem quippe nec uolare eas nodtibus propter frigora tradiderunt,ignari etia longin 
qua maria ab rjs tranfiri, cStinuata pluriu dierum (quod maxime miremur) fame quoqj 
quam propter externa pabula petere fdunt. Deorum iras peftis ea intelligitur. Nanqj & 
grandiores ccrnutur,& tanto uolant pennarum ftridore, ut alif alites credatunfoleqj ob 
umbrant,follicite fufpectantibus populis,ne fuas operiant terras. Sufficiut quippe uires, 

& tancp paru iit maria tranfifTe 3 immenfos tracftus permeant, diraqj meffibus contegunt 
nube,multa cotadlu adurentesromnia uero tnorfu erodentes,& fores quocg tedloru.Ita/ 
liam ex Africa maxime coorta infeftant,fxpe populo ad Sibyllina coadto remediacon/ zo 
fugere,inopix metu.In Cyrenaica regione lex etia eft ter anno debelladi eas, primo oua 
obteredo,deinde fcetum,poftremO adultas, deiertoris pcena in eum quicefiauerir. Et in 
Lemno iniula certa menfura pr^finita eft,qua finguli enecatatu ad magiftratus referant. 
Graeculos quoq? ob id colut,aduerfo uolatu occurretes earum exitio. Necare et in Syria 
militari imperio cogutur .Tot orbis partibus uagatur id malu.Parthis SC hx in cibo gra/ 
tx.Vox earu proficifci ab occipitio uidetur. Eo loco incomiftura icapularu habere qua! 
detes exiftimatur,eoscpinter fe teredo ftridore fdere,circa duo fquinodtia maxime,ficut 
cicadf circa folftitiu.Coitus locuftaru,qui & infedloru omnium quxcoeunt.marem por 
tante fceminajn eum fceminarum ultimo caudx reflexo,tardoq? digreffu. Minores aut 
in omni hoc genere foeminis mares. De formicis nofttatibus. Cap.xxxjo 

P Lurima infedlorum uermiculum gignunt.Nam & formicx fimilem ouis uere:& hx 
ut apes communicantes laborermSed apes utiles faciunt cibos,hx codunt.Et fi quis 
comparet onera corporibus earum,fatcatur nullis portione uires cfie maiores.Gerunt ea 
moriu.Maiora auerfxpoftremispedibus moliuntur, humeris obnixx. Et rjs reip.ratio, 
memoria,cura.Semina arrofa codunt,nc rurfus in fruges exeat k terra. Maiora ad introi/ 
tum diuidunt.Madefadta imbre proferunt atcp ficcant. Operantur & nodtu plena luna, 
Exdem interlunio ceffant. Iam in opere qui labor C qux fedulitas C 1 Et quonia ex diuerfo 
couehunt altera alterius ignara, certi dies ad recognitione mutua nundinis dantur. Qux 
tunc earu concuriatioC’ quam diligens cum obuijs quxdam collocutio atq? percontatio? 
Silices, itinere earu attritos uidemus,& in opere lemita fadlam, ne quis dubitet qualibet 40 
in re quid poffit quantulacunqj feduIitas.Sepeliuntur inter fe uiuentiu FoIf,prxter homi/ 
nem.Non funt in Sicilia pennatx. De Indicis* Cap. xxxi 

I Ndicx formicx cornua,Erythris in xde Herculis fixa,miraculo fuere. Aurum ex cauer 
nis egerunt terrx,in regione fepcentriohalium Indorum,qui Dardx uocantur.Ipfis co 
Ior Felium,magnitudo AigyptiIuporum.Erutum hoc ab qs teporehyberno, Indi furan 
tur xftiuo feruore,conditis propter uaporem in cuniculos formicisrqux tame odore lol/ 
licitatx prouoIat,crebrocp lacerant,quamuisprxuelocibus camelis fugientes. Tanta per 
nicitas feritasq? eft cum amore auri. 

De 


XI 


H IS TORIAE h I B E R 


ia» 


De diaerfitate infedorum. Cap. xxxif 

M VIta ante infcda Si aliter nafcutur, atqj in primis ex rore.Infidet hic raphani folio 
primo uere, Si ipiffatus fole in magnitudinem milfj Cogitur. Inde porrigitur uermi/ 
culus paruus,& triduo mox eruca: qum adicdis diebus accrefcit,immobilis,duro cortice; 
ad tactu tantu mouetur aranei. Hmc eruca quachryfalide appellat,rupto deinde cortice 
uolatpapilio. De animalibus in ligno,& ex ligno nafcentibus. Cap. xxxui 

Qlcqutedam ex imbre generantur in terra,quadam Si in ligno.Ncc enim coflOitantum 
)Dio eo,fed etia tabani ex eo nafcuntur,& alia ubicuncp humor eft nimius? ficut intra ho 
minem tznix tricenum pedum,aliquado Si plurium longitudine. Iam in carne exanimi, 
jp & uiuentium quoqj hominu capillo,qua foeditate Si Sylla didator,& Alcman ex clarifft 
mis Gr^cif poetis,obiere.Hoc quide Si aues infeftat,phafianas uero interimit,nifi pulue 
rantesfefe. Piloshabentiu afinum tantu immunem hoc malo credunt, Si oues.Gignun/ 
tur aut & ueftis genere,pr^cipue lanicio interemptaru a lupis ouium. Aquas quoq? quafi 
dam,quibus lauamur,fertiliores eius generis,inuenio apud autores:Quippe cum Si ceras 
idgignant.quodanimaliu minimu exiftimatcir.Aliarurfus generatur fordibus aridifoli, 
pofteriorum crurum lafciuia petauriftaru. Alia puluere humido in cauernis,uolucria. 

De animali,cui cibi exitus non eft. Cap. xxxuri 

Tj^ St animal eiufdcm turpidinis,infixo femper fanguini capite uiuens, atep ita intume/ 
JL/fcenSjUnu animalium cui cibi non fit exitus:dehifcitqj nimia fatietate, alimento ipfo 
20 moriens. Nunquam in iumentis gignitur, in bubus frequens,in canibus aliquado,in quh 
busomnia.In ouibus SC in capris hoc folu. Aeque eft mira fanguinis 8i hirudinum gene/ 
riinpaluftriaqua fitis.Nanq? &h£etoto capite cdduntur.Eft 8£uolucre canibus peculia/ 
re fuum malum,aures maxime lancinans,qu^ defendi tnorfu non queunt. 


De tineis. Si culicibus. Cap. xxxv 

TDem puluis in lanis Si uefte tineas creat,pr£cipue fi araneus una includatur. Sitit cm 
iSiomnem humore abforbes,ariditatem ampliat.HocS! in chartis nafeitur, Eft earum 
genus tunicas fuas trahentium quo cochlef modo.Sed hara pedes cernuntur. Spolians 
expirat.Si accreuere,faciut chryfalidem.FicariOS culices caprificus generat. Cantharides 
uermiculi ficorum Si piri,& peuces, Si cynacanthm, Si rofie. Venenu hoc remedia fecu ha 
?o bet.Ak medentur,quibus demptis letale eft.Rurfos alia genera culicum acefcens natura 
gignit.Quippe cu &in niue candidi reperiatur, Si uetuftioreuermiculida media quidem 
altitudine mtili(nam Si ipfa nix uetuftate rubefeit) hirti pilis,grandiores torpentes^. 

Depyralifiuepyraufta. Cap. xxxvi 

Ignit aliqua Si cotranum naturm elementum. Siquide in Cypri azrarrjs fornacibus 
VJ ex medio igni, maioris mufem magnitudinis uolat pennatu quadrupes: appellatur 
pyralis,a quibufda pyraufta.Quandiu eft in ignejuiuit: cum euafit logiore paulo uolatu, 
raoritur.Hypanis fluuius in Ponto,circa folftitium defert acinorum effigie tenues mem/ 
branas:quibus erumpit uolucris quadrupes fupradidm modo,nec ultra aiem uiuit,unde 
hemerobiosuocatur. Reliquis talium ab initio ad finem feptenarfj funt numeri,culici SC 
4° uermiculo ter fepteni,corpus parietibus quater fepteni. Mutatioes&inalias figuras tran 
fitus,trinis aut quadrinis diebus.Cstera ex his pennata,autumno fer£ moriutur ? tabani 
quidem etiam cscitate.Mufcis humore exanimatis,!? cinere condantur, redit uita. 


Hiftoria natura animalium per fingula membra. Cap. xxxvn 

■jVT Vnc per fingulas corporis partes,pr^ter iam dida,membratim tradetur hiftoria. 
X N Caput habent eunda qu? fanguine.In capite paucis animaliu, nec nifi uolucribus, 
apices,diuerfi quide generis.Phceniciplumarum ferie,medio eo exeunte aliojpauonibus 
crinitis arbufculis,fty mphalidm cirro-.phafianm corniculis,praterea parra.At qua: ab illo 
galerita appellata quonda,poftea Gallico uocabulo ctia legioni nomen dederat alauda. 
Diximus Si cui plicatilem ctiftam dediffet natura, per mediu caput d roft to refidentem. 

Et fulica 



io t 


C. PLINII NATVRALIS 
Et fulieatu generi dedit drros.Pico quoqj Martio 8C grui Balearica .Sed fpecftatiflimutil 
infigne gallinaceis,corporeum,ferratummec carnem id elfe,nec cartilaginem, nec callum 
iure dixerimus,ueru peculiare.Draconum enim criftas qui uiderit,non rcperitur.Cornua 
multis quidem & aquatiliu,& marinoru,& ferpentiu uarfjs data funt modis: fed quf iure 
cornua intelligatur quadrupedui generi tantu. Adteone cnim,& Cippu etiam in Latina 
hiftoria,fabulofos reor.Net alibi maior natura lafciuia. Lufit animalium armis. Sparfit 
hac in ramos,ut ceruotu. Alrjs fimplicia tribuit, ut in eodem genere fubulonibus ex argu 
mento di&is. Alioru finxit in palmas,digitesqj emifit ex rjs,unde platycerotas uocat.De 
dittamola capreis,fed parua, nec fecit decidua.Conuoluta in anfradtu arietu generi, ceu 
ceftus daret:infefta,tauris.In hoc quidegcncre,& foeminis tribuit: in multis, tantu mari / 10 
bus.Rupicapris in dorfum adunca,damis in aduerfum.Eredta aut,rugaruqj ambitu con/ 
torta,& in leue faftigium exacuta (ut lyras diceres) ftrepficeroti, quem addace Africa ap 
pellat.Mobilia eadem (utaures)Phrygiaarmetis:Troglodytaru,in terradiredlatqua de 
caufa obliqua ceruice pafcun^AIr]sfinguIa,& h^c medio capite,aut naribus,ut diximus. 
Iamcp alrjs ad incurfum robufta,aIijs ad i<5tu,alqs adunca, alqs redunca, alrjs ad ia&um, 
pluribus modis,lupina,c5uerfa,c5nexa: omnia in mucronem migrantia. In quoda gene 
re pro manibus ad fcabendu corpus.Cochleisad pmetandu iterteorporea hsec,ficutce 
rqftis,aliquando & fingula. Cochleis femper bina, & ut praedantur, ac refiliant, Vroru 
cornibus Barbari feptetrionales potant,urnascp binas capitis unius cornua implent. Alij 
prafixa his pila cufpidat. Apud nos in laminas fecfta translucent, atque etiam lumen in/ 2 o 
clufum latius fundunt,multasq? alias ad delicias coferuntur,nunc tincfta,nunc lublita,nuc 
qua: ceroftrotapicftur# genere dicuntur. Omnibus autem caua, SCin mucrone demum 
concreta lunt. Ceruis tantu folida, 8 £ omnibus annis decidua,Boum attritis ungu!is ; cor- 
nua unguendo aruina,medent: agricote. AdeOq^ lequax natura eft,ut in ipfisuiuetiu cor 
poribus feruenti cera fle<ftatur,atqj incila nafcentium in diuerfas partes torqueantur, ut 
fingulis capitibus quaterna fiant. Tenuiora fceminis plerunque funt,ut in pecore multis: 
ouiu nul!a,nec ceruaru,ttec quibus multifidi pedes,nec folidipedu ulli: excepto afino indi 
co,qui uno armatus eft cornu.Bifulcis bina tribuit:nulli,fuperne primores habeti dentes. 
Qui putat eos in cornua abfumi,facile coarguutur ceruarum natura,qum neqj dentes ha 
bent,ut neq$ mares,nec tamen cornua. Cteteroru oflibusadh^ret,ceruoru tantu cutibus jo 
enafcuntur.Capita pifeibus portione corporum maxima,fortalfis ut mergantur.Oftrea 
rum generi,nulla, nec fpongrjs, nec alrjs fere quibus folus ex fenfibus tatftus eft.Quibul/ 
dam indiferetum caput eft,ut cancris. In capite cuncftorum animalium hom ini plurimus 
pilus iam quide promifeue maribus ac fceminis,apud intonias uticp gentes: Atqj etiam 
nomina ex eo capillatis alpium incolis. Gallia: comata:, ut tamen fit aliqua in hoc terraru 
differetia.Quippe Myconrj carentes eo gignuntur,ficut in Cauno lienofi.Et qua:daani/ 
maiium naturaliter caluet,ficut ftruthiocamcli,& corui aquatici,quibus apud Gr^cos no/ 
men eft inde. Defluuium eorum in muliere rarum, in fpadonibus non uifum, nec in ullo 
ante Veneris ulum.Nec infra cerebru,aut infra uertice,aut circa tempora atep aures.Cal 
Uitium uni tatum animaliu homini, pmercp innatu. Canicies homini tantu 8C equis fed 40 
homini femper i priori parte capitis,tum deinde ab auerfa. Vertices bini homini tatum. 
Aliquibus capitis ofla plana,tenuia,fine medullis, ferratis pedlinatim ftru&a copagibus. 
Perfradla no queunt folidarhfed exempta modice no funt letalia, in uice eoru fuccedcnte 
corporea cicatrice. Infirmiffima elfe urfi$,duriflitna pftttacis, fuo diximus loco. Cerebtu 
omnia habent animalia qu$ fanguinem:etia in mari qurfe mollia appel!auimus,quamuis 
careant fanguine,ut polypi.Sed homo portione maximu & humidilfimum,omniumcp 
uilcerum fdgidiflimu,duabuslupra lubterq? mebranisuelatu, quarum alterutra rumpi 
mortiferum eft.Getero uiri cp fcemin^ maius. Hominibus hoc fine fanguine,fine uenis, 

& reliquis fine pmgui. Aliud elfe c|j medullam,eruditi docent,quonia coquedo durefear. 

Qmniutn 



HISTORIAE UBER. X* 2df 

Omnium cerebro medio inftint officula parua. Vni hominu infantia palpitat,nec eorro 
boratur anreprimu (ermonis exordium.Hoc eft uifcerum excelfifiimu ; proximumcp cai 
lo capitis,(ine carne,(?ne cruore,(me (ordibus: hac habent fenfus arcem:huc uenarum o/ 
mnis a corde uis tendit,hic definif.hic culmen alti(Timu,hic mentiseft regimen.Omnium 
autem animalium in priora pronum, quia 82 fenfus ance nos tendunt. Ab eo proficifcitur 
fomnus,hinc capitis nutatio. Qum cerebrum non habent,non dormiunt. Ceruis in capi/ 
teinefleucrmiculijfub linguae inanitate ,52 circa articulum qua caput iungitur,numero ui/ 
gintiproduntur. Aures homini tantum immobiles. Ab i)s Flaccorum cognomina.Nee 
in alia parte fceminis maius impendium,margaritis dependentibus. In oriete quidem 82 
jo uiris aurum oeftarc eo loci decus exiftimatur. Animaliu alrjs maiores.alrjs minores. Cer/ 
uistantu (ciffie,ac uelut diuifte.Toricibus pilofe.Sed auricuhcomnibus, animal duntaxat 
generantibus,excepto uitulo marino atqj deIphino ,82 quf cartilaginea appellauimus, 82 
uiperis. H*c cauernas tantu habent aurium loco,pmer cartilaginea, 82 delphinu,quetn 
tamen audire manifeftum eft. Nam 82 cantu mulcentur ,82 capiuntur attoniti fono.Quo 
nam modo audiat,miru.Iidem nec olfadlus ueftigia habet, cu olfaciant fagadffime.Pen 
natorum animalium buboni tantum 82 oto, plumic uelut aures, ceteris cauernje ad audi/ 
tum.Simili modo fquamigeris atq$ ferpentibus. In equis 82 omnium iumencorum gene/ 
re,indicia animi praeferuntffeffis marcida,micantes pauidis,fubred:^ furentibus, refolu/ 
tx regris.Facies homini cantu, exteris os aut roftra.Frons 82 alrjsded homini tantu trifti/ 
io ciie, hilaritatis, demetis, fcueritatis index.In a(cen(ii eius fupercilia homini ,82 pariter 82 ai 
terne mobilia ,82 in rjs pars animi»Negamus,annuimus.Ha:e maxime indicant faftu.Su/ 
perbia aliubiconceptaculu,fed hic fede habet.In corde nafdtur,huc (ubit,hic pendet,Ni 
hil altius fimul abruptiusq? inuenit in corpore,ubi folitaria effct.Subiacet oculrpars cor/ 
poris preciofiftima, 82 qui lucis ufu uita diftinguat a morte.Non omnibus animalium hi. 
Oftreis nulli. Quibufdaconcharu dubq.Pectinesenim,(i quis digitosaduerfum hiantes 
eosmoueat.contrahuntur uidentcs.Et foienesfugiunt admota ferramenta. Quadrupe/ 
dum talpis uifus non eft, oculoru effigies ineft, (I quis prmtenta detrahat membranam. 
Et inter aues ardeolaru genere,quos leucos uocar,altero oculo carere tradut. Optimi au/ 
gurii, cum ad auftrum uolant, (eptentrion^mue. Solui enim pericula 82 metus ftarrant. 
io Nigidius nec locuftis,nec cicadis effe dicit.Cochleis oculorum uicem cornicula bina pr«/ 
tentatu implent.Nec lumbricis ulli func,uermiumue generi.Ocuii homini tantum diuer/ 
focolore,cmteris in (uo cuicp genere Gmiles.Ec equorum quibufdam glauci,fed in horni/ 
nenumerofiffimfuarietatisacqs differenti#,grandiorcs,modici,parui,prominetes,quos 
hebetiores putant: conditi, quos clariffime cernere,ficut in colore caprinos. Praeterea airj 
contuentur longinqua, alrj nifi prope admota non cernunt. Multorum uifus fulgore fo/ 
lisconftat,nubilo die no cernendu,nec poft occafus.Airj interdiu hebetiores,noclu prz/ 
ter ceteros cernunt.De geminis pupillis, aut quibus noxrj uifus effent, fatis diximus.Ge 
frj in tenebris clariores.Fcrut Tiberio Cmfari, nec alrj genitoru mortaliffifuiffe naturam: 
ut expergefactus nocftupauli(per,haud alio modo cp lace clara c 5 tuereturomnia,paula 
4° tim tenebris fefe obducetibus.Diuo Augufto equoru modo glauci fuere,(upratp horni/ 
nem albicatis magnitudinis.Quam ob caufam diligentius (pedtari eos,iracunde ferebat. 
Claudio Caffari ab angulis candore carnofoTanguincisuenis (ubinde fuffufi: Caio prin 
cipi rigentes.-Neroni nifi cum cSniueret ad prope admota hebetes. Viginti gladiatorum 
paria in Carj principis ludo fuere, in tjs duo omnino qui contra comminatione aliquam 
non conniuerent ,82 ob id inuicti. Tantsehoc difficultatis eft homini. Plerifque uero na/ 
turale,ut nieftare no ccffent,quospauidiores accepimus. Oculus unicolor nulli, cum can/ 
dore omnibus medius color differens. Neque ulla ex parte maiora animi indicia cunctis 
animalibus,fed homini maxime,id eft,moderationis,dementi#,mi(eficordi;£,odq,amo/ 
tis,triftiti#,i#tictfe.Contuitu quoque multiformes,truces,torui,flagrantes,graues,tranf/ 



204 C. PLINII NATVRALIS 

uerfiJimi/ummiffi.blancIi.Profe&o in oculis animus inhabitat. Ardent,intenduntur,hu 
mediant,coniucnt.Hinc illxmifericordiae iachrymx. Hos cum o(culamur, animu ipfum 
uidemur attingere.Hinc fletus,# rigantes ora riui.Quis ille humor eft,in dolore tam fce' 
eundus# paratus, aut ubi reliquo tempore C Animo autem uidemus, animo cernimus: 
oculi,ceu uafa quaedam,uifibilem eius partem accipiunt,atcp tranfmittunt.Sic magna co/ 
gitatio obc£cat,abdudo intus uifu. Sic in morbo comitiali aperti nihil cernut,animo cali/ 
gante.Quin # patentibus dormiunt lepores,multicjj hominum,quod corybantian Grx/ 
ci dicunt.Tenuibus mulriscp membranis cos natura compofuit, callofis cotra frigora ca 
lorescp in extremo tunicis, quas fubinde purificant lachrymationu faliuis,lubricospro/ 
pter incurfantia # mobiles. Media eoru cornea feneftrauitpupilla,cuius anguftiatnoG/ io 
nunt uagari incertam aciem, # uelut canali dirigunt, obiterq? incidentia facile declinant: 
alrjs nigri,alrjs atri,alijs ruffi,airjs glauci coloris orbibus circundatis, ut habili mixtura # 
accipiatur circumiedlo candore lux,# temperato repercuflu no obftrepat. Adeocjs rjs ab 
foluta uis fpeculi, ut tam parua illa pupilla, totam imagine reddat hominis. Ea caufa eft, 
utplerxque alitum e manibus hominum oculos potiflimum appetant, quod effigiem 
fuam in rjs cernentes,uelut ad cognata defideria fua tendunt.Veterina tantum qufda,ad 
(ncremeta lunas morbos fentiur.Sed homo folus emiffo humore excitate liberatur.Poft 
uicefimum annum multis reftitutus efi; uifus. QuibulHa ftatim nafcentibus negatus nui/ 

Io oculorum uicio: multis repente ablatus fimili modo, nulla procedente iniuria. Venas 
ab rjs pertingere ad cerebrum, peritiffimi autores tradunt: ego ad ftomachu crediderim. *o 
Certe nulli fine redundatione eius,eruitur ocuIus.Morietibus illos operire,rurfus^j in ro 
go patefacere,Quiritium magno ritu (aerum eft:ita more condito, ut neq* ab homine fu/ 
premum eos fpedari fas fit,# ccelo non oftedi nefas. Vni animalium homini deptauaa 
tur,unde cognomina Strabonu # Petorum. Ab rjfdem qui altero lumine orbi nafceren 
tur,Coditesuocabant1quiparuis utrifq^Oceil^.Lufrini iniurix cognomen habuere.No 
dumorum animalium, ueiut felium, in tenebris fulgent radiantq? oculi, ut contueri non 
fit: #c2pro !upo<fp fplendentjucem^ iaculantur .Vituli marini # hyenxin mille colo/ 
restran(eunt(ubinde. Quin # in tenebris multorum pifeium refulgent aridi, ficutrobu/ 
fti caudices uetuftate putres.Non conniuere diximus,qug no obliquis oculis,fed circum 
ado capite cernerent. Chamaeleonis oculos ipfos circumagi totos tradunt.Cancri in obii # 
quum alpiciunt. Cruda fragili inclufis rigeres, Locuflis fquillisc^ magna ex parte fub eo 
dem mummetoprxdufi eminent. Quorum duri (unt,minus cernunt,quam quorum ha/ 
midi.Serpenrium catulis,# hirundinum pullis,fi quis eruat,renafei tradunt. Infedorum 
omnium & quibus teftacea operimenta,oculi mouentur,ficut quadrupedum aures. Qui 
bus fragilia operimenta,rjs oculi duri.Omnia talia,# pifces, & in(eda,no habentgenas, 
nec integunt oculos.Omnibus membrana uitri modo translucida obrenditur.Palpebrx 
in genis homini utrinque. Mulieribus uero etiam infcdx quotidiano. Tanta eft decoris 
affiedatio, ut tingantur oculi quoqj.Alia de caufa hoc natura dederat,ceu uallum quod/ 
dam uifus,# prominens munimentum contra occurfantia animalia, aut alia fortuitu inci 
dentia.Defiuere eas,haud immerito, Venere abundatibus tradunt.Ex exteris nulli funt, 4° 
nifi quibus # in reliquo corpore pili. Sed quadrupedibus in fuperiore tatu gena,uoIucri- 
bus in inferiore:#quibus molle tergus,ut ferpentibus:# quadrupedu quxoua pariunt, 
ut lacertx.Struthiocamelus alitu fola (ut homo) utrinq? palpebras habet. Nec genx qui 
dem omnibusndeo neq? nidationes rjs qux animal generat. Grauiores alitu infiriorege 
na coniuent,Exdem nidantur,ab angulis mebrana obeunte. Columbx # fimilfa urraq; 
coniuent. At quadrupedes qux oua pariut,ut teftudines,crocodili, inferiore tantum fine 
ulla nidatione,propterprxduros oculos.Extremum ambitu genx fuperioris, antiqui ci/ 
lium uocauere,unde & fupercilia.Hoc uulnere aliquo didudum no coalefcit,in paucis hu 
mani corporis mcbris.Infra oculos malx,h omini tantu,quas prife